Adhyaya 101

Verse 1

अभिमन्युनाऽलम्बुसस्य पराजयः ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। आर्जुनं समरे शूरं विनिघ्नन्तं महारथान्। अलम्बुसः कथं युद्धे प्रत्ययुध्यत सञ्जय ।।

abhimanyunā'lambusasya parājayaḥ || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| ārjunaṃ samare śūraṃ vinighnantaṃ mahārathān| alambusaḥ kathaṃ yuddhe pratyayudhyata sañjaya ||

Verse 2

आर्श्यशृङ्गिं कथं चैव सौभद्रः परवीरहा। तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यथावृत्तं स्म संयुगे ।।

ārśyaśṛṅgiṃ kathaṃ caiva saubhadraḥ paravīrahā| tanmamācakṣva tattvena yathāvṛttaṃ sma saṃyuge ||

Verse 3

धनंजयश्च किं चक्रे मम सैन्येषु संयुगे । भीमो वा रथिनां श्रेष्ठो राक्षसो वा घटोत्कचः ।।

dhanaṃjayaśca kiṃ cakre mama sainyeṣu saṃyuge | bhīmo vā rathināṃ śreṣṭho rākṣaso vā ghaṭotkacaḥ ||

Verse 4

नकुलः सहदेवो वा सात्यकिर्वा महारथः । एतदाचक्ष्व मे सत्यं कुशलो ह्यसि सञ्जय ।।

nakulaḥ sahadevo vā sātyakirvā mahārathaḥ | etadācakṣva me satyaṃ kuśalo hyasi sañjaya ||

Verse 5

सञ्जय उवाच। हन्ते तेऽहं प्रवक्ष्यामि संग्रामं रोमहर्षणम्। यथाऽभूद्राक्षसेन्द्रस्य सौभद्रस्य च मारिष ।।

sañjaya uvāca| hante te'haṃ pravakṣyāmi saṃgrāmaṃ romaharṣaṇam| yathā'bhūdrākṣasendrasya saubhadrasya ca māriṣa ||

Verse 6

अर्जुनश्च यथा सङ्ख्ये भीमसेनश्च पाण्डवः । नकुलः सहदेवश्च रणे चक्रुः पराक्रमम्।।

arjunaśca yathā saṅkhye bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ | nakulaḥ sahadevaśca raṇe cakruḥ parākramam||

Verse 7

तथैव तावकाः सर्वे भीष्मद्रोणपुरःसराः। अद्भुतानि विचिन्राणि चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ।।

tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ| adbhutāni vicinrāṇi cakruḥ karmāṇyabhītavat ||

Verse 8

अलम्बुसस्तु समरे अभिमन्युं महारथम् । विनद्य सुमहानादं तर्जयित्वा मुहुर्मुहुः ।।

alambusastu samare abhimanyuṃ mahāratham | vinadya sumahānādaṃ tarjayitvā muhurmuhuḥ ||

Verse 9

अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् । अभिमन्युश्च वेगेन सिंहवद्विनदन्मुहुः ।।

abhidudrāva vegena tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt | abhimanyuśca vegena siṃhavadvinadanmuhuḥ ||

Verse 10

आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासि पितुरत्यन्तवैरिणम् । ततः समीपतुः सङ्ख्ये त्वरितौ नरराक्षसौ ।।

ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsi pituratyantavairiṇam | tataḥ samīpatuḥ saṅkhye tvaritau nararākṣasau ||

Verse 11

रथाभ्यां रथिनौ श्रेष्ठौ यथा वै देवदानवौ । मायावा राक्षसश्रेष्ठो दिव्यास्त्रश्चैव फाल्गुनिः ।।

rathābhyāṃ rathinau śreṣṭhau yathā vai devadānavau | māyāvā rākṣasaśreṣṭho divyāstraścaiva phālguniḥ ||

Verse 12

ततः कर्ष्णिर्महाराज निशितैः सायकैस्त्रिभिः। आर्श्यशृङ्गिं रणे विद्ध्वा पुनर्विव्याव पञ्चभिः ।।

tataḥ karṣṇirmahārāja niśitaiḥ sāyakaistribhiḥ| ārśyaśṛṅgiṃ raṇe viddhvā punarvivyāva pañcabhiḥ ||

Verse 13

अलम्बुरोऽपि संक्रुद्धः कार्ष्णि नवभिराशुगैः । हृदि विव्याध वेगेन तोत्रैरिव महाद्विपम् ।।

alamburo'pi saṃkruddhaḥ kārṣṇi navabhirāśugaiḥ | hṛdi vivyādha vegena totrairiva mahādvipam ||

Verse 14

ततः शरसहस्रेण क्षिप्रकारी निशाचरः । अर्जुनास सुतं सङ्ख्ये पीडयामास भारत ।।

tataḥ śarasahasreṇa kṣiprakārī niśācaraḥ | arjunāsa sutaṃ saṅkhye pīḍayāmāsa bhārata ||

Verse 15

अभिमन्युस्ततः क्रुद्धो नवभिर्नतपर्वभिः । बिभेद निशिसैर्बाणै राक्षसेन्द्रं महोरसि ।।

abhimanyustataḥ kruddho navabhirnataparvabhiḥ | bibheda niśisairbāṇai rākṣasendraṃ mahorasi ||

Verse 16

ते तस्य विविशुस्तूर्णं कायं निर्भिद्य मर्मसु। स तैर्विभिन्नसर्वाङ्गः शुशुभे राक्षसोत्तमः ।।

te tasya viviśustūrṇaṃ kāyaṃ nirbhidya marmasu| sa tairvibhinnasarvāṅgaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ ||

Verse 17

पुष्पितैः किंशुकै राजन्संस्तीर्ण इव पर्वतः । स संदधानश्च शरान्हेमपुङ्खान्महाबलः ।।

puṣpitaiḥ kiṃśukai rājansaṃstīrṇa iva parvataḥ | sa saṃdadhānaśca śarānhemapuṅkhānmahābalaḥ ||

Verse 18

विबभौ राक्षसश्रेष्ठः सज्वाल इव पर्वतः । ततः क्रुद्धो महाराज आर्श्यशृङ्गिरमर्षणः ।।

vibabhau rākṣasaśreṣṭhaḥ sajvāla iva parvataḥ | tataḥ kruddho mahārāja ārśyaśṛṅgiramarṣaṇaḥ ||

Verse 19

महेन्द्रप्रतिमं कार्ष्णि छादयामास पत्रिभिः । तेन ते विशिखा मुक्ता यमदण्डोपमाः शिताः ।।

mahendrapratimaṃ kārṣṇi chādayāmāsa patribhiḥ | tena te viśikhā muktā yamadaṇḍopamāḥ śitāḥ ||

Verse 20

अभिमन्युं विनिर्भिद्य प्राविशन्त धरातलम् । तथैवार्जुनिना मुक्ताः शराः कनकभूषणाः ।।

abhimanyuṃ vinirbhidya prāviśanta dharātalam | tathaivārjuninā muktāḥ śarāḥ kanakabhūṣaṇāḥ ||

Verse 21

अलम्बुसं विनिर्भिद्य प्राविशन्त धरातलम् । सौभद्रस्तु रणे रक्षः शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

alambusaṃ vinirbhidya prāviśanta dharātalam | saubhadrastu raṇe rakṣaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 22

चक्रे विमुखमासाद्य बलं शक्र इवाहवे । विमुखं च रणे रक्षो वध्यमानं रणेऽरिणा ।।

cakre vimukhamāsādya balaṃ śakra ivāhave | vimukhaṃ ca raṇe rakṣo vadhyamānaṃ raṇe'riṇā ||

Verse 23

प्रादुश्चक्रे महामायां तामसीमरिघातिनीम् । ततस्ते तमसा सर्वे वृताश्चासन्महीपते ।।

prāduścakre mahāmāyāṃ tāmasīmarighātinīm | tataste tamasā sarve vṛtāścāsanmahīpate ||

Verse 24

नाभिमन्युमपश्यन्त नैव स्वान्न परान्रणे । अभिमन्युश्च तदृष्ट्वा घोररूपं महत्तमः ।।

nābhimanyumapaśyanta naiva svānna parānraṇe | abhimanyuśca tadṛṣṭvā ghorarūpaṃ mahattamaḥ ||

Verse 25

प्रादुश्चक्रेऽस्त्रमत्सुग्रं भास्करं कुरुनन्दनः । ततः प्रकाशमभवज्जगत्सर्वं महीपते ।।

prāduścakre'stramatsugraṃ bhāskaraṃ kurunandanaḥ | tataḥ prakāśamabhavajjagatsarvaṃ mahīpate ||

Verse 26

तां चाभिजघ्निवान्मायां राक्षसस्य दुरात्मनः । संक्रुद्धश्च महावीर्यो राक्षसेन्द्रं नरोत्तमः ।।

tāṃ cābhijaghnivānmāyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ | saṃkruddhaśca mahāvīryo rākṣasendraṃ narottamaḥ ||

Verse 27

छादयामास समरे शरैः सन्नतपर्वभिः। बह्वीस्तथाऽन्या मायाश्च प्रयुक्तास्तेन रक्षसा ।।

chādayāmāsa samare śaraiḥ sannataparvabhiḥ| bahvīstathā'nyā māyāśca prayuktāstena rakṣasā ||

Verse 28

सर्वास्त्रविदमेयात्मा वारयामास फाल्गुनिः। हतमायं ततो रक्षो वध्यमानं च सायकैः ।।

sarvāstravidameyātmā vārayāmāsa phālguniḥ| hatamāyaṃ tato rakṣo vadhyamānaṃ ca sāyakaiḥ ||

Verse 29

रथं तत्रैव संत्यज्य प्राद्रवन्महतो भयात्। तस्मिन्विनिर्जिते तूर्णं कूटयोधिनि राक्षसे ।।

rathaṃ tatraiva saṃtyajya prādravanmahato bhayāt| tasminvinirjite tūrṇaṃ kūṭayodhini rākṣase ||

Verse 30

आर्जुनिः समरे सैन्यं तावकं संममर्द ह। मदान्धो वन्यनागेन्द्रः सपद्मां पद्मिनीमिव ।।

ārjuniḥ samare sainyaṃ tāvakaṃ saṃmamarda ha| madāndho vanyanāgendraḥ sapadmāṃ padminīmiva ||

Verse 31

ततः शान्तनवो भीष्मः सैन्यं दृष्ट्वाऽभिविद्रुतम्। महता शरवर्षेण सौभद्रं पर्यवारयत् ।।

tataḥ śāntanavo bhīṣmaḥ sainyaṃ dṛṣṭvā'bhividrutam| mahatā śaravarṣeṇa saubhadraṃ paryavārayat ||

Verse 32

कोष्ठीकृत्य च तं वीरं धार्तराष्ट्रा महारथः । एवं सुबहवो युद्धे ततक्षुः सायकैर्दृढम् ।।

koṣṭhīkṛtya ca taṃ vīraṃ dhārtarāṣṭrā mahārathaḥ | evaṃ subahavo yuddhe tatakṣuḥ sāyakairdṛḍham ||

Verse 33

स तेषां रथिनां वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः । सदृशो वासुदेवस्य विक्रमेण बलेन च ।।

sa teṣāṃ rathināṃ vīraḥ pitustulyaparākramaḥ | sadṛśo vāsudevasya vikrameṇa balena ca ||

Verse 34

उभयोः सदृशं कर्म स पितुर्मातुलस्य च । रणे बहुविधं चक्रे सर्वशस्त्रभृतां वरः ।।

ubhayoḥ sadṛśaṃ karma sa piturmātulasya ca | raṇe bahuvidhaṃ cakre sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ ||

Verse 35

ततो धनञ्जयो वीरो विनिघ्नंस्तव सैनिकान् । आससाद रणे भीष्मं पुत्रप्रेप्सुरमर्षणः ।।

tato dhanañjayo vīro vinighnaṃstava sainikān | āsasāda raṇe bhīṣmaṃ putraprepsuramarṣaṇaḥ ||

Verse 36

तथैव समरे राजन्पिता देवव्रतस्तव । आससाद रणे पार्थं स्वर्भानुरिव भास्करम् ।।

tathaiva samare rājanpitā devavratastava | āsasāda raṇe pārthaṃ svarbhānuriva bhāskaram ||

Verse 37

ततः सरथनागाश्वाः पुत्रास्तव जनेश्वर । परिवव्रू रणे भीष्मं जुगुपुश्च समन्ततः ।।

tataḥ sarathanāgāśvāḥ putrāstava janeśvara | parivavrū raṇe bhīṣmaṃ jugupuśca samantataḥ ||

Verse 38

तथैव पाण्डवा राजन्परिवार्य धनञ्जयम् । रणाय महते युक्ता दंशिता भरतर्षभ ।।

tathaiva pāṇḍavā rājanparivārya dhanañjayam | raṇāya mahate yuktā daṃśitā bharatarṣabha ||

Verse 39

शारद्वतस्ततो राजन्भीष्मस्य प्रमुखे स्थितम् । अर्जुनं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत् ।।

śāradvatastato rājanbhīṣmasya pramukhe sthitam | arjunaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinot ||

Verse 40

प्रत्युद्गम्याथ विव्याध सात्यकिस्तं शितैः शरैः । पाण्डवप्रियकामार्थं शार्दूल इव कुञ्जरम् ।।

pratyudgamyātha vivyādha sātyakistaṃ śitaiḥ śaraiḥ | pāṇḍavapriyakāmārthaṃ śārdūla iva kuñjaram ||

Verse 41

गौतमोऽपि त्वरायुक्तो माधवं नवभिः शरैः । हृदि विव्याध संक्रुद्धः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ।।

gautamo'pi tvarāyukto mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ | hṛdi vivyādha saṃkruddhaḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ ||

Verse 42

शैनेयोऽपि ततः क्रुद्धश्चापमानम्य वेगवान् । गौतमान्तकरं तूर्णं समाधत्त शिलीमुखम् ।।

śaineyo'pi tataḥ kruddhaścāpamānamya vegavān | gautamāntakaraṃ tūrṇaṃ samādhatta śilīmukham ||

Verse 43

तमापतन्तं वेगेन शक्राशनिसमद्युतिम् । द्विधा चिच्छेद संक्रुद्धो द्रौणिः परमकोपनः ।।

tamāpatantaṃ vegena śakrāśanisamadyutim | dvidhā ciccheda saṃkruddho drauṇiḥ paramakopanaḥ ||

Verse 44

समुत्सृज्याथ शैनेयो गौतमं रथिनां वरः । अभ्यद्रवद्रणे द्रौणिं राहुः खे शशिनं यथा ।।

samutsṛjyātha śaineyo gautamaṃ rathināṃ varaḥ | abhyadravadraṇe drauṇiṃ rāhuḥ khe śaśinaṃ yathā ||

Verse 45

तस्य द्रोणसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद भारत। अथैनं छिन्नधन्वानं ताडयामास सायकैः ।।

tasya droṇasutaścāpaṃ dvidhā ciccheda bhārata| athainaṃ chinnadhanvānaṃ tāḍayāmāsa sāyakaiḥ ||

Verse 46

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शत्रुघ्नं भारसाधनम् । द्रौणिं षष्ट्या महाराज बाह्वोरुरसि चार्पयत् ।।

so'nyatkārmukamādāya śatrughnaṃ bhārasādhanam | drauṇiṃ ṣaṣṭyā mahārāja bāhvorurasi cārpayat ||

Verse 47

स विद्धो व्यथितश्चैव मुहूर्तं कश्मलायुतः। निषसाद रथोपस्थे ध्वजयष्टिं समाश्रितः ।।

sa viddho vyathitaścaiva muhūrtaṃ kaśmalāyutaḥ| niṣasāda rathopasthe dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ ||

Verse 48

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । वार्ष्णेयं समरे क्रुद्धो नाराचेन समार्पयत् ।।

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ droṇaputraḥ pratāpavān | vārṣṇeyaṃ samare kruddho nārācena samārpayat ||

Verse 49

शैनेयं स तु निर्भिद्य प्राविशद्धरणीतलम् । वसन्तकाले बलवान्बिलं सर्पशिशुर्यथा ।।

śaineyaṃ sa tu nirbhidya prāviśaddharaṇītalam | vasantakāle balavānbilaṃ sarpaśiśuryathā ||

Verse 50

अथापरेण भल्लेन माधवस्य ध्वजोत्तमम् । चिच्छेद समरे द्रौणिः सिंहनादं मुमोच ह ।।

athāpareṇa bhallena mādhavasya dhvajottamam | ciccheda samare drauṇiḥ siṃhanādaṃ mumoca ha ||

Verse 51

पुनश्चैनं शरैर्घोरैश्छादयामास भारत। निदाघान्ते महाराज यथा मेघो दिवाकरम् ।।

punaścainaṃ śarairghoraiśchādayāmāsa bhārata| nidāghānte mahārāja yathā megho divākaram ||

Verse 52

सात्यकोऽपि महाराज शरजालं निहत्य तत्। द्रौणिमभ्याकिरत्तूर्णं शरजालैरनेकधा ।।

sātyako'pi mahārāja śarajālaṃ nihatya tat| drauṇimabhyākirattūrṇaṃ śarajālairanekadhā ||

Verse 53

तापयामास च द्रौणिं शैनेयः परवारहा । विमुक्तो मेघजालेन यथैव तपनस्तथा ।।

tāpayāmāsa ca drauṇiṃ śaineyaḥ paravārahā | vimukto meghajālena yathaiva tapanastathā ||

Verse 54

शराणां च सहस्रेण पुनरेव समुद्यतः । सात्यकिश्छादयामास ननाद च महाबलः ।।

śarāṇāṃ ca sahasreṇa punareva samudyataḥ | sātyakiśchādayāmāsa nanāda ca mahābalaḥ ||

Verse 55

दृष्ट्वा पुत्रं च तं ग्रस्तं राहुणेव निशाकरम् । अभ्यद्रवत शैनेयं भारद्वाजः प्रतापवान् ।।

dṛṣṭvā putraṃ ca taṃ grastaṃ rāhuṇeva niśākaram | abhyadravata śaineyaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān ||

Verse 56

विव्याध च सुतीक्ष्णेन पृषत्केन महामृधे । परीप्सन्खसुतं राजन्वार्ष्णेयेनाभिपीडितम् ।।

vivyādha ca sutīkṣṇena pṛṣatkena mahāmṛdhe | parīpsankhasutaṃ rājanvārṣṇeyenābhipīḍitam ||

Verse 57

सात्यकिस्तु रणे हित्वा गुरुपुत्रं महारथम् । द्रोणं विव्याध विंशत्या सर्वपारशवैः शरैः ।।

sātyakistu raṇe hitvā guruputraṃ mahāratham | droṇaṃ vivyādha viṃśatyā sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ ||

Verse 58

तदन्तरममेयात्मा कौन्तेयः शत्रुतापनः । अभ्यद्रवद्रणे क्रुद्धो द्रोणं प्रति महारथः ।।

tadantaramameyātmā kaunteyaḥ śatrutāpanaḥ | abhyadravadraṇe kruddho droṇaṃ prati mahārathaḥ ||

Verse 59

ततो द्रोणश्च पार्थश्च समेयातां महामृधे । यथा बुधश्च शुक्रश्च महाराज नभस्तले ।।

tato droṇaśca pārthaśca sameyātāṃ mahāmṛdhe | yathā budhaśca śukraśca mahārāja nabhastale ||