Adhyaya 91

Verse 1

दुर्योधनेन स्वगृहमागतस्य श्रीकृष्णस्य पूजापूर्वकं भोजनायामन्त्रणम् ।। 1 ।। दुर्योधनेन श्रीकृष्णंप्रति स्वीयान्नपानाद्य नादरणकारणप्रश्ने कृष्णेन तत्कथनपूर्वकं विदुरगृहगमनम् ।। 2 ।। विदुरेण सादरमन्नपानादिना श्रीकृष्णाराधनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। पृथामामन्त्र्य गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । दुर्योधनगृहं शौरिरभ्यगच्छदरिन्दमः ।।

duryodhanena svagṛhamāgatasya śrīkṛṣṇasya pūjāpūrvakaṃ bhojanāyāmantraṇam || 1 || duryodhanena śrīkṛṣṇaṃprati svīyānnapānādya nādaraṇakāraṇapraśne kṛṣṇena tatkathanapūrvakaṃ viduragṛhagamanam || 2 || vidureṇa sādaramannapānādinā śrīkṛṣṇārādhanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| pṛthāmāmantrya govindaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam | duryodhanagṛhaṃ śaurirabhyagacchadarindamaḥ ||

Verse 2

लक्ष्म्या परमया युक्तं पुरन्दरगृहोपमम् । विचित्रैरासनैर्युक्तं प्रविवेश जनार्दनः ।।

lakṣmyā paramayā yuktaṃ purandaragṛhopamam | vicitrairāsanairyuktaṃ praviveśa janārdanaḥ ||

Verse 3

तस्य कक्ष्या व्यतिक्रम्य तिस्रो द्वाःस्थैरवारितः । ततोऽभ्रघनसङ्काशं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम् ।।

tasya kakṣyā vyatikramya tisro dvāḥsthairavāritaḥ | tato'bhraghanasaṅkāśaṃ girikūṭamivocchritam ||

Verse 4

श्रिया ज्वलन्तं प्रासादमारुरोह महायशाः । तत्र राजसहस्रैश्च कुरुभिश्चाभिसंवृतम् ।।

śriyā jvalantaṃ prāsādamāruroha mahāyaśāḥ | tatra rājasahasraiśca kurubhiścābhisaṃvṛtam ||

Verse 5

धार्तराष्ट्रं महाबाहुं ददर्शासीनमासने । दुःशासनं च कर्णं च शकुनिं चापि सौबलम् ।।

dhārtarāṣṭraṃ mahābāhuṃ dadarśāsīnamāsane | duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca śakuniṃ cāpi saubalam ||

Verse 6

दुर्योधनसमीपे तानासनस्थान्ददर्श सः। अभ्यागच्छति दाशार्हे धार्तराष्ट्रो महायशाः ।।

duryodhanasamīpe tānāsanasthāndadarśa saḥ| abhyāgacchati dāśārhe dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ ||

Verse 7

उदतिष्ठत्सहामात्यः पूजयन्मधुसूदनम् । समेत्य धार्तराष्ट्रेण महामात्येन केशवः ।।

udatiṣṭhatsahāmātyaḥ pūjayanmadhusūdanam | sametya dhārtarāṣṭreṇa mahāmātyena keśavaḥ ||

Verse 8

राजभिस्तत्र वार्ष्णेयः समागच्छद्यथावयः । तत्र जाम्बूनदमयं पर्यङ्कं सुपरिष्कृतम् ।।

rājabhistatra vārṣṇeyaḥ samāgacchadyathāvayaḥ | tatra jāmbūnadamayaṃ paryaṅkaṃ supariṣkṛtam ||

Verse 9

विविधास्तरणास्तीर्णमभ्युपाविशदच्युतः । तस्मिन्गां मधुपर्कं चाप्युदकं च जनार्दने ।।

vividhāstaraṇāstīrṇamabhyupāviśadacyutaḥ | tasmingāṃ madhuparkaṃ cāpyudakaṃ ca janārdane ||

Verse 10

निवेदयामास तदा गृहान्राज्यं च कौरवः । आसनं सर्वतोभद्रं सर्वरत्नविभूषितम् ।।

nivedayāmāsa tadā gṛhānrājyaṃ ca kauravaḥ | āsanaṃ sarvatobhadraṃ sarvaratnavibhūṣitam ||

Verse 11

कृष्णार्थमेवं संसिद्धं धार्तराष्ट्रस्य शासनात्। तत्र गोविन्दमासीनं प्रसन्नादित्यवर्चसम् ।।

kṛṣṇārthamevaṃ saṃsiddhaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt| tatra govindamāsīnaṃ prasannādityavarcasam ||

Verse 12

उपासाञ्चक्रिरे सर्वे कुरवो राजभिः सह। ततो दुर्योधनो राजा वार्ष्णेयं जयतां वरम् ।।

upāsāñcakrire sarve kuravo rājabhiḥ saha| tato duryodhano rājā vārṣṇeyaṃ jayatāṃ varam ||

Verse 13

न्यमन्त्रयद्भोजनेन नाभ्यनन्दच्च केशवः । ततो दुर्योधनः कृष्णमब्रवीत्कुरुसंसदि ।।

nyamantrayadbhojanena nābhyanandacca keśavaḥ | tato duryodhanaḥ kṛṣṇamabravītkurusaṃsadi ||

Verse 14

मृदुपूर्वं शठोदर्कं कर्णमाभाष्य कौरवः । कस्मादन्नानि पापानि वासांसि शयनानि च ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि एकनवतितमोऽध्यायः ।।

mṛdupūrvaṃ śaṭhodarkaṃ karṇamābhāṣya kauravaḥ | kasmādannāni pāpāni vāsāṃsi śayanāni ca || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ekanavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 15

त्वदर्थमुपनीतानि नाग्रहीस्त्वं जनार्दन । उभयोश्च ददत्साह्यमुभयोश्च हिते रतः ।।

tvadarthamupanītāni nāgrahīstvaṃ janārdana | ubhayośca dadatsāhyamubhayośca hite rataḥ ||

Verse 16

संबन्धी दयितश्चासि धृतराष्ट्रस्य माधव । त्वं हि गोविन्द धर्मार्थौ वेत्थ तत्त्वेन सर्वशः । तत्र कारणमिच्छामि श्रोतुं चक्रगदाधर ।।

saṃbandhī dayitaścāsi dhṛtarāṣṭrasya mādhava | tvaṃ hi govinda dharmārthau vettha tattvena sarvaśaḥ | tatra kāraṇamicchāmi śrotuṃ cakragadādhara ||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। स एवमुक्तो गोविन्दः प्रत्युवाच महामनाः । उद्यन्मेघस्वनःक काले प्रगृह्य विपुलं भुजम् ।। शठोदर्कं शाठ्यपर्यवसानम्। आभाष्य संबोधनोनोन्मुखीकृत्य ।

vaiśaṃpāyana uvāca| sa evamukto govindaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ | udyanmeghasvanaḥka kāle pragṛhya vipulaṃ bhujam || śaṭhodarkaṃ śāṭhyaparyavasānam| ābhāṣya saṃbodhanononmukhīkṛtya |

Verse 18

अलघूकृतमग्रस्तमनिरस्तमसंकुलम् । राजीवनेत्रो राजानं हेतुमद्वाक्यमुत्तमम् ।।

alaghūkṛtamagrastamanirastamasaṃkulam | rājīvanetro rājānaṃ hetumadvākyamuttamam ||

Verse 19

कृतार्था भुञ्जते दूताः पूजां गृह्णन्ति चैव ह। कृतर्थं मां सहामात्यं समर्चिष्यसि भारत ।।

kṛtārthā bhuñjate dūtāḥ pūjāṃ gṛhṇanti caiva ha| kṛtarthaṃ māṃ sahāmātyaṃ samarciṣyasi bhārata ||

Verse 20

एवमुक्तः प्रत्युवाच धार्तराष्ट्रो जनार्दनम् । न युक्तं भवताऽस्मासु प्रतिपत्तुमसांप्तम् ।।

evamuktaḥ pratyuvāca dhārtarāṣṭro janārdanam | na yuktaṃ bhavatā'smāsu pratipattumasāṃptam ||

Verse 21

कृतार्थं वाऽकृतार्थं वा त्वां वयं मधुसूदन। यतामहे पूजयितुं दाशार्ह न च शक्नुमः ।।

kṛtārthaṃ vā'kṛtārthaṃ vā tvāṃ vayaṃ madhusūdana| yatāmahe pūjayituṃ dāśārha na ca śaknumaḥ ||

Verse 22

न च तत्कारणं विद्मो यस्मान्नो मधुसूदन । पूजां कृतां प्रीयमाणो नामंस्थाः पुरुषोत्तम ।।

na ca tatkāraṇaṃ vidmo yasmānno madhusūdana | pūjāṃ kṛtāṃ prīyamāṇo nāmaṃsthāḥ puruṣottama ||

Verse 23

वैरं नो नास्ति भवता गोविन्द न च विग्रहः । स भवान्प्रसमीक्ष्यैतन्नेदृशं वक्तुमर्हति ।।

vairaṃ no nāsti bhavatā govinda na ca vigrahaḥ | sa bhavānprasamīkṣyaitannedṛśaṃ vaktumarhati ||

Verse 24

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तः प्रत्युवाच धार्तराष्ट्रं जनार्दनः। अभिवीक्ष्य सहामात्यं दाशार्हः प्रहसन्निव ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktaḥ pratyuvāca dhārtarāṣṭraṃ janārdanaḥ| abhivīkṣya sahāmātyaṃ dāśārhaḥ prahasanniva ||

Verse 25

नाहं कामान्न संरम्भान्न द्वेषान्नार्थकारणात् । न हेतुवादाल्लोभाद्वा धर्मं जह्यां कथंचन ।। प्रगृह्य उद्यम्य ।।

nāhaṃ kāmānna saṃrambhānna dveṣānnārthakāraṇāt | na hetuvādāllobhādvā dharmaṃ jahyāṃ kathaṃcana || pragṛhya udyamya ||

Verse 26

संप्रीतिभोज्यान्यन्नानि आपद्भोज्यानि वा पुनः । न च संप्रीयते राजन्न चैवापद्गता वयम् ।।

saṃprītibhojyānyannāni āpadbhojyāni vā punaḥ | na ca saṃprīyate rājanna caivāpadgatā vayam ||

Verse 27

द्विषदन्नं न भोक्तव्यं द्विषन्तं नैव भोजयेत् । पाण्डवान्द्विषसे राजन्मम प्राणा हि पाण्डवाः ।।

dviṣadannaṃ na bhoktavyaṃ dviṣantaṃ naiva bhojayet | pāṇḍavāndviṣase rājanmama prāṇā hi pāṇḍavāḥ ||

Verse 28

अकस्माद्द्विषसे राजञ्जन्मप्रभृति पाण्डवान् । प्रियानुवर्तिनो भ्रातॄन्सर्वैः समुदितान्गुणैः ।।

akasmāddviṣase rājañjanmaprabhṛti pāṇḍavān | priyānuvartino bhrātṝnsarvaiḥ samuditānguṇaiḥ ||

Verse 29

अकस्माच्चैव पार्थानां द्वेषणं नोपपद्यते। धर्मे स्थिताः पाण्डवेयाः कस्तान्किं वक्तुमर्हति ।।

akasmāccaiva pārthānāṃ dveṣaṇaṃ nopapadyate| dharme sthitāḥ pāṇḍaveyāḥ kastānkiṃ vaktumarhati ||

Verse 30

यस्तान्द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्ताननु समामनु । ऐकात्म्यं मां गतं विद्धि पाण्डवैर्धर्मचारिभिः ।।

yastāndveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yastānanu samāmanu | aikātmyaṃ māṃ gataṃ viddhi pāṇḍavairdharmacāribhiḥ ||

Verse 31

कामक्रोधानुवर्ती हि यो मोहाद्विरुरुत्सति। गुणवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुः पुरुषाधमम् ।। संरम्भात् क्रोधात्। हेतुवादात् कपटात् ।।

kāmakrodhānuvartī hi yo mohādvirurutsati| guṇavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhuḥ puruṣādhamam || saṃrambhāt krodhāt| hetuvādāt kapaṭāt ||

Verse 32

यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्मोहाल्लोभाद्दिदृक्षते । सोजितात्माऽजितक्रोधो न चिरं तिष्ठति श्रिया ।।

yaḥ kalyāṇaguṇāñjñātīnmohāllobhāddidṛkṣate | sojitātmā'jitakrodho na ciraṃ tiṣṭhati śriyā ||

Verse 33

अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्याप्रियानपि। प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ।।

atha yo guṇasaṃpannānhṛdayasyāpriyānapi| priyeṇa kurute vaśyāṃściraṃ yaśasi tiṣṭhati ||

Verse 34

सर्वमेतन्न भोक्तव्यमन्नं दुष्टाभिसंहितम्। क्षुत्तुरेकस्य भोक्तव्यमिति मे धीयते मतिः ।।

sarvametanna bhoktavyamannaṃ duṣṭābhisaṃhitam| kṣutturekasya bhoktavyamiti me dhīyate matiḥ ||

Verse 35

एवमुक्त्वा महाबाहुर्दुर्योधनममर्षणम् । निश्चक्राम ततः शुभ्राद्धार्तराष्ट्रनिवेशनात् ।।

evamuktvā mahābāhurduryodhanamamarṣaṇam | niścakrāma tataḥ śubhrāddhārtarāṣṭraniveśanāt ||

Verse 36

निर्याय च महाबाहुर्वासुदेवो महामनाः । निवेशाय ययौ वेश्य विदुरस्य महात्मनः ।।

niryāya ca mahābāhurvāsudevo mahāmanāḥ | niveśāya yayau veśya vidurasya mahātmanaḥ ||

Verse 37

तमभ्यगच्छद्द्रोणश्च कृपो भीष्मोऽथ बाह्लिकः । कुरवश्च महाबाहुं विदुरस्य गृहे स्थितम् ।।

tamabhyagacchaddroṇaśca kṛpo bhīṣmo'tha bāhlikaḥ | kuravaśca mahābāhuṃ vidurasya gṛhe sthitam ||

Verse 38

त ऊचुर्माधवं वीरं कुरवो मधुसूदनम् । निवेदयामो वार्ष्णेय सरत्नांस्ते गृहान्वयम् ।।

ta ūcurmādhavaṃ vīraṃ kuravo madhusūdanam | nivedayāmo vārṣṇeya saratnāṃste gṛhānvayam ||

Verse 39

तानुवाच महातेजाः कौरवान्मधुसूदनः । सर्वे भवन्ते गच्छन्तु सर्वा मेऽपचितिः कृता ।।

tānuvāca mahātejāḥ kauravānmadhusūdanaḥ | sarve bhavante gacchantu sarvā me'pacitiḥ kṛtā ||

Verse 40

वैशंपायन उवाच। यातेषु कुरुषु क्षत्ता दाशार्हमपराजितम्। अभ्यर्चयामास तदा सर्वकामैः प्रयत्नवान् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| yāteṣu kuruṣu kṣattā dāśārhamaparājitam| abhyarcayāmāsa tadā sarvakāmaiḥ prayatnavān ||

Verse 41

ततः क्षत्राऽन्नपानानि शुचीनि गुणवन्ति च। उपाहरदनेकानि केशवाय महात्मने ।।

tataḥ kṣatrā'nnapānāni śucīni guṇavanti ca| upāharadanekāni keśavāya mahātmane ||

Verse 42

तैतर्पयित्वा प्रथमं ब्राह्मणान्मधुसूदनः । वेदविद्भ्यो ददौ कृष्णः परमद्रविणान्यपि ।।

taitarpayitvā prathamaṃ brāhmaṇānmadhusūdanaḥ | vedavidbhyo dadau kṛṣṇaḥ paramadraviṇānyapi ||

Verse 43

भुक्तवत्सु द्विजाग्र्येषु निषण्णेषु वरासने । शुचिः सुप्रयतो भून्वा विदुरोऽन्नमुपारत् ।।

bhuktavatsu dvijāgryeṣu niṣaṇṇeṣu varāsane | śuciḥ suprayato bhūnvā viduro'nnamupārat ||

Verse 44

श्रद्धया परया युक्त इदं वचनमब्रवीत्। संवृतैस्तुष्य गोविन्द एतन्नः धनम्। अन्यथा हि विशेषेण कस्त्वामर्चितुमर्हति ।। विरुरुत्सति विरोधं कर्तुमिच्छति ।।

śraddhayā parayā yukta idaṃ vacanamabravīt| saṃvṛtaistuṣya govinda etannaḥ dhanam| anyathā hi viśeṣeṇa kastvāmarcitumarhati || virurutsati virodhaṃ kartumicchati ||

Verse 45

वैशंपायन उवाच। ततोऽनुयायिभिः सार्धं मरुद्भिरिव वासवः। विदुरान्नानि बुभुजे शुचीनि गुणवन्ति च ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato'nuyāyibhiḥ sārdhaṃ marudbhiriva vāsavaḥ| vidurānnāni bubhuje śucīni guṇavanti ca ||

Verse 46

तं भुक्तवन्तं विविधाः सुशब्दाः सूतमागधाः । अभितुष्टुवुरासीनं दाशार्हमपराजितम् ।।

taṃ bhuktavantaṃ vividhāḥ suśabdāḥ sūtamāgadhāḥ | abhituṣṭuvurāsīnaṃ dāśārhamaparājitam ||