Adhyaya 94

Verse 1

प्रभाते संध्यामुपतिष्ठमानं श्रीकृष्णमभ्येत्य शकुनिदुर्योधनाभ्यां सभागमनाय प्रार्थनम् ।। 1 ।। श्रीकृष्णस्य विदुरेण सह सभाप्रवेशः ।। 2 ।। अन्तरिक्षगतेषु नारदादिषु श्रीकृष्णाज्ञया भीष्मेण आसनादिना सत्कृतेषु कृष्णादीनां यथोचितमासनेषूपवेशनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। तथा कथयतोरेव तयोर्बुद्धिमतोस्तदा। शिवा नक्षत्रसंपन्ना सा व्यतीयाय शर्वरी ।।

prabhāte saṃdhyāmupatiṣṭhamānaṃ śrīkṛṣṇamabhyetya śakuniduryodhanābhyāṃ sabhāgamanāya prārthanam || 1 || śrīkṛṣṇasya vidureṇa saha sabhāpraveśaḥ || 2 || antarikṣagateṣu nāradādiṣu śrīkṛṣṇājñayā bhīṣmeṇa āsanādinā satkṛteṣu kṛṣṇādīnāṃ yathocitamāsaneṣūpaveśanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tathā kathayatoreva tayorbuddhimatostadā| śivā nakṣatrasaṃpannā sā vyatīyāya śarvarī ||

Verse 2

धर्मार्थकामयुक्ताश्च विचित्रार्थपदाक्षराः। शृण्वतो विविधा वाचो विदुरस्य महात्मनः ।।

dharmārthakāmayuktāśca vicitrārthapadākṣarāḥ| śṛṇvato vividhā vāco vidurasya mahātmanaḥ ||

Verse 3

कथाभिरनुरूपाभी रक्तस्यामिततेजसः । अकामस्यैव कृष्णस्य सा व्यतीयाय शर्वरी ।।

kathābhiranurūpābhī raktasyāmitatejasaḥ | akāmasyaiva kṛṣṇasya sā vyatīyāya śarvarī ||

Verse 4

ततस्तु स्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः ।। शङ्खदुन्दुमिनिर्घोषैः केशवं प्रत्यबोधयन् ।।

tatastu svarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ || śaṅkhadunduminirghoṣaiḥ keśavaṃ pratyabodhayan ||

Verse 5

तत उत्थाय दाशार्हऋषभः सर्वसात्वताम् । सर्वमावश्यकं चक्रे प्रातः कार्यं जनार्दनः ।।

tata utthāya dāśārhaṛṣabhaḥ sarvasātvatām | sarvamāvaśyakaṃ cakre prātaḥ kāryaṃ janārdanaḥ ||

Verse 6

कृतोदकानुजप्यः स हुताग्निः समलङ्कृतः। ततश्चादित्यमुद्यन्तमुपातिष्ठत माधवः ।।

kṛtodakānujapyaḥ sa hutāgniḥ samalaṅkṛtaḥ| tataścādityamudyantamupātiṣṭhata mādhavaḥ ||

Verse 7

अथ दुर्योधनः कृष्मं शकुनिश्चापि सौबलः। सन्ध्यां तिष्ठन्तमभ्येत्य दाशार्हमपराजितम् ।।

atha duryodhanaḥ kṛṣmaṃ śakuniścāpi saubalaḥ| sandhyāṃ tiṣṭhantamabhyetya dāśārhamaparājitam ||

Verse 8

आचक्षेतां तु कृष्णस्य धृतराष्ट्रं सभागतम्। कुरूश्च भीष्मप्रमुखान्राज्ञः सर्वांश्च पार्थिवान् ।।

ācakṣetāṃ tu kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭraṃ sabhāgatam| kurūśca bhīṣmapramukhānrājñaḥ sarvāṃśca pārthivān ||

Verse 9

त्वामर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रमिवामराः । तावभ्यनन्दद्गोविन्दः साम्ना परमवल्गुना ।।

tvāmarthayante govinda divi śakramivāmarāḥ | tāvabhyanandadgovindaḥ sāmnā paramavalgunā ||

Verse 10

ततो विमल आदित्ये ब्राह्मणेभ्यो जनार्दनः। ददौ हिरण्यं वासांसि गाश्चाश्चांश्च परन्तपः ।।

tato vimala āditye brāhmaṇebhyo janārdanaḥ| dadau hiraṇyaṃ vāsāṃsi gāścāścāṃśca parantapaḥ ||

Verse 11

विसृष्टवन्तं रत्नानि दाशार्हमपराजितम्। तिष्ठन्तमुपसङ्गम्य ववन्दे सारथिस्तदा ।।

visṛṣṭavantaṃ ratnāni dāśārhamaparājitam| tiṣṭhantamupasaṅgamya vavande sārathistadā ||

Verse 12

तस्मै रथवरो युक्तः शुशुभे लोकविश्रुतः । वाजिभिः शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः ।।

tasmai rathavaro yuktaḥ śuśubhe lokaviśrutaḥ | vājibhiḥ śaibyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ ||

Verse 13

शैब्यस्तु शुकपत्राभः सुग्रीवः किंशुकप्रभः । मेघपुष्पो मेघवर्णः पाण्डरस्तु बलाहकः ।।

śaibyastu śukapatrābhaḥ sugrīvaḥ kiṃśukaprabhaḥ | meghapuṣpo meghavarṇaḥ pāṇḍarastu balāhakaḥ ||

Verse 14

दक्षिणं चावहच्छैब्यः सुग्रीवः सव्यतोऽवहत्। पृष्ठवाहौ रथस्यास्तां मेघपुष्पबलाहकौ ।।

dakṣiṇaṃ cāvahacchaibyaḥ sugrīvaḥ savyato'vahat| pṛṣṭhavāhau rathasyāstāṃ meghapuṣpabalāhakau ||

Verse 15

विश्वकर्मकृताऽऽपीडा रत्नजालविभूषिता । आश्रिता वै रथे तस्मिन्ध्वजयष्टिरशोभत ।।

viśvakarmakṛtā''pīḍā ratnajālavibhūṣitā | āśritā vai rathe tasmindhvajayaṣṭiraśobhata ||

Verse 16

वैनतेयः स्थितस्तस्यां प्रभाकरमिव स्पृशन्। तस्य सत्ववतः केतौ भुजगारिरशोभत ।।

vainateyaḥ sthitastasyāṃ prabhākaramiva spṛśan| tasya satvavataḥ ketau bhujagāriraśobhata ||

Verse 17

तस्य कीर्तिमतस्तेन भास्वरेण विराजता । शुशुभे स्यन्दनश्रेष्ठः पतगेन्द्रेण केतुना ।।

tasya kīrtimatastena bhāsvareṇa virājatā | śuśubhe syandanaśreṣṭhaḥ patagendreṇa ketunā ||

Verse 18

रश्मिजालैः पताकाभिः सौवर्णेन च केतुना । बभूव स रथश्रेष्ठः कालसूर्य इवोदितः ।।

raśmijālaiḥ patākābhiḥ sauvarṇena ca ketunā | babhūva sa rathaśreṣṭhaḥ kālasūrya ivoditaḥ ||

Verse 19

पक्षिध्वजवितानैश्च रुक्मजालकृताङ्गणैः । दण्डमार्गविभागैश्च सुकृतैर्विश्वकर्मणा ।।

pakṣidhvajavitānaiśca rukmajālakṛtāṅgaṇaiḥ | daṇḍamārgavibhāgaiśca sukṛtairviśvakarmaṇā ||

Verse 20

प्रवालमणिशोभैश्च मुक्तावैडूर्यशोभनैः । किङ्किणीशतसङ्घैश्च वालजालकृतान्तरैः ।।

pravālamaṇiśobhaiśca muktāvaiḍūryaśobhanaiḥ | kiṅkiṇīśatasaṅghaiśca vālajālakṛtāntaraiḥ ||

Verse 21

कार्तस्वरमयीभिश्च पद्मिनीभिरलङ्कृतः। शुशुभे स्यन्दनश्रेष्ठस्तापनीयैश्च पादपैः ।।

kārtasvaramayībhiśca padminībhiralaṅkṛtaḥ| śuśubhe syandanaśreṣṭhastāpanīyaiśca pādapaiḥ ||

Verse 22

व्याघ्रसिंहवराहैश्च गोभिश्च मृगपक्षिभिः । ताराभिर्भास्करैश्चापि वारणैश्च हिरण्मयैः ।।

vyāghrasiṃhavarāhaiśca gobhiśca mṛgapakṣibhiḥ | tārābhirbhāskaraiścāpi vāraṇaiśca hiraṇmayaiḥ ||

Verse 23

वज्राङ्कुशविमानैश्च कूबरावृत्तसन्धिषु । समुच्छ्रितमहानाभिः स्तनयित्नुमहास्वनः ।।

vajrāṅkuśavimānaiśca kūbarāvṛttasandhiṣu | samucchritamahānābhiḥ stanayitnumahāsvanaḥ ||

Verse 24

ततो रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना । हयोत्तमयुजा शीघ्रमुपातिष्ठत दारुकः ।।

tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā | hayottamayujā śīghramupātiṣṭhata dārukaḥ ||

Verse 25

तमुपस्थितमाज्ञाय रथं दिव्यं महामनाः । महाभ्रघननिर्घोषं सर्वरत्नविभूषितम् ।।

tamupasthitamājñāya rathaṃ divyaṃ mahāmanāḥ | mahābhraghananirghoṣaṃ sarvaratnavibhūṣitam ||

Verse 26

अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च जनार्दनः। कौस्तुभं मणिमाबध्य श्रिया परमया ज्वलन् ।।

agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brāhmaṇāṃśca janārdanaḥ| kaustubhaṃ maṇimābadhya śriyā paramayā jvalan ||

Verse 27

कुरुभिः संवृतः कृष्णो वृष्णिभिश्चाभिरक्षितः । आतिष्ठत रथं शौरिः सर्वयादवनन्दनः ।।

kurubhiḥ saṃvṛtaḥ kṛṣṇo vṛṣṇibhiścābhirakṣitaḥ | ātiṣṭhata rathaṃ śauriḥ sarvayādavanandanaḥ ||

Verse 28

अन्वारुरोह दाशार्हं विदुरः सर्वधर्मवित्। सर्वप्राणभृतां श्रेष्ठं सर्वबुद्धिमतां वरम् ।।

anvāruroha dāśārhaṃ viduraḥ sarvadharmavit| sarvaprāṇabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ sarvabuddhimatāṃ varam ||

Verse 29

ततो दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलः । द्वितीयेन रथेनैनमन्वयातां परन्तपम् ।।

tato duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniścāpi saubalaḥ | dvitīyena rathenainamanvayātāṃ parantapam ||

Verse 30

सात्यकिः कृतवर्मा च वृष्णीनां चापरे रथाः । पृष्ठतोऽनुययुः कृष्णं गजैरश्वै रथैरपि ।।

sātyakiḥ kṛtavarmā ca vṛṣṇīnāṃ cāpare rathāḥ | pṛṣṭhato'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ gajairaśvai rathairapi ||

Verse 31

तेषां हेमपरिष्कारैर्युक्ताः परमवाजिभिः । गच्छतां घोषिणश्चित्ररथा राजन्विरेजिरे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि चतुर्नवतितमोऽध्यायः ।।

teṣāṃ hemapariṣkārairyuktāḥ paramavājibhiḥ | gacchatāṃ ghoṣiṇaścitrarathā rājanvirejire || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi caturnavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 32

संमृष्टसंसिक्तरजः प्रतिपेदे महापथम् । राजर्षिचरितं काले कृष्णो धीमाञ्श्रिया ज्वलन् ।।

saṃmṛṣṭasaṃsiktarajaḥ pratipede mahāpatham | rājarṣicaritaṃ kāle kṛṣṇo dhīmāñśriyā jvalan ||

Verse 33

ततः प्रयाते दाशार्हे प्रावाद्यन्तैकपुष्कराः। शङ्खाश्च दध्मिरे तत्र वाद्यान्यन्यानि यानि च ।। चित्राश्च ते रथाश्च ।।

tataḥ prayāte dāśārhe prāvādyantaikapuṣkarāḥ| śaṅkhāśca dadhmire tatra vādyānyanyāni yāni ca || citrāśca te rathāśca ||

Verse 34

प्रवीराः सर्वलोकस्य युवानः सिंहविक्रमाः। परिवार्य रथं शौरेरगच्छन्त परन्तपाः ।।

pravīrāḥ sarvalokasya yuvānaḥ siṃhavikramāḥ| parivārya rathaṃ śaureragacchanta parantapāḥ ||

Verse 35

ततोऽन्ये बहुसाहस्रा विचित्राद्भुतवाससः । असिप्रासायुधधराः कृष्णस्यासन्पुरःसराः ।।

tato'nye bahusāhasrā vicitrādbhutavāsasaḥ | asiprāsāyudhadharāḥ kṛṣṇasyāsanpuraḥsarāḥ ||

Verse 36

गजाः पञ्चशतास्तत्र रथाश्चासन्सहस्रशः। प्रयान्तमन्वयुर्वीरं दाशार्हमपराजितम् ।।

gajāḥ pañcaśatāstatra rathāścāsansahasraśaḥ| prayāntamanvayurvīraṃ dāśārhamaparājitam ||

Verse 37

पुरं कुरूणां संवृत्तं द्रष्टुकामं जनार्दनम् । सबालवृद्धं सस्त्रीकं रथ्यागतमरिन्दम ।।

puraṃ kurūṇāṃ saṃvṛttaṃ draṣṭukāmaṃ janārdanam | sabālavṛddhaṃ sastrīkaṃ rathyāgatamarindama ||

Verse 38

वेदिकामाश्रिताभिश्च समाक्रान्तान्यनेकशः । प्रचलन्तीव भारेण योषिद्भिर्भवनान्युत ।।

vedikāmāśritābhiśca samākrāntānyanekaśaḥ | pracalantīva bhāreṇa yoṣidbhirbhavanānyuta ||

Verse 39

स पूज्यमानः कुरुभिः संश्रृण्वन्मधुराः कथाः । यथार्हं प्रतिसत्कुर्वन्प्रेक्षमाणः शनैर्ययौ ।।

sa pūjyamānaḥ kurubhiḥ saṃśrṛṇvanmadhurāḥ kathāḥ | yathārhaṃ pratisatkurvanprekṣamāṇaḥ śanairyayau ||

Verse 40

ततः सभां समासाद्य केशवस्यानुयायिनः। सशङ्खैर्वेणुनिर्घोषैर्दिशः सर्वा व्यनादयन् ।।

tataḥ sabhāṃ samāsādya keśavasyānuyāyinaḥ| saśaṅkhairveṇunirghoṣairdiśaḥ sarvā vyanādayan ||

Verse 41

ततः सा समितिः सर्वा राज्ञाममिततेजसाम्। संप्राकम्पत हर्षेण कृष्णागमनकाङ्क्षया ।।

tataḥ sā samitiḥ sarvā rājñāmamitatejasām| saṃprākampata harṣeṇa kṛṣṇāgamanakāṅkṣayā ||

Verse 42

ततोऽभ्याशंगते कृष्णे समहृष्यन्नराधिपाः। श्रुत्वां तं रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् ।।

tato'bhyāśaṃgate kṛṣṇe samahṛṣyannarādhipāḥ| śrutvāṃ taṃ rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam ||

Verse 43

आसाद्य तु सभाद्वारमृषभः सर्वसात्वताम् । अवतीर्य रथाच्छौरिः कैलासशिखरोपमात् ।।

āsādya tu sabhādvāramṛṣabhaḥ sarvasātvatām | avatīrya rathācchauriḥ kailāsaśikharopamāt ||

Verse 44

नवमेघप्रतीकाशां ज्वलन्तीमिव तेजसा । महेन्द्रसदनप्रख्यां प्रविवेश सभां ततः ।।

navameghapratīkāśāṃ jvalantīmiva tejasā | mahendrasadanaprakhyāṃ praviveśa sabhāṃ tataḥ ||

Verse 45

पाणौ गृहीत्वा विदुरं सात्यकिं च महायशाः। ज्येतींष्यादित्यवद्राजन्कुरून्प्राच्छादयच्छ्रिया ।।

pāṇau gṛhītvā viduraṃ sātyakiṃ ca mahāyaśāḥ| jyetīṃṣyādityavadrājankurūnprācchādayacchriyā ||

Verse 46

अग्रतो वासुदेवस्य कर्णदुर्योधनावुभौ । कृष्णयः कृतवर्मा चाप्यासन्कृष्णस्य पृष्ठतः ।।

agrato vāsudevasya karṇaduryodhanāvubhau | kṛṣṇayaḥ kṛtavarmā cāpyāsankṛṣṇasya pṛṣṭhataḥ ||

Verse 47

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य भीष्मद्रोणादयस्ततः । आसनेभ्योऽचलन्सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम् ।।

dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya bhīṣmadroṇādayastataḥ | āsanebhyo'calansarve pūjayanto janārdanam ||

Verse 48

अभ्यागच्छति दाशार्हे प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वर। सहैव द्रोणभीष्माभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः ।।

abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣurnareśvara| sahaiva droṇabhīṣmābhyāmudatiṣṭhanmahāyaśāḥ ||

Verse 49

उत्तिष्ठति महाराजे धृतराष्ट्रे जनेश्वरे । तानि राजसहस्राणि समुत्तस्थुः समन्ततः ।।

uttiṣṭhati mahārāje dhṛtarāṣṭre janeśvare | tāni rājasahasrāṇi samuttasthuḥ samantataḥ ||

Verse 50

आसनं सर्वतोभद्रं जाम्बूनदपरिष्कृतम् । कृष्णार्थे कल्पितं तत्र धृतराष्ट्रस्य शासनात् ।।

āsanaṃ sarvatobhadraṃ jāmbūnadapariṣkṛtam | kṛṣṇārthe kalpitaṃ tatra dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt ||

Verse 51

स्मयमानस्तु राजानं भीष्मद्रोणौ च माधवः । अभ्यभाषत धर्मात्मा राज्ञश्चान्यान्यथावयः ।।

smayamānastu rājānaṃ bhīṣmadroṇau ca mādhavaḥ | abhyabhāṣata dharmātmā rājñaścānyānyathāvayaḥ ||

Verse 52

तत्र केशवमानर्चुः सम्यगभ्यागतं सभाम्। राजानः पार्थिवाः सर्वे कुरवश्च जनार्दनम् ।।

tatra keśavamānarcuḥ samyagabhyāgataṃ sabhām| rājānaḥ pārthivāḥ sarve kuravaśca janārdanam ||

Verse 53

तत्र तिष्ठन्स दाशार्हो राजमध्ये परन्तपः। अपश्यदन्तरिक्षस्थानृषीन्परपुरञ्जयः।

tatra tiṣṭhansa dāśārho rājamadhye parantapaḥ| apaśyadantarikṣasthānṛṣīnparapurañjayaḥ|

Verse 54

ततस्तानभिसंप्रेक्ष्य नारदप्रमुखानृषीन् ।। अभ्यभाषत दाशार्हो भीष्मं शान्तनवं शनैः ।

tatastānabhisaṃprekṣya nāradapramukhānṛṣīn || abhyabhāṣata dāśārho bhīṣmaṃ śāntanavaṃ śanaiḥ |

Verse 55

पार्थिवीं समितिं द्रष्टुमृषयोऽभ्यागता नृप ।। निमन्त्र्यन्तामासनैश्च सत्कारेण च भूयसा ।

pārthivīṃ samitiṃ draṣṭumṛṣayo'bhyāgatā nṛpa || nimantryantāmāsanaiśca satkāreṇa ca bhūyasā |

Verse 56

नैतेष्वनुपविष्टेषु शक्यं केनचिदासितुम् ।। पूजा प्रयुज्यतामाशु मुनीनां भावितात्मनाम् ।

naiteṣvanupaviṣṭeṣu śakyaṃ kenacidāsitum || pūjā prayujyatāmāśu munīnāṃ bhāvitātmanām |

Verse 57

वैशंपायन उवाच। ऋषीञ्शान्तनवो दृष्ट्वा सभाद्वारमुपस्थितान् । त्वरमाणस्ततो भृत्यानासनानीत्यचोदयत् ।

vaiśaṃpāyana uvāca| ṛṣīñśāntanavo dṛṣṭvā sabhādvāramupasthitān | tvaramāṇastato bhṛtyānāsanānītyacodayat |

Verse 58

आसनान्यथ मृष्टानि महान्ति विपुलानि च ।। मणिकाञ्चनचित्राणि समाजह्रुस्ततस्ततः ।

āsanānyatha mṛṣṭāni mahānti vipulāni ca || maṇikāñcanacitrāṇi samājahrustatastataḥ |

Verse 59

तेषु तत्रोपविष्टेषु गृहीतार्घ्येषु भारत ।। निषसादासने कृष्णो राजानश्च यथासनम् ।

teṣu tatropaviṣṭeṣu gṛhītārghyeṣu bhārata || niṣasādāsane kṛṣṇo rājānaśca yathāsanam |

Verse 60

दुःशासनः सात्यकये ददावासनमुत्तमम् ।। विविंशतिर्ददौ पीठं काञ्चनं कृतवर्मणे ।

duḥśāsanaḥ sātyakaye dadāvāsanamuttamam || viviṃśatirdadau pīṭhaṃ kāñcanaṃ kṛtavarmaṇe |

Verse 61

अविदूरे तु कृष्णस्य कर्णदुर्योधनावुभौ ।। एकासने महात्मानौ निषीदतुरमर्षणौ ।

avidūre tu kṛṣṇasya karṇaduryodhanāvubhau || ekāsane mahātmānau niṣīdaturamarṣaṇau |

Verse 62

गान्धारराजः शकुनिर्गान्धारैरभिरक्षितः ।। निषसादासने राजा सहपुत्रो विशांपते ।

gāndhārarājaḥ śakunirgāndhārairabhirakṣitaḥ || niṣasādāsane rājā sahaputro viśāṃpate |

Verse 63

विदुरो मणिपीठे तु शुक्लस्पर्ध्याजिनोत्तरे ।। संस्पृशन्नासनं शौरेर्महामतिरुपाविशत्।

viduro maṇipīṭhe tu śuklaspardhyājinottare || saṃspṛśannāsanaṃ śaurermahāmatirupāviśat|

Verse 64

चिरस्य दृष्ट्वा दाशार्हं राजानः सर्व एव ते ।। अमृतस्येव नातृप्यन्प्रेक्षमाणा जनार्दनम्।

cirasya dṛṣṭvā dāśārhaṃ rājānaḥ sarva eva te || amṛtasyeva nātṛpyanprekṣamāṇā janārdanam|

Verse 65

अतसीपुष्पसङ्काशः पीतवासा जनार्दनः ।। व्यभ्राजत सभामध्ये हेम्नीवोपहितो मणिः ।।

atasīpuṣpasaṅkāśaḥ pītavāsā janārdanaḥ || vyabhrājata sabhāmadhye hemnīvopahito maṇiḥ ||

Verse 66

ततस्तूष्णीं सर्वमासीद्गोविन्दगतमानसम् । न तत्र कश्चित्किंचिद्वा व्याजहार पुमान्क्वचित् ।।

tatastūṣṇīṃ sarvamāsīdgovindagatamānasam | na tatra kaścitkiṃcidvā vyājahāra pumānkvacit ||