Adhyaya 93

Verse 1

श्रीकृष्णेन विदुरवचनानुमोदनपूर्वकं स्वागमनस्य लोकपरिवादपरिहारार्थत्वकथनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। विदुरस्य वचः श्रुत्वा प्रश्रितं पुरुषोत्तमः । इदं होवाच वचनं मधुरं मधुसूदनः ।।

śrīkṛṣṇena viduravacanānumodanapūrvakaṃ svāgamanasya lokaparivādaparihārārthatvakathanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| vidurasya vacaḥ śrutvā praśritaṃ puruṣottamaḥ | idaṃ hovāca vacanaṃ madhuraṃ madhusūdanaḥ ||

Verse 2

श्रीभगवानुवाच। यथा व्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयाद्विचक्षणः। सथा वाच्यस्त्वद्विधेन भवता मद्विधः सुहृत् ।।

śrībhagavānuvāca| yathā vrūyānmahāprājño yathā brūyādvicakṣaṇaḥ| sathā vācyastvadvidhena bhavatā madvidhaḥ suhṛt ||

Verse 3

धर्मार्थयुक्तं तथ्यं च यथा त्वय्युपपद्यते। तथा वचनमुक्तोऽस्ति त्वयैतत्पितृमातृवत् ।।

dharmārthayuktaṃ tathyaṃ ca yathā tvayyupapadyate| tathā vacanamukto'sti tvayaitatpitṛmātṛvat ||

Verse 4

सत्यं प्राप्तं च युक्तं वाऽप्येवमेव यथाऽऽत्थ माम्। श्रृणुष्वागमने हेतुं विदुरावहितो मम ।।

satyaṃ prāptaṃ ca yuktaṃ vā'pyevameva yathā''ttha mām| śrṛṇuṣvāgamane hetuṃ vidurāvahito mama ||

Verse 5

दौरात्म्यं धार्तराष्ट्रस्य क्षत्रियाणां च वैरिताम्। सर्वमेतदहं जानन्क्षत्तः प्राप्तोऽद्य कौरवान्।।

daurātmyaṃ dhārtarāṣṭrasya kṣatriyāṇāṃ ca vairitām| sarvametadahaṃ jānankṣattaḥ prāpto'dya kauravān||

Verse 6

पर्यस्तां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम् । यो मोचयेन्मृत्युपाशात्प्राप्नुयाद्धर्ममुत्तमम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि त्रिनवतितमोऽध्यायः ।।

paryastāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām | yo mocayenmṛtyupāśātprāpnuyāddharmamuttamam || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi trinavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

धर्मकार्यं यतञ्शक्त्या नो चेत्प्राप्नोति मानवः । प्राप्तो भवति तत्पुण्यमत्र मे नास्ति संशयः ।। पर्यस्तां अन्यथाभूताम् ।।

dharmakāryaṃ yatañśaktyā no cetprāpnoti mānavaḥ | prāpto bhavati tatpuṇyamatra me nāsti saṃśayaḥ || paryastāṃ anyathābhūtām ||

Verse 8

मनसा चिन्तयन्पापं कर्मणा नातिरोचयन्। न प्राप्नोति फलं तस्येत्येवं धर्मविदो विदुः ।।

manasā cintayanpāpaṃ karmaṇā nātirocayan| na prāpnoti phalaṃ tasyetyevaṃ dharmavido viduḥ ||

Verse 9

सोऽहं यतिष्ये प्रशमं क्षत्तः कर्तुममायया। कुरूणां सृञ्जयानां च सङ्ग्राने विनशिष्यताम् ।।

so'haṃ yatiṣye praśamaṃ kṣattaḥ kartumamāyayā| kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca saṅgrāne vinaśiṣyatām ||

Verse 10

सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता । कर्णदुर्योधनकृता सर्वे ह्येते तदन्वयाः ।।

seyamāpanmahāghorā kuruṣveva samutthitā | karṇaduryodhanakṛtā sarve hyete tadanvayāḥ ||

Verse 11

व्यसने क्लिश्यमानं हि यो मित्रं नाभिपद्यते । अनुनीय यथाशक्ति तं नृशंसं विदुर्बुधाः ।।

vyasane kliśyamānaṃ hi yo mitraṃ nābhipadyate | anunīya yathāśakti taṃ nṛśaṃsaṃ vidurbudhāḥ ||

Verse 12

आकेशग्रहणान्मित्रमकार्यात्संनिवर्तयन्। अवाच्यः कस्यचिद्भवति कृतयत्नो यथाबलम् ।।

ākeśagrahaṇānmitramakāryātsaṃnivartayan| avācyaḥ kasyacidbhavati kṛtayatno yathābalam ||

Verse 13

तत्समर्थं शुभं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। धार्तराष्ट्रः सहामात्यो ग्रहीतुं विदुरार्हति ।।

tatsamarthaṃ śubhaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam| dhārtarāṣṭraḥ sahāmātyo grahītuṃ vidurārhati ||

Verse 14

हितं हि धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां तथैव च । पृथिव्यां क्षत्रियाणां च यतिष्येऽहममायया ।।

hitaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca | pṛthivyāṃ kṣatriyāṇāṃ ca yatiṣye'hamamāyayā ||

Verse 15

हिते प्रयतमानं मां शङ्केद्दुर्योधनो यदि। हृदयस्य च मे प्रीतिरानृण्यं च भविष्यति ।।

hite prayatamānaṃ māṃ śaṅkedduryodhano yadi| hṛdayasya ca me prītirānṛṇyaṃ ca bhaviṣyati ||

Verse 16

ज्ञातीनां हि मिथो भेदे यन्मित्रं नाभिपद्यते । सर्वयत्नेन माध्यस्थ्यं न तन्मित्रं विदुर्बुधाः ।।

jñātīnāṃ hi mitho bhede yanmitraṃ nābhipadyate | sarvayatnena mādhyasthyaṃ na tanmitraṃ vidurbudhāḥ ||

Verse 17

न मां ब्रूयुरधर्मिष्ठा मूढा ह्यसुहृदस्तथा । शक्तो नावारयत्कृष्णः संरब्धान्कुरुपाण्डवान् ।।

na māṃ brūyuradharmiṣṭhā mūḍhā hyasuhṛdastathā | śakto nāvārayatkṛṣṇaḥ saṃrabdhānkurupāṇḍavān ||

Verse 18

उभयोः साधयन्नर्थमहामागत इत्युत । तत्र यत्नमहं कृत्वा गच्छेयं नृष्ववाच्यताम् ।।

ubhayoḥ sādhayannarthamahāmāgata ityuta | tatra yatnamahaṃ kṛtvā gaccheyaṃ nṛṣvavācyatām ||

Verse 19

मम धर्मार्थयुक्तं हि श्रुत्वा वाक्यमनामयम्। न चेदादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति ।।

mama dharmārthayuktaṃ hi śrutvā vākyamanāmayam| na cedādāsyate bālo diṣṭasya vaśameṣyati ||

Verse 20

अहापयन्पाण्डवार्थं यथाव- च्छमं कुरूणां यदि चाचरेयम्। पुण्यं च मे स्याच्चरितं महात्म- न्मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात् ।।

ahāpayanpāṇḍavārthaṃ yathāva- cchamaṃ kurūṇāṃ yadi cācareyam| puṇyaṃ ca me syāccaritaṃ mahātma- nmucyeraṃśca kuravo mṛtyupāśāt ||

Verse 21

अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां धर्मरामामर्थवतीमहिंस्राम्। अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः शमार्थं मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः ।।

api vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ dharmarāmāmarthavatīmahiṃsrām| avekṣerandhārtarāṣṭrāḥ śamārthaṃ māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ ||

Verse 22

न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः। क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः ।।

na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ| kruddhasya pramukhe sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ ||

Verse 23

वैशंपायन उवाच। इत्येवमुक्त्वा वचनं वृष्णीनामृषभस्तदा। शयने सुखसंस्पर्शे शिश्ये यदुसुखावहः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityevamuktvā vacanaṃ vṛṣṇīnāmṛṣabhastadā| śayane sukhasaṃsparśe śiśye yadusukhāvahaḥ ||