Adhyaya 92

Verse 1

रात्रौ विदुरेण श्रीकृष्णंप्रति भीष्मादिसमाश्रयणेन गर्वितस्य दुर्योधनस्य दौश्शील्याभिलपनपूर्वकं तस्मिन् सामवचनस्य नैष्फल्यकथनम् ।। 1 ।। तथा दुष्टभूयिष्ठसभाप्रवेशस्य स्वानभिमतत्वकथनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। तं भुक्तवन्तमाश्वस्तं निशायां विदुरोऽब्रवीत्। नेदं सम्यग्व्यवसितं केशवागमनं तव ।।

rātrau vidureṇa śrīkṛṣṇaṃprati bhīṣmādisamāśrayaṇena garvitasya duryodhanasya dauśśīlyābhilapanapūrvakaṃ tasmin sāmavacanasya naiṣphalyakathanam || 1 || tathā duṣṭabhūyiṣṭhasabhāpraveśasya svānabhimatatvakathanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| taṃ bhuktavantamāśvastaṃ niśāyāṃ viduro'bravīt| nedaṃ samyagvyavasitaṃ keśavāgamanaṃ tava ||

Verse 2

अर्थधर्मातिगो मन्दः संरम्भी च जनार्दन । मानघ्नो मानकामश्च वृद्धानां शासनातिगः ।।

arthadharmātigo mandaḥ saṃrambhī ca janārdana | mānaghno mānakāmaśca vṛddhānāṃ śāsanātigaḥ ||

Verse 3

धर्मशास्त्रातिगो मूढो दुरात्मा प्रग्रहं गतः । अनेयः श्रेयसां मन्दो धार्तराष्ट्रो जनार्दन ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि द्विनवतितमोऽध्यायः ।।

dharmaśāstrātigo mūḍho durātmā pragrahaṃ gataḥ | aneyaḥ śreyasāṃ mando dhārtarāṣṭro janārdana || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi dvinavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

कामात्मा प्राज्ञमानी च मित्रध्रुक्सर्वशङ्किता । अकर्ता चाकृतज्ञश्च त्यक्तधर्मा प्रियानृतः ।। प्रग्रहं निर्बन्धं अत्यन्ताभिनिवेशमित्यर्थः । अनेयः अप्रापणीयः। श्रेयसां श्रेयांसि ।।

kāmātmā prājñamānī ca mitradhruksarvaśaṅkitā | akartā cākṛtajñaśca tyaktadharmā priyānṛtaḥ || pragrahaṃ nirbandhaṃ atyantābhiniveśamityarthaḥ | aneyaḥ aprāpaṇīyaḥ| śreyasāṃ śreyāṃsi ||

Verse 5

मूढश्वाकृतबुद्धिश्च इन्द्रियाणामनीश्वरः। कामानुसारी कृत्येषु सर्वेष्वकृतनिश्चयः ।।

mūḍhaśvākṛtabuddhiśca indriyāṇāmanīśvaraḥ| kāmānusārī kṛtyeṣu sarveṣvakṛtaniścayaḥ ||

Verse 6

एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्दोषैरेव समन्वितः । त्वयोच्यमानः श्रेयोऽपि संरम्भान्न ग्रहीष्यति ।।

etaiścānyaiśca bahubhirdoṣaireva samanvitaḥ | tvayocyamānaḥ śreyo'pi saṃrambhānna grahīṣyati ||

Verse 7

भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे जयद्रथे। भूयसीं वर्तते वृत्तिं न शमे कुरुते मनः ।। सर्वशङ्किता सर्वत्र विश्वासहीनः ।।

bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre jayadrathe| bhūyasīṃ vartate vṛttiṃ na śame kurute manaḥ || sarvaśaṅkitā sarvatra viśvāsahīnaḥ ||

Verse 8

निश्चितं धार्तराष्ट्राणां सकर्णानां जनार्दन । भीष्मद्रोणमुखान्पार्था न शक्ताः प्रतिवीक्षितुम् ।।

niścitaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sakarṇānāṃ janārdana | bhīṣmadroṇamukhānpārthā na śaktāḥ prativīkṣitum ||

Verse 9

सेनासमुदयं कृत्वा पार्थिवं मधुसूदन। कृतार्थं मन्यते बाल आत्मानमविचक्षणाः ।। वृत्तिं जीविकाम्। एते युद्धेन मह्यं राज्यं दास्यन्तीत्याशयेत्यर्थः ।।

senāsamudayaṃ kṛtvā pārthivaṃ madhusūdana| kṛtārthaṃ manyate bāla ātmānamavicakṣaṇāḥ || vṛttiṃ jīvikām| ete yuddhena mahyaṃ rājyaṃ dāsyantītyāśayetyarthaḥ ||

Verse 10

एकः कर्णः पराञ्जेतुं समर्थ इति निश्चितम् । धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेः स शमं नोपयास्यति ।।

ekaḥ karṇaḥ parāñjetuṃ samartha iti niścitam | dhārtarāṣṭrasya durbuddheḥ sa śamaṃ nopayāsyati ||

Verse 11

संविच्च धार्तराष्ट्राणां सर्वेषामेव केशव । शमे प्रयतमानस्य तव सौभ्रात्रकाङ्क्षिणः ।।

saṃvicca dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣāmeva keśava | śame prayatamānasya tava saubhrātrakāṅkṣiṇaḥ ||

Verse 12

न पाण्डवानामस्माभिः प्रतिदेयं यथोचितम् । इति व्यवसितास्तेषु वचनं स्यान्निरर्थकम् ।। पार्थिवं पृथ्वीसंबन्धिनम् ।।

na pāṇḍavānāmasmābhiḥ pratideyaṃ yathocitam | iti vyavasitāsteṣu vacanaṃ syānnirarthakam || pārthivaṃ pṛthvīsaṃbandhinam ||

Verse 13

यत्र सूक्तं दुरुक्तं च समं स्यान्मधुसूदन । न तत्र प्रलपेत्प्राज्ञो बधिरेष्विव गायनः ।।

yatra sūktaṃ duruktaṃ ca samaṃ syānmadhusūdana | na tatra pralapetprājño badhireṣviva gāyanaḥ ||

Verse 14

अविजानत्सु मूढेषु निर्मर्यादेषु माधव । तत्त्वं वाक्यं ब्रुवन्निन्द्यश्चण्डालेषु द्विजो यथा ।।

avijānatsu mūḍheṣu nirmaryādeṣu mādhava | tattvaṃ vākyaṃ bruvannindyaścaṇḍāleṣu dvijo yathā ||

Verse 15

सोऽयं बलस्थो मूढश्चन करिष्यति ते वचः । तस्मिन्निरर्थकं वाक्यमुक्तं संपत्स्यते तव ।।

so'yaṃ balastho mūḍhaścana kariṣyati te vacaḥ | tasminnirarthakaṃ vākyamuktaṃ saṃpatsyate tava ||

Verse 16

तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां पापचेतसाम् । तव मध्यावतरणं मम कृष्ण न रोचते ।।

teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ pāpacetasām | tava madhyāvataraṇaṃ mama kṛṣṇa na rocate ||

Verse 17

दुर्बुद्धीनामशिष्टानां बहूनां दुष्टचेतसाम् । प्रतीपं वचनं मध्ये तव कृष्ण न रोचते ।।

durbuddhīnāmaśiṣṭānāṃ bahūnāṃ duṣṭacetasām | pratīpaṃ vacanaṃ madhye tava kṛṣṇa na rocate ||

Verse 18

अनुपासितवृद्धत्वाच्छ्रियो दर्पाच्च मोहितः । वयोदर्पादमर्षाच्च न ते श्रेयो ग्रहीष्यति ।। प्रतिदेयं परावृत्यदेयं। व्यवसिताः निश्चिताः ।।

anupāsitavṛddhatvācchriyo darpācca mohitaḥ | vayodarpādamarṣācca na te śreyo grahīṣyati || pratideyaṃ parāvṛtyadeyaṃ| vyavasitāḥ niścitāḥ ||

Verse 19

बलं बलवदप्यस्य यदि वक्ष्यसि माधव । त्वय्यस्य महती शङ्का न करिष्यति ते वचः ।।

balaṃ balavadapyasya yadi vakṣyasi mādhava | tvayyasya mahatī śaṅkā na kariṣyati te vacaḥ ||

Verse 20

नेदमद्य युधा शक्यमिन्द्रेणापि सहामरैः । इति व्यवसिताः सर्वे धार्तराष्ट्रा जनार्दन ।।

nedamadya yudhā śakyamindreṇāpi sahāmaraiḥ | iti vyavasitāḥ sarve dhārtarāṣṭrā janārdana ||

Verse 21

तेष्वेवमुपपन्नेषु कामक्रोधानुवर्तिषु । समर्थमपि ते वाक्यमसमर्थं भविष्यति ।।

teṣvevamupapanneṣu kāmakrodhānuvartiṣu | samarthamapi te vākyamasamarthaṃ bhaviṣyati ||

Verse 22

मध्ये तिष्ठन्हस्त्यनीकस्य मन्दो रथाश्वयुक्तस्य बलस्य मूढः। दुर्योधनो मन्यते बीतभीतिः कृत्स्ना मयेयं पृथिवी जितेति ।।

madhye tiṣṭhanhastyanīkasya mando rathāśvayuktasya balasya mūḍhaḥ| duryodhano manyate bītabhītiḥ kṛtsnā mayeyaṃ pṛthivī jiteti ||

Verse 23

आशंसते वै धृतराष्ट्रस्य पुत्रो महाराज्यमसपत्नं पृथिव्याम्। तस्मिञ्शमः केवलो नोपलभ्यो बद्धं सन्तं मन्यते लब्धमर्थम् ।। ते त्वत्तः ।।

āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭrasya putro mahārājyamasapatnaṃ pṛthivyām| tasmiñśamaḥ kevalo nopalabhyo baddhaṃ santaṃ manyate labdhamartham || te tvattaḥ ||

Verse 24

पर्यस्तेयं पृथिवी कालपक्वा दुर्योधनार्थे पाण्डवान्योद्धुकामाः । समागताः सर्वयोधाः पृथिव्यां राजानश्च क्षितिपालैः समेताः ।।

paryasteyaṃ pṛthivī kālapakvā duryodhanārthe pāṇḍavānyoddhukāmāḥ | samāgatāḥ sarvayodhāḥ pṛthivyāṃ rājānaśca kṣitipālaiḥ sametāḥ ||

Verse 25

सर्वे चैते कृतवैराः पुरस्ता- त्त्वया राजानो हृतसाराश्च कृष्ण । तवोद्वेगात्संश्रिता धार्तराष्ट्रा- न्सुसंहताः सह कर्णेन वीराः ।।

sarve caite kṛtavairāḥ purastā- ttvayā rājāno hṛtasārāśca kṛṣṇa | tavodvegātsaṃśritā dhārtarāṣṭrā- nsusaṃhatāḥ saha karṇena vīrāḥ ||

Verse 26

न तन्मतं मम दाशार्हवीर ।।

na tanmataṃ mama dāśārhavīra ||

Verse 27

तेषां समुपविष्टानां बहूनां दुष्टचेतसाम्। कथं मध्यं प्रपद्येथाः शत्रूणां शत्रुकर्शन ।।

teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ bahūnāṃ duṣṭacetasām| kathaṃ madhyaṃ prapadyethāḥ śatrūṇāṃ śatrukarśana ||

Verse 28

सर्वथा त्वं महाबाहो देवैरपि दुरुत्सहः । प्रभावं पौरुषं बुद्धिं जानामि तव शत्रुहन् ।।

sarvathā tvaṃ mahābāho devairapi durutsahaḥ | prabhāvaṃ pauruṣaṃ buddhiṃ jānāmi tava śatruhan ||

Verse 29

या मे प्रीतिः पाण्डवेषु भूयःक सा त्वयि माधव । प्रेम्णा च बहुमानाच्च सौहृदाच्च ब्रवीम्यहम् ।।

yā me prītiḥ pāṇḍaveṣu bhūyaḥka sā tvayi mādhava | premṇā ca bahumānācca sauhṛdācca bravīmyaham ||

Verse 30

या मे प्रीतिः पुष्कराक्ष त्वद्दर्शनसमुद्भवा। सा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्माऽसि देहिनां ।।

yā me prītiḥ puṣkarākṣa tvaddarśanasamudbhavā| sā kimākhyāyate tubhyamantarātmā'si dehināṃ ||