Adhyaya 96

Verse 1

जामदग्न्येन दम्भोद्भवोपाख्यानमाख्याय कृष्णार्जुनयोः नरनारायणस्वरूपताभिधानम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। तस्मिन्नभिहिते वाक्ये केशवेन महात्मना। स्तिमिता हृष्टरोमाण आसन्सर्वे सभासदः ।।

jāmadagnyena dambhodbhavopākhyānamākhyāya kṛṣṇārjunayoḥ naranārāyaṇasvarūpatābhidhānam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tasminnabhihite vākye keśavena mahātmanā| stimitā hṛṣṭaromāṇa āsansarve sabhāsadaḥ ||

Verse 2

कस्स्विदुत्तरमेतेषां वक्तुमुत्सहते पुमान्। इति सर्वे मनोभिस्ते चिन्तयन्ति स्म पार्थिवाः।।

kassviduttarameteṣāṃ vaktumutsahate pumān| iti sarve manobhiste cintayanti sma pārthivāḥ||

Verse 3

तथा तेषु च सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु । जामदग्न्य इदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ।।

tathā teṣu ca sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasu | jāmadagnya idaṃ vākyamabravītkurusaṃsadi ||

Verse 4

इमां मे सोपमां वाचं श्रृणु सत्यामशङ्कितः । तां श्रुत्वा श्रेय आदत्स्व यदि साध्विति मन्यसे ।।

imāṃ me sopamāṃ vācaṃ śrṛṇu satyāmaśaṅkitaḥ | tāṃ śrutvā śreya ādatsva yadi sādhviti manyase ||

Verse 5

राजा दम्भोद्भवो नाम सार्वभौमः पुराऽभवत्। अखिलां बुभुजे सर्वां पृथिवीमिति नः श्रुतम् ।।

rājā dambhodbhavo nāma sārvabhaumaḥ purā'bhavat| akhilāṃ bubhuje sarvāṃ pṛthivīmiti naḥ śrutam ||

Verse 6

स स्म नित्यं निशापाये प्रातरुत्थाय वीर्यवान् । ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्यान्पृच्छन्नास्ते महारथः ।।

sa sma nityaṃ niśāpāye prātarutthāya vīryavān | brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyānpṛcchannāste mahārathaḥ ||

Verse 7

अस्ति कश्चिद्विशिष्टो वा मद्विधो वा भवेद्युधि । शूद्रो वैश्यः क्षत्रियो वा ब्राह्मणो वाऽपि शस्त्रभृत्।।

asti kaścidviśiṣṭo vā madvidho vā bhavedyudhi | śūdro vaiśyaḥ kṣatriyo vā brāhmaṇo vā'pi śastrabhṛt||

Verse 8

इति ब्रुवन्नन्वचरत्स राजा पृथिवीमिमाम्। दर्पेण महता मत्तः कञ्चिदन्यमचिन्तयन् ।।

iti bruvannanvacaratsa rājā pṛthivīmimām| darpeṇa mahatā mattaḥ kañcidanyamacintayan ||

Verse 9

तं च वैद्या अकृपणा ब्राह्मणाः सर्वतोऽभयाः। प्रत्यषेधन्त राजानं श्लाघमानं पुनः पुनः ।।

taṃ ca vaidyā akṛpaṇā brāhmaṇāḥ sarvato'bhayāḥ| pratyaṣedhanta rājānaṃ ślāghamānaṃ punaḥ punaḥ ||

Verse 10

निषिध्यमानोऽप्यसकृत्पृच्छत्येव स वै द्विजान् । अतिमानं श्रिया मत्तं तमूचुर्ब्राह्मणास्तदा ।।

niṣidhyamāno'pyasakṛtpṛcchatyeva sa vai dvijān | atimānaṃ śriyā mattaṃ tamūcurbrāhmaṇāstadā ||

Verse 11

तपस्विनो महात्मानो वेदप्रत्ययदर्शिनः । उदीर्यमाणं राजानं क्रोधदीप्ता द्विजातयः ।।

tapasvino mahātmāno vedapratyayadarśinaḥ | udīryamāṇaṃ rājānaṃ krodhadīptā dvijātayaḥ ||

Verse 12

अनेकजयिनौ शङ्ख्ये यौ वै पुरुषसत्तमौ । तयोस्त्वं न समो राजन्भवितासि कदाचन ।।

anekajayinau śaṅkhye yau vai puruṣasattamau | tayostvaṃ na samo rājanbhavitāsi kadācana ||

Verse 13

एवमुक्तः स राजा तु पुनः पप्रच्छ तान्द्विजान्। क्व तौ वीरौ क्वजन्मानौ किंकर्माणौ च कौ च तौ ।।

evamuktaḥ sa rājā tu punaḥ papraccha tāndvijān| kva tau vīrau kvajanmānau kiṃkarmāṇau ca kau ca tau ||

Verse 14

ब्राह्मणा ऊचुः। नरो नारायणश्चैव तापसाविति नः श्रुतम्। आयातौ मानुषे लोके ताभ्यां युद्ध्यस्व पार्थिव ।।

brāhmaṇā ūcuḥ| naro nārāyaṇaścaiva tāpasāviti naḥ śrutam| āyātau mānuṣe loke tābhyāṃ yuddhyasva pārthiva ||

Verse 15

श्रूयेते तौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ । तपो घोरमनिर्देश्यं तप्येते गन्धमादने ।।

śrūyete tau mahātmānau naranārāyaṇāvubhau | tapo ghoramanirdeśyaṃ tapyete gandhamādane ||

Verse 16

स राजा महतीं सेनां योजयित्वा षडङ्गिनीम् । अमृष्यमाणः संप्रायाद्यत्र तावपराजितौ ।।

sa rājā mahatīṃ senāṃ yojayitvā ṣaḍaṅginīm | amṛṣyamāṇaḥ saṃprāyādyatra tāvaparājitau ||

Verse 17

स गत्वा विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम्। मार्गमाणोऽन्वगच्छत्तौ तापसौ वनमाश्रितौ ।।

sa gatvā viṣamaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam| mārgamāṇo'nvagacchattau tāpasau vanamāśritau ||

Verse 18

तौ दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाभ्यां कृशौ धमनिसन्ततौ । शीतवातातपैश्चैव कर्शितौ पुरुषोत्तमौ ।।

tau dṛṣṭvā kṣutpipāsābhyāṃ kṛśau dhamanisantatau | śītavātātapaiścaiva karśitau puruṣottamau ||

Verse 19

अभिगम्योपसङ्गृह्य पर्यपृच्छदनामयम्। तमर्चित्वा मूलफलैरासनेनोदकेन च ।।

abhigamyopasaṅgṛhya paryapṛcchadanāmayam| tamarcitvā mūlaphalairāsanenodakena ca ||

Verse 20

न्यमन्त्रयेतां राजानं किं कार्यं क्रियतामिति। ततस्तामानुपूर्वी स पुनरेवान्वकीर्तयत् ।।

nyamantrayetāṃ rājānaṃ kiṃ kāryaṃ kriyatāmiti| tatastāmānupūrvī sa punarevānvakīrtayat ||

Verse 21

बाहुभ्यां मे जिता भूमिर्निहताः सर्वशत्रवः। भवद्भ्यां युद्धमाकाङ्क्षन्नुपयातोऽस्मि पर्वतम् ।।

bāhubhyāṃ me jitā bhūmirnihatāḥ sarvaśatravaḥ| bhavadbhyāṃ yuddhamākāṅkṣannupayāto'smi parvatam ||

Verse 22

आतिथ्यं दीयतामेतत्काङ्क्षितं मे चिरं प्रति। नरनारायणावूचतुः। अपेतक्रोधलोभोऽयमाश्रमो राजसत्तम ।।

ātithyaṃ dīyatāmetatkāṅkṣitaṃ me ciraṃ prati| naranārāyaṇāvūcatuḥ| apetakrodhalobho'yamāśramo rājasattama ||

Verse 23

न ह्यस्मिन्नाश्रमे युद्धं कुतः शस्त्रं कुतोऽनृजुः । अन्यत्र युद्धमाकाङ्क्ष बहवः क्षत्रियाः क्षितौ ।।

na hyasminnāśrame yuddhaṃ kutaḥ śastraṃ kuto'nṛjuḥ | anyatra yuddhamākāṅkṣa bahavaḥ kṣatriyāḥ kṣitau ||

Verse 24

राम उवाच। उच्यमानस्तथाऽपि स्म भूय एवाभ्यभाषत। पुनः पुनः क्षाम्यमाणः सान्त्व्यमानश्च भारत ।।

rāma uvāca| ucyamānastathā'pi sma bhūya evābhyabhāṣata| punaḥ punaḥ kṣāmyamāṇaḥ sāntvyamānaśca bhārata ||

Verse 25

दम्भोद्भवो युद्धमिच्छन्नाह्वयत्येव तापसौ । ततो नरस्त्विषीकाणां मुष्टिमादाय भारत ।।

dambhodbhavo yuddhamicchannāhvayatyeva tāpasau | tato narastviṣīkāṇāṃ muṣṭimādāya bhārata ||

Verse 26

अब्रवीदेहि युद्ध्यस्व युद्धकामुक क्षत्रिय। सर्वशस्त्राणि चादत्स्व योजयस्व च वाहिनीम् ।।

abravīdehi yuddhyasva yuddhakāmuka kṣatriya| sarvaśastrāṇi cādatsva yojayasva ca vāhinīm ||

Verse 27

अहं हि ते विनेष्यामि युद्धश्रद्धामितः परम् । यदाह्वयसि दर्पेण ब्राह्मणप्रमुखाञ्जनान् ।।

ahaṃ hi te vineṣyāmi yuddhaśraddhāmitaḥ param | yadāhvayasi darpeṇa brāhmaṇapramukhāñjanān ||

Verse 28

दम्भोद्भव उवाच। 5-29-18x यद्येतदस्त्रमस्मासु युक्तं तापस मन्यसे। एतेनापि त्वया योत्स्ये युद्धार्थी ह्यहमागतः ।।

dambhodbhava uvāca| 5-29-18x yadyetadastramasmāsu yuktaṃ tāpasa manyase| etenāpi tvayā yotsye yuddhārthī hyahamāgataḥ ||

Verse 29

राम उवाच। इत्युक्त्वा शरवर्षेण सर्वतः समवाकिरत् । दम्भोद्भवस्तापसं तं जिवांसुः सहसैनिकः ।।

rāma uvāca| ityuktvā śaravarṣeṇa sarvataḥ samavākirat | dambhodbhavastāpasaṃ taṃ jivāṃsuḥ sahasainikaḥ ||

Verse 30

तस्य तानस्यतो घोरानिषून्परतनुच्छिदः। कदर्थीकृत्य स मुनिरिषीकाभिः समार्पयत् ।।

tasya tānasyato ghorāniṣūnparatanucchidaḥ| kadarthīkṛtya sa muniriṣīkābhiḥ samārpayat ||

Verse 31

ततोऽस्मौ प्रासृजद्धोरमैषीकमपराजितः। अस्त्रमप्रतिसन्धेयं तदुद्भुतमिवाभवत् ।।

tato'smau prāsṛjaddhoramaiṣīkamaparājitaḥ| astramapratisandheyaṃ tadudbhutamivābhavat ||

Verse 32

तेषामक्षीणि कर्णांश्च नासिकाश्चैव मायया । निमित्तवेधी स मुनिरीषीकाभिः समार्पयत् ।।

teṣāmakṣīṇi karṇāṃśca nāsikāścaiva māyayā | nimittavedhī sa munirīṣīkābhiḥ samārpayat ||

Verse 33

स दृष्ट्वा श्वेतमाकाशमिषीकाभिः समाचितम् । पादयोर्न्यपतद्राजा स्वस्ति मेस्त्विति चाब्रवीत् ।।

sa dṛṣṭvā śvetamākāśamiṣīkābhiḥ samācitam | pādayornyapatadrājā svasti mestviti cābravīt ||

Verse 34

तमब्रवीन्नरो राजञ्शरण्यः शरणैषिणाम् । ब्रह्मण्यो भव धर्मात्मा मा च स्मैवं पुनः कृथाः ।।

tamabravīnnaro rājañśaraṇyaḥ śaraṇaiṣiṇām | brahmaṇyo bhava dharmātmā mā ca smaivaṃ punaḥ kṛthāḥ ||

Verse 35

नैतादृक्पुरुषो राजन्क्षत्रधर्ममनुस्मरन्। मनसा नृपशार्दूल भवेत्परपुरञ्जयः।।

naitādṛkpuruṣo rājankṣatradharmamanusmaran| manasā nṛpaśārdūla bhavetparapurañjayaḥ||

Verse 36

मा च दर्पसमाविष्टः वा तत्ते राजन्समाहितम् ।। कृतप्रज्ञो वीतलोभो निरहङ्कार आत्मवान् ।

mā ca darpasamāviṣṭaḥ vā tatte rājansamāhitam || kṛtaprajño vītalobho nirahaṅkāra ātmavān |

Verse 37

दान्तः क्षान्तो मृदुः सौम्य प्रजाः पालय पार्थिव ।। मास्म भूयः क्षिपेः कंचिदविदित्वा बलाबलम्।

dāntaḥ kṣānto mṛduḥ saumya prajāḥ pālaya pārthiva || māsma bhūyaḥ kṣipeḥ kaṃcidaviditvā balābalam|

Verse 38

अनुज्ञातः स्वस्ति गच्च मैवं भूयः समाचरेः । कुशलं ब्राह्मणान्पृच्छेरावयोर्वचनाद्भृशम् ।।

anujñātaḥ svasti gacca maivaṃ bhūyaḥ samācareḥ | kuśalaṃ brāhmaṇānpṛccherāvayorvacanādbhṛśam ||

Verse 39

ततो राजा तयोः पादावभिवाद्य महात्मनोः । प्रत्याजगाम स्वपुरं धर्मं चैवाचरद्भृशम् ।।

tato rājā tayoḥ pādāvabhivādya mahātmanoḥ | pratyājagāma svapuraṃ dharmaṃ caivācaradbhṛśam ||

Verse 40

सुमहच्चापि तत्कर्म यन्नरेण कृतं पुरा । ततो गुणैः सुबहुभिः श्रेष्ठो नारायणोऽभवत् ।।

sumahaccāpi tatkarma yannareṇa kṛtaṃ purā | tato guṇaiḥ subahubhiḥ śreṣṭho nārāyaṇo'bhavat ||

Verse 41

तस्माद्यावद्धनुःश्रेष्ठे गाण्डीवेऽस्त्रं न युज्यते। तावत्त्वं मानमुत्सृज्य गच्छ राजन्धनञ्जयम् ।।

tasmādyāvaddhanuḥśreṣṭhe gāṇḍīve'straṃ na yujyate| tāvattvaṃ mānamutsṛjya gaccha rājandhanañjayam ||

Verse 42

काकुदीकं शुकं नाकमक्षिसन्तर्जनं तथा। सन्तानं नर्तकं घोरमास्यमोदकमष्टमम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि षण्णवतितमोऽध्यायः ।।

kākudīkaṃ śukaṃ nākamakṣisantarjanaṃ tathā| santānaṃ nartakaṃ ghoramāsyamodakamaṣṭamam || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 43

एतैर्विद्धाः सर्व एव मरणं यान्ति मानवाः । उन्मत्ताश्च विचेष्टन्ते नष्टसंज्ञा विचेतसः ।।

etairviddhāḥ sarva eva maraṇaṃ yānti mānavāḥ | unmattāśca viceṣṭante naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ ||

Verse 44

स्वपन्ति च प्लवन्ते च च्छर्दयन्ति च मानवाः । मूत्रयन्ते च सततं रुदन्ति च हसन्ति च।।

svapanti ca plavante ca cchardayanti ca mānavāḥ | mūtrayante ca satataṃ rudanti ca hasanti ca||

Verse 45

कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमानौ तथैव च। मात्सर्याहङ्कुती चैव क्रमादेत उदाहृताः।। काकुदीकमित्यादयोऽष्टावस्त्रजातयः ।।

kāmakrodhau lobhamohau madamānau tathaiva ca| mātsaryāhaṅkutī caiva kramādeta udāhṛtāḥ|| kākudīkamityādayo'ṣṭāvastrajātayaḥ ||

Verse 46

निर्माता सर्वलोकानामीश्वरः सर्वकर्मवित्। यस्य नारायणो बन्धुरर्जुनो दुःसहो युधि ।।

nirmātā sarvalokānāmīśvaraḥ sarvakarmavit| yasya nārāyaṇo bandhurarjuno duḥsaho yudhi ||

Verse 47

कस्तमुत्सहते जेतुं त्रिषु लोकेषु भारत। वीरं कपिध्वजं जिष्णुं यस्य नास्ति समो युधि ।।

kastamutsahate jetuṃ triṣu lokeṣu bhārata| vīraṃ kapidhvajaṃ jiṣṇuṃ yasya nāsti samo yudhi ||

Verse 48

असङ्ख्येया गुणाः पार्थे तद्विशिष्टो जनार्दनः। त्वमेव भूयो जानासि कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम् ।।

asaṅkhyeyā guṇāḥ pārthe tadviśiṣṭo janārdanaḥ| tvameva bhūyo jānāsi kuntīputraṃ dhanañjayam ||

Verse 49

नरनारायणौ यौ तौ तावेवार्जुनकेशवौ । विजानीहि महाराज प्रवीरौ पुरुषोत्तमौ ।।

naranārāyaṇau yau tau tāvevārjunakeśavau | vijānīhi mahārāja pravīrau puruṣottamau ||

Verse 50

यद्येतदेवं जानासि न च मामभिशङ्कसे । आर्यां मतिं समास्थाय शाम्य भारत पाण्डवैः ।।

yadyetadevaṃ jānāsi na ca māmabhiśaṅkase | āryāṃ matiṃ samāsthāya śāmya bhārata pāṇḍavaiḥ ||

Verse 51

अथ चेन्मन्यसे श्रेयो न मे भेदो भवेदिति । प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा च युद्धे मनः कृथाः ।।

atha cenmanyase śreyo na me bhedo bhavediti | praśāmya bharataśreṣṭha mā ca yuddhe manaḥ kṛthāḥ ||

Verse 52

भवतां च कुरुश्रेष्ठ कुलं बहुमतं भुवि । तत्तथैवास्तु भद्रं ते स्वार्थमेवोपचिन्तय ।।

bhavatāṃ ca kuruśreṣṭha kulaṃ bahumataṃ bhuvi | tattathaivāstu bhadraṃ te svārthamevopacintaya ||