Adhyaya 103

Verse 1

संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। मध्यंदिनो महाराज संग्रामः समपद्यत। लोकक्षयकरो रौद्रो भीष्मस्य सह सोमकैः ।।

saṃkulayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| madhyaṃdino mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata| lokakṣayakaro raudro bhīṣmasya saha somakaiḥ ||

Verse 2

गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठः पाण्डवानामनीकिनीम् । व्यधमन्निशितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः।।

gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm | vyadhamanniśitairbāṇaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 3

संममर्द च तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव। मर्दयेच्च यथा राजन्सिंहः प्राप्य मृगव्रजम् ।।

saṃmamarda ca tatsainyaṃ pitā devavratastava| mardayecca yathā rājansiṃhaḥ prāpya mṛgavrajam ||

Verse 4

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च विराटो द्रुपदस्तथा। भीष्ममासाद्य समरे शरैर्जघ्नुर्महारथम् ।।

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭo drupadastathā| bhīṣmamāsādya samare śarairjaghnurmahāratham ||

Verse 5

धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विराटं च शरैस्त्रिभिः । द्रुपदस्य च नाराचं प्रेषयामास भारत ।।

dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā virāṭaṃ ca śaraistribhiḥ | drupadasya ca nārācaṃ preṣayāmāsa bhārata ||

Verse 6

तेन विद्धा महेष्वासा भीष्मेणामित्रकर्शिना । चुक्रुधुः समरे राजन्पादस्पृष्टा इवोरगाः ।।

tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinā | cukrudhuḥ samare rājanpādaspṛṣṭā ivoragāḥ ||

Verse 7

शिखण्डी तं च विव्याध भरतानां पितामहम् । स्त्रीमयं मनसा ध्यात्वा नास्मै प्राहरदच्युतः ।। ।। इति श्रामन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि नवमदिवसयुद्धे त्र्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

śikhaṇḍī taṃ ca vivyādha bharatānāṃ pitāmaham | strīmayaṃ manasā dhyātvā nāsmai prāharadacyutaḥ || || iti śrāmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi navamadivasayuddhe tryadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 8

धृष्टद्युम्नस्तु समरे क्रोधेनाग्निरिव ज्वलन् । पितामहं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ।।

dhṛṣṭadyumnastu samare krodhenāgniriva jvalan | pitāmahaṃ tribhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat ||

Verse 9

द्रुपदः पञ्चविंशत्या विराटो दशमिः शरैः। शिखण्डी पञ्चविंशत्या भीष्मं विव्याध सायकैः ।।

drupadaḥ pañcaviṃśatyā virāṭo daśamiḥ śaraiḥ| śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā bhīṣmaṃ vivyādha sāyakaiḥ ||

Verse 10

सोऽतिविद्धो महाराज शोणितौघपरिप्लुतः। वसन्ते पुष्पशबलो रक्ताशोक इवाबभौ ।।

so'tividdho mahārāja śoṇitaughapariplutaḥ| vasante puṣpaśabalo raktāśoka ivābabhau ||

Verse 11

तान्प्रत्यविध्यद्गाङ्गेयस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । द्रुपदस्य च भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष ।।

tānpratyavidhyadgāṅgeyastribhistribhirajihmagaiḥ | drupadasya ca bhallena dhanuściccheda māriṣa ||

Verse 12

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय भीष्मं विव्याध पञ्चभिः । सारथिं च त्रिभिर्बाणैः सुशितै रणमूर्धनि ।।

so'nyatkārmukamādāya bhīṣmaṃ vivyādha pañcabhiḥ | sārathiṃ ca tribhirbāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani ||

Verse 13

तथा भीमो महाराज द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः । केकया भ्रातरः पञ्च सात्यकिश्चैव सात्वतः ।।

tathā bhīmo mahārāja draupadyāḥ pañca cātmajāḥ | kekayā bhrātaraḥ pañca sātyakiścaiva sātvataḥ ||

Verse 14

अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं युधिष्ठिरसमाज्ञया । प्रति रक्षणकार्यार्थं धृष्टद्युम्नमुखान्रणे ।।

abhyadravanta gāṅgeyaṃ yudhiṣṭhirasamājñayā | prati rakṣaṇakāryārthaṃ dhṛṣṭadyumnamukhānraṇe ||

Verse 15

तथैव तावकाः सर्वे भीष्मरक्षार्थमुद्यताः । प्रत्युद्ययुः पाण्डुसेनां सहसैन्या नराधिप ।।

tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārthamudyatāḥ | pratyudyayuḥ pāṇḍusenāṃ sahasainyā narādhipa ||

Verse 16

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तव तेषां च संकुलम् । नराश्वरथनागानां यमराष्ट्रविवर्धनम् ।।

tatrāsītsumahadyuddhaṃ tava teṣāṃ ca saṃkulam | narāśvarathanāgānāṃ yamarāṣṭravivardhanam ||

Verse 17

रथी रथिनमासाद्य प्राहिणोद्यमसादनम्। तथेतरान्समासाद्य नरनागाश्वसादिनः ।।

rathī rathinamāsādya prāhiṇodyamasādanam| tathetarānsamāsādya naranāgāśvasādinaḥ ||

Verse 18

अनयन्परलोकाय शरैः सन्नतपर्वभिः । शरैश्च विविधैर्घोरैस्तत्रतत्र विशांपते ।।

anayanparalokāya śaraiḥ sannataparvabhiḥ | śaraiśca vividhairghoraistatratatra viśāṃpate ||

Verse 19

रथास्तु रथिभिर्हीना हतसारथयस्तथा । विप्रद्रुताश्वाः समरे दिशो जग्मुः समन्ततः ।।

rathāstu rathibhirhīnā hatasārathayastathā | vipradrutāśvāḥ samare diśo jagmuḥ samantataḥ ||

Verse 20

मृद्गन्तस्ते नरान्राजन्हयांश्च सुबहून्रणे। वातायमाना दृश्यन्ते गन्धर्वनगरोपमाः ।।

mṛdgantaste narānrājanhayāṃśca subahūnraṇe| vātāyamānā dṛśyante gandharvanagaropamāḥ ||

Verse 21

रथिनश्च रथैर्हीना वर्मिणस्तेजसा युताः। कुण्डलोष्णीषिणः सर्वे निष्काङ्गदविभूषणाः ।।

rathinaśca rathairhīnā varmiṇastejasā yutāḥ| kuṇḍaloṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣaṇāḥ ||

Verse 22

देवपुत्रसमाः सर्वे शौर्ये शक्रसमा युधि। ऋद्ध्या वैश्रवणां चाति नयेन च बृहस्पतिम् ।। स्त्रीमयं अयं भीष्मः स्त्रीं ध्यात्वा चिन्तयित्वा। यद्वा स्त्रीमयं स्वार्थे मयट् ।।

devaputrasamāḥ sarve śaurye śakrasamā yudhi| ṛddhyā vaiśravaṇāṃ cāti nayena ca bṛhaspatim || strīmayaṃ ayaṃ bhīṣmaḥ strīṃ dhyātvā cintayitvā| yadvā strīmayaṃ svārthe mayaṭ ||

Verse 23

सर्वलोकेश्वराः शूरास्तत्रतत्र विशांपते। विप्रद्रुता व्यदृश्यन्त प्राकृता इव मानवाः ।।

sarvalokeśvarāḥ śūrāstatratatra viśāṃpate| vipradrutā vyadṛśyanta prākṛtā iva mānavāḥ ||

Verse 24

दन्तिनश्च नरश्रेष्ठ हीनाः परमसादिभिः । मृद्गन्तः स्वान्यनीकानि निपेतुः सर्वशब्दगाः ।।

dantinaśca naraśreṣṭha hīnāḥ paramasādibhiḥ | mṛdgantaḥ svānyanīkāni nipetuḥ sarvaśabdagāḥ ||

Verse 25

चर्मभिश्चामरैश्चित्रैः पताकाभिश्च मारिष । छत्रैः सितैर्हेमदण्डैश्चामरैश्च समन्ततः ।।

carmabhiścāmaraiścitraiḥ patākābhiśca māriṣa | chatraiḥ sitairhemadaṇḍaiścāmaraiśca samantataḥ ||

Verse 26

विशीर्णैर्विप्रधावन्तो दृश्यन्ते स्म दिशो दश। नवमेघप्रतीकाशा जलदोपमनिःस्वनाः ।।

viśīrṇairvipradhāvanto dṛśyante sma diśo daśa| navameghapratīkāśā jaladopamaniḥsvanāḥ ||

Verse 27

तथैव दन्तिभिर्हीना गजारोहा विशांपते। प्रधावन्तोऽन्वदृश्यन्त तव तेषां च संकुले ।।

tathaiva dantibhirhīnā gajārohā viśāṃpate| pradhāvanto'nvadṛśyanta tava teṣāṃ ca saṃkule ||

Verse 28

नानादेशसमुत्थांश्च तुरगान्हेमभीषितान् । वातायमानानद्राक्षं शतशोऽथ सहस्रशः ।। वैश्रवणं कुबेरं चाति अतिक्रान्ता ।।

nānādeśasamutthāṃśca turagānhemabhīṣitān | vātāyamānānadrākṣaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || vaiśravaṇaṃ kuberaṃ cāti atikrāntā ||

Verse 29

अश्वारोहान्हतैरश्वैर्गृहीतासन्समन्ततः । द्रवमाणानपश्याम द्राव्यमाणांश्च संयुगे ।।

aśvārohānhatairaśvairgṛhītāsansamantataḥ | dravamāṇānapaśyāma drāvyamāṇāṃśca saṃyuge ||

Verse 30

गजो गजं समासाद्य द्रवमाणं महाहवे । ययौ प्रमृद्य तरसा पादातान्वाजिनस्तथा । तथैव च रथान्राजन्प्रममर्द रणे गजः ।।

gajo gajaṃ samāsādya dravamāṇaṃ mahāhave | yayau pramṛdya tarasā pādātānvājinastathā | tathaiva ca rathānrājanpramamarda raṇe gajaḥ ||

Verse 31

रथाश्चैव समासाद्य पतितांस्तुरगान्भुवि। व्यमृद्गन्समरे राजंस्तुरगांश्च नरान्रमे ।।

rathāścaiva samāsādya patitāṃsturagānbhuvi| vyamṛdgansamare rājaṃsturagāṃśca narānrame ||

Verse 32

एवं ते बहुधा राजन्प्रत्यमृद्गन्परस्परम्। दृश्यन्तेस्म महाबाहो तत्रतत्र महाबलाः ।।

evaṃ te bahudhā rājanpratyamṛdganparasparam| dṛśyantesma mahābāho tatratatra mahābalāḥ ||

Verse 33

तस्मिन्रौद्रे तथा युद्धे वर्तमाने महाभये। प्रावर्तत नदी घोरा शोमितान्त्रतरङ्गिणी ।।

tasminraudre tathā yuddhe vartamāne mahābhaye| prāvartata nadī ghorā śomitāntrataraṅgiṇī ||

Verse 34

अस्थिसङ्घातसंबाधा केशशैवलाद्वला । रथह्रदा शरावर्ता हयमीना दुरासदा।।

asthisaṅghātasaṃbādhā keśaśaivalādvalā | rathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā||

Verse 35

शीर्षोपलसमाकीर्णा हस्तिग्राहसमाकुला । कवचोष्णीषफेनौघा धनुर्वेगासिकच्छपा ।।

śīrṣopalasamākīrṇā hastigrāhasamākulā | kavacoṣṇīṣaphenaughā dhanurvegāsikacchapā ||

Verse 36

शङ्खनक्रौघसंकीर्णा छत्रकूर्मरथोडुपा। पताकाध्वजवृक्षाढ्या मर्त्यकूलापहारिणी । क्रव्यादहंससंकीर्णा यमराष्ट्रविवर्धनी ।।

śaṅkhanakraughasaṃkīrṇā chatrakūrmarathoḍupā| patākādhvajavṛkṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇī | kravyādahaṃsasaṃkīrṇā yamarāṣṭravivardhanī ||

Verse 37

तां नदीं क्षत्रियाः शूरा रथनागहयप्लवैः । प्रतेरुर्बहवो राजन्भयं त्यक्त्वा महारथाः ।।

tāṃ nadīṃ kṣatriyāḥ śūrā rathanāgahayaplavaiḥ | praterurbahavo rājanbhayaṃ tyaktvā mahārathāḥ ||

Verse 38

अपोवाह रणे भीरून्कश्मलेनाभिसंवृतान्। यथा वैतरणी प्रेतान्प्रेतराजपुरं प्रति ।।

apovāha raṇe bhīrūnkaśmalenābhisaṃvṛtān| yathā vaitaraṇī pretānpretarājapuraṃ prati ||

Verse 39

प्राक्रोशन्क्षत्रियास्तत्र दृष्ट्वा तद्वैशसं महत्। दुर्योधनापराधेन गच्छन्ति क्षत्रियाः क्षयम् ।।

prākrośankṣatriyāstatra dṛṣṭvā tadvaiśasaṃ mahat| duryodhanāparādhena gacchanti kṣatriyāḥ kṣayam ||

Verse 40

गुणवत्सु कथं द्वेषं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । कृतवान्पाण्डुपुत्रेषु पापात्मा लोभमोहितः ।।

guṇavatsu kathaṃ dveṣaṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ | kṛtavānpāṇḍuputreṣu pāpātmā lobhamohitaḥ ||

Verse 41

एवं बहुविधा वाचः श्रूयन्ते स्म परस्परम् । पाण्डवस्तवसंयुक्ताः पुत्राणां ते सुदारुणाः ।।

evaṃ bahuvidhā vācaḥ śrūyante sma parasparam | pāṇḍavastavasaṃyuktāḥ putrāṇāṃ te sudāruṇāḥ ||

Verse 42

ता निशम्य ततो वाचः सर्वयोधैरुदाहृताः। आगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव ।। अद्राक्षमहं सञ्जयः ।।

tā niśamya tato vācaḥ sarvayodhairudāhṛtāḥ| āgaskṛtsarvalokasya putro duryodhanastava || adrākṣamahaṃ sañjayaḥ ||

Verse 43

भीष्मं द्रोणं कृपं चैव शल्यं चोवाच भारत। युध्यध्वमनहंकराः किं चिरं कुरुथेति च ।।

bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva śalyaṃ covāca bhārata| yudhyadhvamanahaṃkarāḥ kiṃ ciraṃ kurutheti ca ||

Verse 44

इति दुर्योधनोत्सृष्टाः सर्वे युयुधिरे नृपाः ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह। अक्षद्यूतकृतं राजन्सुघोरं वैशसं तदा ।।

iti duryodhanotsṛṣṭāḥ sarve yuyudhire nṛpāḥ tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha| akṣadyūtakṛtaṃ rājansughoraṃ vaiśasaṃ tadā ||

Verse 45

यत्पुरा न निगृह्णासि वार्यमाणो महात्मभिः । वैचित्रवीर्य तस्येदं फलं पश्य सुदारुणम् ।।

yatpurā na nigṛhṇāsi vāryamāṇo mahātmabhiḥ | vaicitravīrya tasyedaṃ phalaṃ paśya sudāruṇam ||

Verse 46

न हि पाण्डुसुता राजन्ससैन्याः सपदानुगाः । रक्षन्ति समरे प्राणान्कौरवा वापि संयुगे ।।

na hi pāṇḍusutā rājansasainyāḥ sapadānugāḥ | rakṣanti samare prāṇānkauravā vāpi saṃyuge ||

Verse 47

एतस्मात्कारणाद्धोरो वर्तते स्वजनक्षयः । दैवाद्वा पुरुषव्याघ्र तव चापनयान्नृप ।।

etasmātkāraṇāddhoro vartate svajanakṣayaḥ | daivādvā puruṣavyāghra tava cāpanayānnṛpa ||