Adhyaya 105

Verse 1

युधिष्ठिरादियुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। दृष्ट्वा भीष्मं रणे युद्धं पाण्डवैरभिसंवृतम्। यथा मेघैर्महाराज तपान्ते दिवि भास्करम् ।।

yudhiṣṭhirādiyuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| dṛṣṭvā bhīṣmaṃ raṇe yuddhaṃ pāṇḍavairabhisaṃvṛtam| yathā meghairmahārāja tapānte divi bhāskaram ||

Verse 2

दुर्योधनो महाराज दुःशासनमभाषत। एष शूरो महेष्वासो भीष्मः शूरनिषूदनः ।।

duryodhano mahārāja duḥśāsanamabhāṣata| eṣa śūro maheṣvāso bhīṣmaḥ śūraniṣūdanaḥ ||

Verse 3

छादितः पाण्डवैः शूरैः समन्ताद्भरतर्षभ । तस्य कार्यं त्वया वीर रक्षणं सुमहात्मनः ।।

chāditaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samantādbharatarṣabha | tasya kāryaṃ tvayā vīra rakṣaṇaṃ sumahātmanaḥ ||

Verse 4

रक्ष्यमाणो हि समरे भीष्मोऽस्माकं पितामहः । निहन्यात्समरे यत्तान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह ।।

rakṣyamāṇo hi samare bhīṣmo'smākaṃ pitāmahaḥ | nihanyātsamare yattānpāñcālānpāṇḍavaiḥ saha ||

Verse 5

तत्र कार्यतमं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम् । गोप्ता ह्येष महेष्वासो भीष्मोऽस्माकं महाव्रतः ।।

tatra kāryatamaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam | goptā hyeṣa maheṣvāso bhīṣmo'smākaṃ mahāvrataḥ ||

Verse 6

स भवान्सर्वसैन्येन परिवार्य पितामहम् । समरे कर्म कुर्वाणं दुष्करं परिरक्षतु ।।

sa bhavānsarvasainyena parivārya pitāmaham | samare karma kurvāṇaṃ duṣkaraṃ parirakṣatu ||

Verse 7

सञ्जय उवाच। स एवमुक्तः समरे पुत्रो दुःशासनस्तव। परिवार्य स्थितो भीष्मं सैन्येन महता वृतः ।।

sañjaya uvāca| sa evamuktaḥ samare putro duḥśāsanastava| parivārya sthito bhīṣmaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ ||

Verse 8

ततः शतसहस्राणां हयानां सुबलात्मजः । विमलप्रासहस्तानामृष्टितोमरधारिणाम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि नवमदिवसयुद्धे पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ।।

tataḥ śatasahasrāṇāṃ hayānāṃ subalātmajaḥ | vimalaprāsahastānāmṛṣṭitomaradhāriṇām || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi navamadivasayuddhe pañcādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 9

दर्पितानां सुवेगानां बलस्थानां पताकिनाम् । शिक्षितैर्युद्धकुशलैरुपेतानां नरोत्तमैः ।।

darpitānāṃ suvegānāṃ balasthānāṃ patākinām | śikṣitairyuddhakuśalairupetānāṃ narottamaiḥ ||

Verse 10

नकुलं सहदेवं च धर्मराजं च पाण्डवम् । न्यवारयन्नरश्रेष्ठान्परिवार्य समन्ततः ।।

nakulaṃ sahadevaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍavam | nyavārayannaraśreṣṭhānparivārya samantataḥ ||

Verse 11

ततो दुर्योधनो राजा शूराणां हयसादिनाम् । अयुतं प्रेषयामास पाण्डवानां निवारणे ।।

tato duryodhano rājā śūrāṇāṃ hayasādinām | ayutaṃ preṣayāmāsa pāṇḍavānāṃ nivāraṇe ||

Verse 12

तैः प्रविष्टैर्महावेगैर्गरुत्मद्भिरिवाहवे। खुराहता धरा राजंश्चकम्पे च ननाद च ।।

taiḥ praviṣṭairmahāvegairgarutmadbhirivāhave| khurāhatā dharā rājaṃścakampe ca nanāda ca ||

Verse 13

खुरशब्दश्च सुमहान्वाजिनां शुश्रुवे तदा। महावंशवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते ।।

khuraśabdaśca sumahānvājināṃ śuśruve tadā| mahāvaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate ||

Verse 14

उत्पतद्भिश्च तैस्तत्र समुद्धूतं महद्रजः। दिवाकररथं प्राप्य च्छादयामास भास्करम् ।।

utpatadbhiśca taistatra samuddhūtaṃ mahadrajaḥ| divākararathaṃ prāpya cchādayāmāsa bhāskaram ||

Verse 15

वेगवद्भिर्हयैस्तैस्तु क्षोभिता पाण्डवीक चमूः। निपतद्भिर्महावेगैर्हंसैरिव महत्सरः ।।

vegavadbhirhayaistaistu kṣobhitā pāṇḍavīka camūḥ| nipatadbhirmahāvegairhaṃsairiva mahatsaraḥ ||

Verse 16

हेषतां चैव शब्देन न प्राज्ञायत किंचन । अन्तर्दधे महाञ्शब्दस्तेन शब्देन मोहितः।।

heṣatāṃ caiva śabdena na prājñāyata kiṃcana | antardadhe mahāñśabdastena śabdena mohitaḥ||

Verse 17

ततो युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। प्रत्यघ्नंस्तरसा वेगं समरे हयसादिनाम् ।।

tato yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau| pratyaghnaṃstarasā vegaṃ samare hayasādinām ||

Verse 18

उद्वृत्तस्य महाराज प्रावृट्कालेऽतिपूर्यतः। पौर्णमास्यामम्बुवेगं यथा वेला महोदधेः ।।

udvṛttasya mahārāja prāvṛṭkāle'tipūryataḥ| paurṇamāsyāmambuvegaṃ yathā velā mahodadheḥ ||

Verse 19

ततस्ते रथिनो राजञ्शरैः सन्नतपर्वभिः। न्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि शरेण हयसादिनाम् ।।

tataste rathino rājañśaraiḥ sannataparvabhiḥ| nyakṛntannuttamāṅgāni śareṇa hayasādinām ||

Verse 20

ते निपेतुर्महाराज निहता दृढधन्विभिः । नागैरिव महानागा यथावद्गिरिगह्वरे ।।

te nipeturmahārāja nihatā dṛḍhadhanvibhiḥ | nāgairiva mahānāgā yathāvadgirigahvare ||

Verse 21

तेऽपि प्रासैः सुनिशितैः शरैः सन्नतपर्वभिः । न्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि विचरन्तो दिशो दश ।।

te'pi prāsaiḥ suniśitaiḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ | nyakṛntannuttamāṅgāni vicaranto diśo daśa ||

Verse 22

अभ्याहता हयारोहा ऋष्टिभिर्भरतर्षभ । अत्यजन्नुत्तमाङ्गानि फलानीव महाद्रुमाः ।।

abhyāhatā hayārohā ṛṣṭibhirbharatarṣabha | atyajannuttamāṅgāni phalānīva mahādrumāḥ ||

Verse 23

समादिनो हया राजंस्तत्रतत्र निषूदिताः। पतिताः पात्यमानाश्च प्रत्यदृश्यन्त सर्वशः ।।

samādino hayā rājaṃstatratatra niṣūditāḥ| patitāḥ pātyamānāśca pratyadṛśyanta sarvaśaḥ ||

Verse 24

वध्यमाना हयाश्चैव प्राद्रवन्त भयार्दिताः। यथा सिंहं समासाद्य मृगाः प्राणपरायणाः ।।

vadhyamānā hayāścaiva prādravanta bhayārditāḥ| yathā siṃhaṃ samāsādya mṛgāḥ prāṇaparāyaṇāḥ ||

Verse 25

पाण्डवाश्च महाराज जित्वा शत्रून्महामृधे । दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च ताडयामासुराहवे ।।

pāṇḍavāśca mahārāja jitvā śatrūnmahāmṛdhe | dadhmuḥ śaṅkhāṃśca bherīśca tāḍayāmāsurāhave ||

Verse 26

ततो दुर्योधनो दीनो दृष्ट्वा सैन्यं पराजितम् । अब्रवीद्रतश्रेष्ठ मद्रराजमिदं वचः ।।

tato duryodhano dīno dṛṣṭvā sainyaṃ parājitam | abravīdrataśreṣṭha madrarājamidaṃ vacaḥ ||

Verse 27

एष पाण्डुसुतो ज्येष्ठो यमाभ्यां सहितो रणे । पश्यतां वो महाबाहो सेनां द्रावयति प्रभो ।।

eṣa pāṇḍusuto jyeṣṭho yamābhyāṃ sahito raṇe | paśyatāṃ vo mahābāho senāṃ drāvayati prabho ||

Verse 28

तं वारय महाबाहो वेलेव मकरालयम् । त्वं हि संश्रूयसेऽत्यर्थमसह्यबलविक्रमः ।।

taṃ vāraya mahābāho veleva makarālayam | tvaṃ hi saṃśrūyase'tyarthamasahyabalavikramaḥ ||

Verse 29

सञ्जय उवाच। पुत्रस्य तव तद्वाक्यं श्रुत्वा शल्यः प्रतापवान्। स ययौ रथवंशेन यत्र राजा युधिष्ठिरः ।।

sañjaya uvāca| putrasya tava tadvākyaṃ śrutvā śalyaḥ pratāpavān| sa yayau rathavaṃśena yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 30

तदापतद्वै सहसा शल्यस्य सुमहद्बलम् । महौघवेगं समरे वारयामास पाण्डवः ।।

tadāpatadvai sahasā śalyasya sumahadbalam | mahaughavegaṃ samare vārayāmāsa pāṇḍavaḥ ||

Verse 31

मद्रराजं च समरे धर्मराजो महारथः। दशभिः सायकैस्तूर्णमाजघान स्तनान्तरे । नकुलः सहदेवश्च तं सप्तभिरजिह्नगैः ।।

madrarājaṃ ca samare dharmarājo mahārathaḥ| daśabhiḥ sāyakaistūrṇamājaghāna stanāntare | nakulaḥ sahadevaśca taṃ saptabhirajihnagaiḥ ||

Verse 32

मद्रराजोऽपि तान्सर्वानाजघान त्रिभिस्त्रिभिः । युधिष्ठिरं पुनः षष्ट्या विव्याध निशितैः शरैः ।।

madrarājo'pi tānsarvānājaghāna tribhistribhiḥ | yudhiṣṭhiraṃ punaḥ ṣaṣṭyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 33

माद्रीपुत्रौ च संभ्रान्तौ द्वाभ्यां द्वाभ्यामताडयत्। ततो भीमो महाबहुर्दृष्ट्वा राजनमाहवे।।

mādrīputrau ca saṃbhrāntau dvābhyāṃ dvābhyāmatāḍayat| tato bhīmo mahābahurdṛṣṭvā rājanamāhave||

Verse 34

मद्रराजवशं प्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा। अभ्यपद्यत संग्रामे युधिष्ठिरममित्रजित् ।।

madrarājavaśaṃ prāptaṃ mṛtyorāsyagataṃ yathā| abhyapadyata saṃgrāme yudhiṣṭhiramamitrajit ||

Verse 35

आपतन्नेव भीमस्तु मद्रराजमताडयत्। सर्वपारशवैस्तीक्ष्णैर्नाराचैर्मर्मभेदिभिः ।।

āpatanneva bhīmastu madrarājamatāḍayat| sarvapāraśavaistīkṣṇairnārācairmarmabhedibhiḥ ||

Verse 36

ततो भीष्मश्च द्रोणश्च सैन्येन महता वृतौ। राजानमभ्यपद्येतामञ्जसा शरवर्षिणौ ।।

tato bhīṣmaśca droṇaśca sainyena mahatā vṛtau| rājānamabhyapadyetāmañjasā śaravarṣiṇau ||

Verse 37

ततो युद्धं महाघोरं प्रावर्तत सुदारुणम्। अपरां दिशमास्थाय द्योतमाने दिवाकरे ।।

tato yuddhaṃ mahāghoraṃ prāvartata sudāruṇam| aparāṃ diśamāsthāya dyotamāne divākare ||