Adhyaya 102

Verse 1

द्रोणार्जुनयुद्धं भीमसेनपराक्रमश्च ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। कथं द्रोणो महेष्वासः पाण्डवश्च धनञ्जयः । समीयतू रणे यत्तौ तावुभौ पुरुषर्षभौ ।।

droṇārjunayuddhaṃ bhīmasenaparākramaśca || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavaśca dhanañjayaḥ | samīyatū raṇe yattau tāvubhau puruṣarṣabhau ||

Verse 2

प्रियो हि पाण्डवो नित्यं भारद्वाजस्य धीमतः । आचार्यश्च रणे नित्यं प्रियः पार्थस्य सञ्जय ।।

priyo hi pāṇḍavo nityaṃ bhāradvājasya dhīmataḥ | ācāryaśca raṇe nityaṃ priyaḥ pārthasya sañjaya ||

Verse 3

तावुभौ रथिनो सङ्ख्ये हृष्टौ सिंहाविवोत्कटौ । कथं समीयतुर्यत्तौ भारद्वाजधनञ्जयौ ।।

tāvubhau rathino saṅkhye hṛṣṭau siṃhāvivotkaṭau | kathaṃ samīyaturyattau bhāradvājadhanañjayau ||

Verse 4

सञ्जय उवाच। न द्रोणः समरे पार्थं जानीते प्रियमात्मनः । क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य पार्थो वा गुरुमाहवे ।।

sañjaya uvāca| na droṇaḥ samare pārthaṃ jānīte priyamātmanaḥ | kṣatradharmaṃ puraskṛtya pārtho vā gurumāhave ||

Verse 5

न क्षत्रिया रणे राजन्वर्जयन्ति परस्परम् । निर्मर्यादं हि युध्यन्ते पितृभिर्भ्रातृभिः सह ।।

na kṣatriyā raṇe rājanvarjayanti parasparam | nirmaryādaṃ hi yudhyante pitṛbhirbhrātṛbhiḥ saha ||

Verse 6

रणे भारत पार्थेन द्रोणो विद्धस्त्रिभिः शरैः । नाचिन्तयच्च तान्बाणान्पार्थचापच्युतान्युधि ।।

raṇe bhārata pārthena droṇo viddhastribhiḥ śaraiḥ | nācintayacca tānbāṇānpārthacāpacyutānyudhi ||

Verse 7

शरवृष्ट्या पुनः पार्थश्छादयामास तं रणे । स प्रजज्वाल रोषेण गहनेऽग्निरिवोर्जितः ।।

śaravṛṣṭyā punaḥ pārthaśchādayāmāsa taṃ raṇe | sa prajajvāla roṣeṇa gahane'gnirivorjitaḥ ||

Verse 8

ततोऽर्जुनं रणे द्रोणः शरैः सन्नतपर्वभिः । छादयामास राजेन्द्र नचिरादेव भारत ।।

tato'rjunaṃ raṇe droṇaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ | chādayāmāsa rājendra nacirādeva bhārata ||

Verse 9

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् । द्रोणस्य समरे राजन्पार्ष्णिग्रहणकारणात् ।।

tato duryodhano rājā suśarmāṇamacodayat | droṇasya samare rājanpārṣṇigrahaṇakāraṇāt ||

Verse 10

त्रिगर्तराडपि क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् । छादयामास समरे पार्थं बाणैरयोमुखैः ।।

trigartarāḍapi kruddho bhṛśamāyamya kārmukam | chādayāmāsa samare pārthaṃ bāṇairayomukhaiḥ ||

Verse 11

ताभ्यां मुक्ताः शरा राजन्नन्तरिक्षे विरेजिरे । हंसा इव महाराज शरत्काले नभस्तले ।।

tābhyāṃ muktāḥ śarā rājannantarikṣe virejire | haṃsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale ||

Verse 12

ते शराः प्राप्य कौन्तेयं समन्ताद्विविशुः प्रभो । फलभारनतं यद्वत्स्वादुवृक्षं विहंगमाः ।।

te śarāḥ prāpya kaunteyaṃ samantādviviśuḥ prabho | phalabhāranataṃ yadvatsvāduvṛkṣaṃ vihaṃgamāḥ ||

Verse 13

अर्जुनस्तु रणे नादं विनद्य रथिनां वरः। त्रिगर्तराजं समरे सपुत्रं विव्यधे शरैः ।।

arjunastu raṇe nādaṃ vinadya rathināṃ varaḥ| trigartarājaṃ samare saputraṃ vivyadhe śaraiḥ ||

Verse 14

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये । पार्थमेवाभ्यवर्तन्त मरणे कृतनिश्चयाः । मुमुचुः शरवृष्टिं च पाण्डवस्य रथं प्रति ।।

te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye | pārthamevābhyavartanta maraṇe kṛtaniścayāḥ | mumucuḥ śaravṛṣṭiṃ ca pāṇḍavasya rathaṃ prati ||

Verse 15

शरवृष्टिं ततस्तां तु शरवर्षैः समन्ततः । प्रतिजग्राह राजेन्द्र तोयवृष्टिमिवाचलः।।

śaravṛṣṭiṃ tatastāṃ tu śaravarṣaiḥ samantataḥ | pratijagrāha rājendra toyavṛṣṭimivācalaḥ||

Verse 16

तत्राद्भुतमपश्याम बीभत्सोर्हस्तलाघवम् । विमुक्तां बहुभिर्योधैः शस्त्रवृष्टिं दुरासदाम् ।।

tatrādbhutamapaśyāma bībhatsorhastalāghavam | vimuktāṃ bahubhiryodhaiḥ śastravṛṣṭiṃ durāsadām ||

Verse 17

यदेको वारयामास मारुतोऽभ्रगणानिव । कर्मणा तेन पार्थस्य तुतुषुर्देवदानवाः ।।

yadeko vārayāmāsa māruto'bhragaṇāniva | karmaṇā tena pārthasya tutuṣurdevadānavāḥ ||

Verse 18

अथ क्रुद्धो रणे पार्थस्त्रिगर्तान्प्रति भारत। मुमोचास्त्रं महाराज वायव्यं पृतनामुखे ।।

atha kruddho raṇe pārthastrigartānprati bhārata| mumocāstraṃ mahārāja vāyavyaṃ pṛtanāmukhe ||

Verse 19

प्रादुरासीत्ततो वायुः क्षोभयाणो नभस्तलम् । पातयन्वै तरुगणान्विनिघ्नंश्चैव सैनिकान् ।।

prādurāsīttato vāyuḥ kṣobhayāṇo nabhastalam | pātayanvai tarugaṇānvinighnaṃścaiva sainikān ||

Verse 20

ततो द्रोणोऽभिवीक्ष्यैव वायव्यास्त्रं सुदारुणम्। शैलमन्यन्महाराज घोरमस्त्रं मुमोच ह ।।

tato droṇo'bhivīkṣyaiva vāyavyāstraṃ sudāruṇam| śailamanyanmahārāja ghoramastraṃ mumoca ha ||

Verse 21

द्रोणेन युधि निर्मुक्ते तस्मिन्नस्त्रे नराधिप। प्रशशाम ततो वयुः प्रसन्नाश्च दिशो दश ।।

droṇena yudhi nirmukte tasminnastre narādhipa| praśaśāma tato vayuḥ prasannāśca diśo daśa ||

Verse 22

ततः पाण्डुसुतो वीरस्त्रिगर्तस्य रथव्रजान् । निरुत्साहान्रणे चक्रे विमुखान्विपराक्रमान् ।।

tataḥ pāṇḍusuto vīrastrigartasya rathavrajān | nirutsāhānraṇe cakre vimukhānviparākramān ||

Verse 23

ततो दुर्योधनश्चैव कृपश्च रथिनां वरः। अश्वत्थामा तथा शल्यः काम्भोजश्च सुदक्षिणः ।।

tato duryodhanaścaiva kṛpaśca rathināṃ varaḥ| aśvatthāmā tathā śalyaḥ kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ ||

Verse 24

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकः सह बाह्लिकैः । महता रथवंशेन पार्थस्यावारयन्दिशः ।।

vindānuvindāvāvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ | mahatā rathavaṃśena pārthasyāvārayandiśaḥ ||

Verse 25

तथैव भगदत्तश्च श्रतायुश्च महाबलः। गजानीकेन भीमस्य ताववारयतां दिशः ।।

tathaiva bhagadattaśca śratāyuśca mahābalaḥ| gajānīkena bhīmasya tāvavārayatāṃ diśaḥ ||

Verse 26

भूरिश्रवाः शलश्चैव सौबलश्च विशांपते । शरौघैर्विमलैस्तीक्ष्णैर्माद्रीपुत्राववारयन् ।।

bhūriśravāḥ śalaścaiva saubalaśca viśāṃpate | śaraughairvimalaistīkṣṇairmādrīputrāvavārayan ||

Verse 27

भीष्मस्तु संहतः सङ्ख्ये धार्तराष्ट्रैः ससैनिकैः । युधिष्ठिरं समासाद्य सर्वतः पर्यवारयत् ।।

bhīṣmastu saṃhataḥ saṅkhye dhārtarāṣṭraiḥ sasainikaiḥ | yudhiṣṭhiraṃ samāsādya sarvataḥ paryavārayat ||

Verse 28

आपतन्तं गजानीकं दृष्ट्वा पार्थो वृकोदरः। लोलिहन्सृक्किणी वीरो मृगराडिव कानने ।।

āpatantaṃ gajānīkaṃ dṛṣṭvā pārtho vṛkodaraḥ| lolihansṛkkiṇī vīro mṛgarāḍiva kānane ||

Verse 29

भीमस्तु रथिनां श्रेष्ठो गदां गृह्य महाहवे । अवप्लुत्य रथात्तूर्णं तव सैन्यान्यभीषयत् ।।

bhīmastu rathināṃ śreṣṭho gadāṃ gṛhya mahāhave | avaplutya rathāttūrṇaṃ tava sainyānyabhīṣayat ||

Verse 30

तमुद्वीक्ष्य गदाहस्तं ततस्ते गजसादिनः । परिवव्रू रणे यत्ता भीमसेनं समन्ततः ।।

tamudvīkṣya gadāhastaṃ tataste gajasādinaḥ | parivavrū raṇe yattā bhīmasenaṃ samantataḥ ||

Verse 31

गजमध्यमनुप्राप्तः पाण्डवः स व्यराजत। मेघजालस्य महतो यथा मध्यगतो रविः ।।

gajamadhyamanuprāptaḥ pāṇḍavaḥ sa vyarājata| meghajālasya mahato yathā madhyagato raviḥ ||

Verse 32

व्यधमत्स गजानीकं गदया पाण्डवर्षभः । महाभ्रजालमतुलं मातरिश्वेव सन्ततम् ।।

vyadhamatsa gajānīkaṃ gadayā pāṇḍavarṣabhaḥ | mahābhrajālamatulaṃ mātariśveva santatam ||

Verse 33

ते वध्यमाना बलिना भीमसेनेन दन्तिनः । आर्तनादं रणे चक्रुर्गर्जन्तो जलदा इव ।।

te vadhyamānā balinā bhīmasenena dantinaḥ | ārtanādaṃ raṇe cakrurgarjanto jaladā iva ||

Verse 34

बहुधा दारितश्चैव विषाणैस्तत्र दन्तिभिः । फुल्लाशोकनिभः पार्थः शुशुभे रणमूर्धनि ।।

bahudhā dāritaścaiva viṣāṇaistatra dantibhiḥ | phullāśokanibhaḥ pārthaḥ śuśubhe raṇamūrdhani ||

Verse 35

सादिनां शस्त्रवृष्टिं च व्यधमद्गदया ततः। वायुवेगसमायुक्तो व्यचरत्पाण्डवो युधि ।।

sādināṃ śastravṛṣṭiṃ ca vyadhamadgadayā tataḥ| vāyuvegasamāyukto vyacaratpāṇḍavo yudhi ||

Verse 36

विषाणोल्लिखितैर्गात्रौर्विषाणाभिहतो भृशम्। विषाणे दन्तिनं गृह्य निर्विषाणमथाकरोत् ।।

viṣāṇollikhitairgātraurviṣāṇābhihato bhṛśam| viṣāṇe dantinaṃ gṛhya nirviṣāṇamathākarot ||

Verse 37

विषाणेन च तेनैव कुम्भोऽभ्याहत्य दन्तिनम् । पातयामास समरे दण्डहस्त इवान्तकः ।।

viṣāṇena ca tenaiva kumbho'bhyāhatya dantinam | pātayāmāsa samare daṇḍahasta ivāntakaḥ ||

Verse 38

शोणिताक्तां गदां बिभ्रन्मेदोभञ्जाकृतच्छविः । कृताभ्यङ्गः शोणितेन रुद्रवत्प्रत्यदृश्यत ।।

śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhranmedobhañjākṛtacchaviḥ | kṛtābhyaṅgaḥ śoṇitena rudravatpratyadṛśyata ||

Verse 39

एवं के वध्यमानाश्च हतशेषा महागजाः । प्राद्रवन्त दिशो राजन्विमृद्गन्तः स्वकं बलम् ।।

evaṃ ke vadhyamānāśca hataśeṣā mahāgajāḥ | prādravanta diśo rājanvimṛdgantaḥ svakaṃ balam ||

Verse 40

द्रवद्भिस्तैर्महानागैः समन्ताद्भरतर्षभ। दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्भुखम् ।।

dravadbhistairmahānāgaiḥ samantādbharatarṣabha| duryodhanabalaṃ sarvaṃ punarāsītparāṅbhukham ||