Adhyaya 97

Verse 1

कण्वेन सुयोधनस्य बलावलेपविलोपनाय मातलिवरान्वेषणकथाकथनारम्भः ।। 1 ।। मातलिना गुणकेशीनामकस्वकन्याया अनुगुणवरान्वेषणाय नागलोकंप्रति प्रस्थानम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। जामदग्न्यवचः श्रुत्वा कण्वेऽपि भगवानृषिः । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ।।

kaṇvena suyodhanasya balāvalepavilopanāya mātalivarānveṣaṇakathākathanārambhaḥ || 1 || mātalinā guṇakeśīnāmakasvakanyāyā anuguṇavarānveṣaṇāya nāgalokaṃprati prasthānam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| jāmadagnyavacaḥ śrutvā kaṇve'pi bhagavānṛṣiḥ | duryodhanamidaṃ vākyamabravītkurusaṃsadi ||

Verse 2

कण्व उवाच। अक्षयश्चाव्ययश्चैव ब्रह्मा लोकपितामहः। तथैव भगवन्तौ तौ नरनारायणावृषी ।।

kaṇva uvāca| akṣayaścāvyayaścaiva brahmā lokapitāmahaḥ| tathaiva bhagavantau tau naranārāyaṇāvṛṣī ||

Verse 3

आदित्यानां हि सर्वेषां विष्णुरेकः सनातनः। अजथ्यश्चाव्ययश्चैव शाश्वतः प्रभुरीश्वरः ।।

ādityānāṃ hi sarveṣāṃ viṣṇurekaḥ sanātanaḥ| ajathyaścāvyayaścaiva śāśvataḥ prabhurīśvaraḥ ||

Verse 4

निमित्तमरणाश्चान्ये चन्द्रसूर्यौ मही जलम् । वायुरग्निस्तथाऽऽकाशं ग्रहास्तारागणास्तथा ।।

nimittamaraṇāścānye candrasūryau mahī jalam | vāyuragnistathā''kāśaṃ grahāstārāgaṇāstathā ||

Verse 5

ते च क्षयान्ते जगतो हित्वा लोकत्रयं सदा। क्षयं गच्छन्ति वै सर्वे सृज्यन्ते च पुनः पुनः ।।

te ca kṣayānte jagato hitvā lokatrayaṃ sadā| kṣayaṃ gacchanti vai sarve sṛjyante ca punaḥ punaḥ ||

Verse 6

मुहूर्तमरणास्त्वन्ये मानुषा मूगपक्षिणः। तैर्यग्योन्याश्च ये चान्ये जीवलोकचरास्तथा ।।

muhūrtamaraṇāstvanye mānuṣā mūgapakṣiṇaḥ| tairyagyonyāśca ye cānye jīvalokacarāstathā ||

Verse 7

भूयिष्ठेन तु राजानः श्रियं भुक्त्वाऽऽयुषः क्षये। तरुणाः प्रतिपद्यन्ते भोक्तुं सुकृतदुष्कृते ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि सप्तनवतितमोऽध्यायः ।।

bhūyiṣṭhena tu rājānaḥ śriyaṃ bhuktvā''yuṣaḥ kṣaye| taruṇāḥ pratipadyante bhoktuṃ sukṛtaduṣkṛte || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi saptanavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 8

स भवान्धर्मपुत्रेण शमं कर्तुमिहार्हसि । पाण्डवाः कुरवश्चैव पालयन्तु वसुन्धरान् ।।

sa bhavāndharmaputreṇa śamaṃ kartumihārhasi | pāṇḍavāḥ kuravaścaiva pālayantu vasundharān ||

Verse 9

बलवानहमित्येव न मन्तव्यं सुयोधन । बलवन्तो बलिभ्यो हि दृश्यन्ते पूरुषर्षभ ।।

balavānahamityeva na mantavyaṃ suyodhana | balavanto balibhyo hi dṛśyante pūruṣarṣabha ||

Verse 10

न बलं बलिनां मध्ये बलं भवति कौरव । बलवन्तो हि ते सर्वे पाण्डवा देवविक्रमाः । तरुणाः अपीति शेषः। युद्धेन मरणं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ।।

na balaṃ balināṃ madhye balaṃ bhavati kaurava | balavanto hi te sarve pāṇḍavā devavikramāḥ | taruṇāḥ apīti śeṣaḥ| yuddhena maraṇaṃ prāpnuvantītyarthaḥ ||

Verse 11

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मातलेर्दातुकामस्य कन्यां मृगयतो वरम् ।। बलं सैन्यम्। बलिनां स्वाभाविकबलवतां बलं सामर्थ्यं न भवति।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | mātalerdātukāmasya kanyāṃ mṛgayato varam || balaṃ sainyam| balināṃ svābhāvikabalavatāṃ balaṃ sāmarthyaṃ na bhavati||

Verse 12

मतस्त्रिलोकराजस्य मातलिर्नाम सारथिः। तस्यैकैव कुले मन्या रूपतो लोकविश्रुता ।।

matastrilokarājasya mātalirnāma sārathiḥ| tasyaikaiva kule manyā rūpato lokaviśrutā ||

Verse 13

गुणकेशीति विख्याता नाम्ना सा देवरूपिणी । श्रिया च वपुषा चैव स्त्रियोऽन्याःसाऽतिरिच्यते ।।

guṇakeśīti vikhyātā nāmnā sā devarūpiṇī | śriyā ca vapuṣā caiva striyo'nyāḥsā'tiricyate ||

Verse 14

तस्याः प्रदानसमयं मातलिः सह भार्यया । ज्ञात्वा विममृशे राजंस्तत्परः परिचिन्तयन् ।।

tasyāḥ pradānasamayaṃ mātaliḥ saha bhāryayā | jñātvā vimamṛśe rājaṃstatparaḥ paricintayan ||

Verse 15

धिक्खल्वलघुशीलानामुच्छ्रितानां यशस्विनाम्। नराणां मृदुसत्वानां कुले कन्याप्ररोहणम् ।। मातलेरितिहासमिति संबन्धः ।।

dhikkhalvalaghuśīlānāmucchritānāṃ yaśasvinām| narāṇāṃ mṛdusatvānāṃ kule kanyāprarohaṇam || mātaleritihāsamiti saṃbandhaḥ ||

Verse 16

मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते। कुलत्रयं संशयितं कुरुते कन्यका सताम् ।।

mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva pradīyate| kulatrayaṃ saṃśayitaṃ kurute kanyakā satām ||

Verse 17

देवमानुषलोकौ द्वौ मानुषेणैव चक्षुषा। अपगाह्यैव विचितौ न च मे रोचते वरः ।।

devamānuṣalokau dvau mānuṣeṇaiva cakṣuṣā| apagāhyaiva vicitau na ca me rocate varaḥ ||

Verse 18

कण्व उवाच। न देवान्नैव दितिजान्न गन्धर्वान्न मानुषान्। अरोचयद्वरकृते तथैव बहुलानृषीन् ।।

kaṇva uvāca| na devānnaiva ditijānna gandharvānna mānuṣān| arocayadvarakṛte tathaiva bahulānṛṣīn ||

Verse 19

भार्यया तु स संमन्त्र्य सह रात्रौ सुधर्मया । मातलिर्नागलोकाय चकार गमने मतिम् ।।

bhāryayā tu sa saṃmantrya saha rātrau sudharmayā | mātalirnāgalokāya cakāra gamane matim ||

Verse 20

न मे देवमनुष्येषु गुणकेश्याः समो वरः। रूपतो दृश्यते कश्चिन्नागेषु भविता ध्रुवम् ।।

na me devamanuṣyeṣu guṇakeśyāḥ samo varaḥ| rūpato dṛśyate kaścinnāgeṣu bhavitā dhruvam ||

Verse 21

इत्यामन्त्र्य सुधर्मां स कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्। कन्यां शिरस्युपाघ्राय प्रविवेश महीतलम् ।।

ityāmantrya sudharmāṃ sa kṛtvā cābhipradakṣiṇam| kanyāṃ śirasyupāghrāya praviveśa mahītalam ||