Adhyaya 104

Verse 1

संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। अर्जुनस्तान्नरव्याघ्रः सुशर्मानुचरान्नृपान् । अनयत्प्रेतराजस्य सदनं सायकैः शितैः ।।

saṃkulayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| arjunastānnaravyāghraḥ suśarmānucarānnṛpān | anayatpretarājasya sadanaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ ||

Verse 2

सुशर्मापि ततो बाणैः पार्थं विव्याध संयुगे। वासुदेवं च सप्तत्या पार्थं च नवभिः पुनः ।।

suśarmāpi tato bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saṃyuge| vāsudevaṃ ca saptatyā pārthaṃ ca navabhiḥ punaḥ ||

Verse 3

तं निवार्य शरौघेण सक्रुसूनुर्महारथः । सुशर्मणो रणे योधान्प्राहिणोद्यमसादनम् ।।

taṃ nivārya śaraugheṇa sakrusūnurmahārathaḥ | suśarmaṇo raṇe yodhānprāhiṇodyamasādanam ||

Verse 4

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये। व्यद्रवन्त रणे राजन्भये जाते महारथाः ।।

te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye| vyadravanta raṇe rājanbhaye jāte mahārathāḥ ||

Verse 5

उत्सृज्य तुरगान्केचिद्रथान्केचिच्च मारिष। गजानन्ये समुत्सृज्य प्राद्रवन्त दिशो दश ।।

utsṛjya turagānkecidrathānkecicca māriṣa| gajānanye samutsṛjya prādravanta diśo daśa ||

Verse 6

अपरे तु तदादाय वाजिनागरथान्रणे । त्वरया परया युक्ताः प्राद्रवन्त विशांपते ।।

apare tu tadādāya vājināgarathānraṇe | tvarayā parayā yuktāḥ prādravanta viśāṃpate ||

Verse 7

पादाताश्चापि शस्त्राणि समुत्सृज्य महारणे । निरपेक्षा व्यधावन्त तेनतेन स्म भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि नवमदिवसयुद्धे चतुरधिकशततमोऽध्यायः ।।

pādātāścāpi śastrāṇi samutsṛjya mahāraṇe | nirapekṣā vyadhāvanta tenatena sma bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi navamadivasayuddhe caturadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 8

वार्यमाणाः सुबहुशस्त्रैगर्तेन सुशर्मणा । तथान्यैः पार्थिवश्रेष्ठैर्न व्यतिष्ठन्त संयुगे ।।

vāryamāṇāḥ subahuśastraigartena suśarmaṇā | tathānyaiḥ pārthivaśreṣṭhairna vyatiṣṭhanta saṃyuge ||

Verse 9

तद्बलं प्रद्रुतं दृष्ट्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव। पुरस्कृत्य रणे भीष्मं सर्वसैन्यपुरस्कृतः ।।

tadbalaṃ pradrutaṃ dṛṣṭvā putro duryodhanastava| puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ sarvasainyapuraskṛtaḥ ||

Verse 10

सर्वोद्योगेन महता धनञ्जयमुपाद्रवत् । त्रिगर्ताधिपतेरर्थे जीवितस्य विशांपते ।।

sarvodyogena mahatā dhanañjayamupādravat | trigartādhipaterarthe jīvitasya viśāṃpate ||

Verse 11

स एकः समरे तस्थौ किरन्बहुविधाञ्शरान्। भ्रातृभिः सहितः सर्वैः शेषा हि प्रद्रुता नराः ।।

sa ekaḥ samare tasthau kiranbahuvidhāñśarān| bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śeṣā hi pradrutā narāḥ ||

Verse 12

तथैव पाण्डवा राजन्सर्वोद्योगेन दंशिताः। प्रययुः फल्गुनार्थाय यत्र भीष्मो व्यतिष्ठत ।।

tathaiva pāṇḍavā rājansarvodyogena daṃśitāḥ| prayayuḥ phalgunārthāya yatra bhīṣmo vyatiṣṭhata ||

Verse 13

ज्ञायमाना रणे वीर्यं घोरं गाण्डीवधन्वनः। हाहाकारकृतोत्साहा भीष्मं जग्मुः समन्ततः ।।

jñāyamānā raṇe vīryaṃ ghoraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ| hāhākārakṛtotsāhā bhīṣmaṃ jagmuḥ samantataḥ ||

Verse 14

ततस्तालध्वजः शूरः पाण्डवानां वरूथिनीम्। छादयामास समरे शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

tatastāladhvajaḥ śūraḥ pāṇḍavānāṃ varūthinīm| chādayāmāsa samare śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 15

एकीभूतास्ततः सर्वे कुरवः सह पाण्डवैः । अयुध्यन्त महाराज मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ।।

ekībhūtāstataḥ sarve kuravaḥ saha pāṇḍavaiḥ | ayudhyanta mahārāja madhyaṃ prāpte divākare ||

Verse 16

सात्यकिः कृतवर्माणं विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः । अतिष्ठदाहवे शूरः किरन्बाणान्सहस्रशः ।।

sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhirāśugaiḥ | atiṣṭhadāhave śūraḥ kiranbāṇānsahasraśaḥ ||

Verse 17

तथैव द्रुपदो राजा द्रोणं विद्ध्वा शितैः शरैः । पुनर्विव्याध सप्तत्या सारथिं चास्य पञ्चभिः ।।

tathaiva drupado rājā droṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ | punarvivyādha saptatyā sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ ||

Verse 18

भीमसेनस्तु राजानं बाह्लीकं प्रपितामहम् । विद्ध्वा नदन्महानादं शार्दूल इव कानने ।।

bhīmasenastu rājānaṃ bāhlīkaṃ prapitāmaham | viddhvā nadanmahānādaṃ śārdūla iva kānane ||

Verse 19

आर्जुनिश्चित्रसेनेन विद्धो बहुभिरशुगैः । अतिष्ठदाहवे शूरः किरन्बाणान्सहस्रशः। चित्रसेनं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध समरे भृशम् ।।

ārjuniścitrasenena viddho bahubhiraśugaiḥ | atiṣṭhadāhave śūraḥ kiranbāṇānsahasraśaḥ| citrasenaṃ tribhirbāṇairvivyādha samare bhṛśam ||

Verse 20

समागतौ तौ तु रणे महामात्रौ व्यरोचताम्। यथा दिवि महाघोरौ राजन्बुधशनैश्चरौ ।। तेनतेन पथा ।।

samāgatau tau tu raṇe mahāmātrau vyarocatām| yathā divi mahāghorau rājanbudhaśanaiścarau || tenatena pathā ||

Verse 21

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सूतं च नवभिः शरैः। ननाद बलवान्नादं सौभद्रः परवीरहा ।।

tasyāśvāṃścaturo hatvā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ| nanāda balavānnādaṃ saubhadraḥ paravīrahā ||

Verse 22

हताश्वात्तु रथात्तूर्णं सोऽवप्लुत्य महारथः । आरुरोह रथं तूर्णं दुर्मुखस्य विशांपते ।।

hatāśvāttu rathāttūrṇaṃ so'vaplutya mahārathaḥ | āruroha rathaṃ tūrṇaṃ durmukhasya viśāṃpate ||

Verse 23

द्रोणश्च द्रुपदं भित्त्वा शरैः सन्नतपर्वभिः। सारथिं चास्य विव्याध त्वरमाणः पराक्रमी ।।

droṇaśca drupadaṃ bhittvā śaraiḥ sannataparvabhiḥ| sārathiṃ cāsya vivyādha tvaramāṇaḥ parākramī ||

Verse 24

पीड्यमानस्ततो राजा द्रुपदो वाहिनीमुखे। अपायाज्जवनैरश्वैः पूर्ववैरमनुस्मरन् ।।

pīḍyamānastato rājā drupado vāhinīmukhe| apāyājjavanairaśvaiḥ pūrvavairamanusmaran ||

Verse 25

भीमसेनस्तु राजानं मुहूर्तादिव बाह्लिकम् । व्यश्वसूतरथं चक्रे सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।।

bhīmasenastu rājānaṃ muhūrtādiva bāhlikam | vyaśvasūtarathaṃ cakre sarvasainyasya paśyataḥ ||

Verse 26

ससंभ्रमो महाराज संशयं परमं गतः ।।

sasaṃbhramo mahārāja saṃśayaṃ paramaṃ gataḥ ||

Verse 27

अवप्लुत्य ततो वाहाद्बाह्लीकः पुरुषोत्तमः। आरुरह रथं तूर्णं लक्ष्मणस्य महारणे ।।

avaplutya tato vāhādbāhlīkaḥ puruṣottamaḥ| āruraha rathaṃ tūrṇaṃ lakṣmaṇasya mahāraṇe ||

Verse 28

सात्यकिः कृतवर्माणं वारयित्वा महारणे । शरैर्बहुविधै राजन्नाससाद पितामहम् ।।

sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ vārayitvā mahāraṇe | śarairbahuvidhai rājannāsasāda pitāmaham ||

Verse 29

स विद्ध्वा भारतं षष्ट्या निशितै रोमवाहिभिः। नृत्यन्निव रथोपस्थे विधुन्वानो महद्धनुः ।। महामात्रौ श्रेष्ठौ ।।

sa viddhvā bhārataṃ ṣaṣṭyā niśitai romavāhibhiḥ| nṛtyanniva rathopasthe vidhunvāno mahaddhanuḥ || mahāmātrau śreṣṭhau ||

Verse 30

तस्यायसीं महाशक्तिं चिक्षेपाथ पितामहः । हेमचित्रां महावेगां नागकन्योपमां शुभाम् ।।

tasyāyasīṃ mahāśaktiṃ cikṣepātha pitāmahaḥ | hemacitrāṃ mahāvegāṃ nāgakanyopamāṃ śubhām ||

Verse 31

तामापतन्तीं सहसा मृत्युकल्पां सुदुर्जयाम्। व्यंसयामास वार्ष्णेयो लाघवेन महायशाः ।।

tāmāpatantīṃ sahasā mṛtyukalpāṃ sudurjayām| vyaṃsayāmāsa vārṣṇeyo lāghavena mahāyaśāḥ ||

Verse 32

अनासाद्य तु वार्ष्णेयं शक्तिः परमदारुणा । न्यपतद्धरणीपृष्ठे महोल्केव महाप्रभा ।।

anāsādya tu vārṣṇeyaṃ śaktiḥ paramadāruṇā | nyapataddharaṇīpṛṣṭhe maholkeva mahāprabhā ||

Verse 33

वार्ष्णेयस्तु ततो राजन्स्वां शक्तिं कनकप्रभाम् । वेगवद्गृह्य चिक्षेप पितामहरथं प्रति।।

vārṣṇeyastu tato rājansvāṃ śaktiṃ kanakaprabhām | vegavadgṛhya cikṣepa pitāmaharathaṃ prati||

Verse 34

वार्ष्णेयभुजवेगेन प्रणुन्ना सा महाहवे । अभिदुद्राव वेगेन कालरात्रिर्यथा नरम् ।।

vārṣṇeyabhujavegena praṇunnā sā mahāhave | abhidudrāva vegena kālarātriryathā naram ||

Verse 35

तामापतन्तीं सहसा द्विधा चिच्छेद भारतः । क्षुरप्राभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यांसा व्यशीर्यत मेदिनीम् ।। भारत भीष्मम् । रोमवाहिभिः रोमच्छेदकैः ।।

tāmāpatantīṃ sahasā dvidhā ciccheda bhārataḥ | kṣuraprābhyāṃ sutīkṣṇābhyāṃsā vyaśīryata medinīm || bhārata bhīṣmam | romavāhibhiḥ romacchedakaiḥ ||

Verse 36

छित्त्वा शक्तिं तु गाङ्गयः सात्यकिं नवभिः शरैः । आजघानोरसि क्रुद्धः प्रहसञ्छत्रुकर्शनः ।।

chittvā śaktiṃ tu gāṅgayaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ | ājaghānorasi kruddhaḥ prahasañchatrukarśanaḥ ||

Verse 37

ततः सरथनागाश्वाः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज। परिवब्रू रणे भीष्मं माधवत्राणकारणात् ।। मेदिनीं प्राप्येति शेषः ।।

tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja| parivabrū raṇe bhīṣmaṃ mādhavatrāṇakāraṇāt || medinīṃ prāpyeti śeṣaḥ ||

Verse 38

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । पाण्डवानां कुरूणां च समरे विजयैषिणाम् ।।

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam | pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca samare vijayaiṣiṇām ||