Adhyaya 90

Verse 1

श्रीकृष्णस्य कुन्तीसमीपगमनम् ।। 1 ।। कृष्णेन प्रत्येकं नामनिर्देशपूर्वकं युधिष्ठिरादिकुशलमापृच्छ्य स्वानुभूतदुःखानुस्मरेन शोचन्त्याः कुन्त्याः समाश्वासनम् ।। 2 ।। तथा कुन्तीसामन्त्र्य दुर्योधनगृहगमनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। अथोपगम्य विदुरमपराह्णे जनार्दनः। पितृष्वसारं स पृथामभ्यगच्छदरिन्दमः ।।

śrīkṛṣṇasya kuntīsamīpagamanam || 1 || kṛṣṇena pratyekaṃ nāmanirdeśapūrvakaṃ yudhiṣṭhirādikuśalamāpṛcchya svānubhūtaduḥkhānusmarena śocantyāḥ kuntyāḥ samāśvāsanam || 2 || tathā kuntīsāmantrya duryodhanagṛhagamanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| athopagamya viduramaparāhṇe janārdanaḥ| pitṛṣvasāraṃ sa pṛthāmabhyagacchadarindamaḥ ||

Verse 2

सा दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रसन्नादित्यवर्चसम्। कण्ठे गृहीत्वा प्राक्रोशत्स्मरन्ती तनयान्पृथा ।।

sā dṛṣṭvā kṛṣṇamāyāntaṃ prasannādityavarcasam| kaṇṭhe gṛhītvā prākrośatsmarantī tanayānpṛthā ||

Verse 3

तेषां सत्ववतां मध्ये गोविन्दं सहचारिणम् । चिरस्य दृष्ट्वा वार्ष्णेयं बाष्पमाहारयत्मृथा ।।

teṣāṃ satvavatāṃ madhye govindaṃ sahacāriṇam | cirasya dṛṣṭvā vārṣṇeyaṃ bāṣpamāhārayatmṛthā ||

Verse 4

साऽब्रवीत्कृष्णमासीनं कृतातिथ्यं युधां पतिम् । बाष्पगद्गदपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।।

sā'bravītkṛṣṇamāsīnaṃ kṛtātithyaṃ yudhāṃ patim | bāṣpagadgadapūrṇena mukhena pariśuṣyatā ||

Verse 5

एते बाल्यान्प्रभृत्येव गुरुशुश्रूषणे रताः । परस्परस्य सुहृदः संमताः समचेतसः। निकृत्या भ्रंशिता राज्याञ्जनार्हा निर्जनं गताः ।।

ete bālyānprabhṛtyeva guruśuśrūṣaṇe ratāḥ | parasparasya suhṛdaḥ saṃmatāḥ samacetasaḥ| nikṛtyā bhraṃśitā rājyāñjanārhā nirjanaṃ gatāḥ ||

Verse 6

विनीतक्रोधहर्षाश्च ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः । त्यक्त्वा प्रियमुखे पार्था रुदतीमपहाय माम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि नवतितमोऽध्यायः ।।

vinītakrodhaharṣāśca brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ | tyaktvā priyamukhe pārthā rudatīmapahāya mām || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi navatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

अहार्षुश्च वनं यान्तः समूलं हृदयं मम। अतदर्हा महात्मानः कथं केशव पाण्डवाः ।।

ahārṣuśca vanaṃ yāntaḥ samūlaṃ hṛdayaṃ mama| atadarhā mahātmānaḥ kathaṃ keśava pāṇḍavāḥ ||

Verse 8

ऊषुर्महावने तात सिंहव्याघ्रगजाकुले । बाला विहीनाः पित्रा ते मया सततलालिताः ।।

ūṣurmahāvane tāta siṃhavyāghragajākule | bālā vihīnāḥ pitrā te mayā satatalālitāḥ ||

Verse 9

अपश्यन्तश्च पितरौ कथमुषूर्महावने। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्भृदङ्गैर्वेणुनिस्वनैः ।।

apaśyantaśca pitarau kathamuṣūrmahāvane| śaṅkhadundubhinirghoṣairbhṛdaṅgairveṇunisvanaiḥ ||

Verse 10

पाण्डवाः समबोध्यन्त बाल्यात्प्रभृति केशव । ये स्म वारणशब्देन हयानां हेषितेन च ।।

pāṇḍavāḥ samabodhyanta bālyātprabhṛti keśava | ye sma vāraṇaśabdena hayānāṃ heṣitena ca ||

Verse 11

रथेनेमिनिनादैश्च व्यबोध्यन्त तदा गृहे । शङ्खभेरीनिनादेन वेणुवीणानुनादिना ।।

rathenemininādaiśca vyabodhyanta tadā gṛhe | śaṅkhabherīninādena veṇuvīṇānunādinā ||

Verse 12

पुण्याहघोषमिश्रेण पूज्यमाना द्विजातिभिः । वस्त्रै रत्नैरलङ्कारैः पूजयन्तो द्विजन्मनः ।।

puṇyāhaghoṣamiśreṇa pūjyamānā dvijātibhiḥ | vastrai ratnairalaṅkāraiḥ pūjayanto dvijanmanaḥ ||

Verse 13

गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिर्ब्राह्मणानां महात्मनाम् । अर्चितैरर्चनार्हैश्च स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ।।

gīrbhirmaṅgalayuktābhirbrāhmaṇānāṃ mahātmanām | arcitairarcanārhaiśca stuvadbhirabhinanditāḥ ||

Verse 14

प्रासादाग्नेष्वबोध्यन्त राङ्खवाजिनशायिनः । क्रूरं च निनदं श्रुत्वा श्वापदानां महावने ।।

prāsādāgneṣvabodhyanta rāṅkhavājinaśāyinaḥ | krūraṃ ca ninadaṃ śrutvā śvāpadānāṃ mahāvane ||

Verse 15

न स्मोपयान्ति निद्रां ते नतदर्हा जनार्दन । भेरीमृदङ्गनिनदैः शङ्खवैणवनिस्वनैः ।।

na smopayānti nidrāṃ te natadarhā janārdana | bherīmṛdaṅganinadaiḥ śaṅkhavaiṇavanisvanaiḥ ||

Verse 16

स्त्रीणां गीतनिनादैश्च मधुरैर्मधुसूदन ।। वन्दिमागधसूतैश्च स्तुवद्भिर्बोधिताः कथम् ।।

strīṇāṃ gītaninādaiśca madhurairmadhusūdana || vandimāgadhasūtaiśca stuvadbhirbodhitāḥ katham ||

Verse 17

महावनेष्वबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन च । ह्रीमात्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता ।।

mahāvaneṣvabodhyanta śvāpadānāṃ rutena ca | hrīmātsatyadhṛtirdānto bhūtānāmanukampitā ||

Verse 18

कामद्वेषौ वशे कृत्वा सतां वर्त्मानुवर्तते । अम्बरीषस्य मान्धातुर्ययातेर्नहुषस्य च ।।

kāmadveṣau vaśe kṛtvā satāṃ vartmānuvartate | ambarīṣasya māndhāturyayāternahuṣasya ca ||

Verse 19

भरतस्य दिलीपस्य शिबेरौशीनरस्य च। राजर्षीणां पुराणानां धुरं धत्ते दुरुद्वहाम् ।।

bharatasya dilīpasya śiberauśīnarasya ca| rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ dhuraṃ dhatte durudvahām ||

Verse 20

शीलवृत्तोपसंपन्नोः धर्मज्ञः सत्यसङ्गरः । राजा सर्वगुणोपेतस्त्रौलोक्यस्यापि यो भवेत् ।।

śīlavṛttopasaṃpannoḥ dharmajñaḥ satyasaṅgaraḥ | rājā sarvaguṇopetastraulokyasyāpi yo bhavet ||

Verse 21

अजातशत्रुर्धर्मात्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः । श्रेष्ठः कुरुषु सर्वेषु धर्मतः श्रुतवृत्ततः । प्रियदर्शो दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः ।। प्रियं राज्यादि। सुखं भोगोत्थ आह्लादः ।।

ajātaśatrurdharmātmā śuddhajāmbūnadaprabhaḥ | śreṣṭhaḥ kuruṣu sarveṣu dharmataḥ śrutavṛttataḥ | priyadarśo dīrghabhujaḥ kathaṃ kṛṣṇa yudhiṣṭhiraḥ || priyaṃ rājyādi| sukhaṃ bhogottha āhlādaḥ ||

Verse 22

यः स नागायुतप्राणो वातरंहा महाबलः । सामर्षः पाण्डवो नित्यं प्रियो भ्रातुः प्रियंकरः ।।

yaḥ sa nāgāyutaprāṇo vātaraṃhā mahābalaḥ | sāmarṣaḥ pāṇḍavo nityaṃ priyo bhrātuḥ priyaṃkaraḥ ||

Verse 23

कीचकस्य तु सज्ञातेर्यो हन्ता मधुसूदन । शूरः क्रोधवशानां च हिडिम्बस्य बकस्य च ।।

kīcakasya tu sajñāteryo hantā madhusūdana | śūraḥ krodhavaśānāṃ ca hiḍimbasya bakasya ca ||

Verse 24

पराक्रमे शक्रसमो मातरिश्वसमो बले। महेश्वरसमः क्रोधे भीमः प्रहरतां वरः ।।

parākrame śakrasamo mātariśvasamo bale| maheśvarasamaḥ krodhe bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ ||

Verse 25

क्रोधं बलममर्षं च यो निधाय परंतपः । जितात्मा पाण्डवोऽमर्षी भ्रातुस्तिष्ठति शासने ।।

krodhaṃ balamamarṣaṃ ca yo nidhāya paraṃtapaḥ | jitātmā pāṇḍavo'marṣī bhrātustiṣṭhati śāsane ||

Verse 26

तेजोराशिं महात्मानं वरिष्ठमभितौजसम् । भीमं प्रदर्शनेनापि भीमसेनं जनार्दन ।।

tejorāśiṃ mahātmānaṃ variṣṭhamabhitaujasam | bhīmaṃ pradarśanenāpi bhīmasenaṃ janārdana ||

Verse 27

तं ममाचक्ष्व वार्ष्णेय कथमद्य वृकोदरः । आस्ते परिघबाहुः स मध्यमः पाण्डवो बली ।।

taṃ mamācakṣva vārṣṇeya kathamadya vṛkodaraḥ | āste parighabāhuḥ sa madhyamaḥ pāṇḍavo balī ||

Verse 28

अर्जुनेनार्जुनो यः स कृष्ण बाहुसहस्रिणा । द्विबाहुः स्पर्धते नित्यमतीतेनापि केशव ।।

arjunenārjuno yaḥ sa kṛṣṇa bāhusahasriṇā | dvibāhuḥ spardhate nityamatītenāpi keśava ||

Verse 29

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः । इष्वस्त्रे सदृशो राज्ञः कार्तवीर्यस्य पाण्डवः ।।

kṣipatyekena vegena pañcabāṇaśatāni yaḥ | iṣvastre sadṛśo rājñaḥ kārtavīryasya pāṇḍavaḥ ||

Verse 30

तेजसाऽऽदित्यसदृशो महर्षिसदृशो दमे। क्षमया पृथिवीतुल्यो महेन्द्रसमविक्रमः ।।

tejasā''dityasadṛśo maharṣisadṛśo dame| kṣamayā pṛthivītulyo mahendrasamavikramaḥ ||

Verse 31

आधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं मधुसूदन । आहृतं येन वीर्येण कुरूणां सर्वराजसु ।।

ādhirājyaṃ mahaddīptaṃ prathitaṃ madhusūdana | āhṛtaṃ yena vīryeṇa kurūṇāṃ sarvarājasu ||

Verse 32

यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः पर्युपासते। स सर्वरथिनां श्रेष्ठः पाण्डवः सत्यविक्रमः ।।

yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ paryupāsate| sa sarvarathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ ||

Verse 33

यं गत्वाऽभिमुखः सङ्ख्ये न जीवन्तश्चिदाव्रजेत् । यो जेता सर्वभूतानामजेयो जिष्णुरच्युत ।।

yaṃ gatvā'bhimukhaḥ saṅkhye na jīvantaścidāvrajet | yo jetā sarvabhūtānāmajeyo jiṣṇuracyuta ||

Verse 34

योऽपाश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः । स ते भ्राता सखा चैव कथमद्य धनञ्जयः ।।

yo'pāśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānāmiva vāsavaḥ | sa te bhrātā sakhā caiva kathamadya dhanañjayaḥ ||

Verse 35

दयावान्सर्वभूतेषु ह्रीनिषेवो महास्रवित् । मृदुश्च सुकुमारश्च धार्मिकश्च प्रियश्च मे।।

dayāvānsarvabhūteṣu hrīniṣevo mahāsravit | mṛduśca sukumāraśca dhārmikaśca priyaśca me||

Verse 36

सहदेवो महेष्वासः शूरः समितिशोभनः । भ्रातृणां कृष्ण शुश्रूषुर्धर्मार्थकुशलो युवा ।।

sahadevo maheṣvāsaḥ śūraḥ samitiśobhanaḥ | bhrātṛṇāṃ kṛṣṇa śuśrūṣurdharmārthakuśalo yuvā ||

Verse 37

सदैव सहदेवस्य भ्रातरो मधुसूदन । वृत्तं कल्याणवृत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः ।।

sadaiva sahadevasya bhrātaro madhusūdana | vṛttaṃ kalyāṇavṛttasya pūjayanti mahātmanaḥ ||

Verse 38

ज्येष्ठोपचायिनं वीरं सहदेवं युधां पतिम्। शुश्रूषुं मम वार्ष्णेय माद्रीपुत्रं प्रचक्ष्व मे ।।

jyeṣṭhopacāyinaṃ vīraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim| śuśrūṣuṃ mama vārṣṇeya mādrīputraṃ pracakṣva me ||

Verse 39

सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः। भ्रातॄणां चैव सर्वेषां प्रियः प्राणो बहिश्चरः ।।

sukumāro yuvā śūro darśanīyaśca pāṇḍavaḥ| bhrātṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ ||

Verse 40

चित्रयोधी च नकुलो महेष्वासो महाबलः । कच्चित्स कुशली कृष्ण वत्सो मम सुखैधितः ।।

citrayodhī ca nakulo maheṣvāso mahābalaḥ | kaccitsa kuśalī kṛṣṇa vatso mama sukhaidhitaḥ ||

Verse 41

सुखोचितमदुःखार्हं सुकुमारं महारथम् । अपि जातु महाबाहो पश्येयं नकुलं पुनः ।।

sukhocitamaduḥkhārhaṃ sukumāraṃ mahāratham | api jātu mahābāho paśyeyaṃ nakulaṃ punaḥ ||

Verse 42

पक्ष्मसंपातजे काले नकुलेन विनाकृता । न लभामि धृतिं वीर साऽद्य जीवामि पश्य माम्।।

pakṣmasaṃpātaje kāle nakulena vinākṛtā | na labhāmi dhṛtiṃ vīra sā'dya jīvāmi paśya mām||

Verse 43

सर्वैः पुत्रैः प्रियतरा द्रौपदी मे जनार्दन । कुलीना रूपसंपन्ना सर्वैः समुदिता गुणैः ।।

sarvaiḥ putraiḥ priyatarā draupadī me janārdana | kulīnā rūpasaṃpannā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ ||

Verse 44

पुत्रलोकात्पतिलोकं वृण्वाना सत्यवादिनी। प्रियान्पुत्रान्परित्यज्य पाण्डवाननुरुध्यते ।।

putralokātpatilokaṃ vṛṇvānā satyavādinī| priyānputrānparityajya pāṇḍavānanurudhyate ||

Verse 45

महाभिजनसंपन्ना सर्वकामैः सुपूजिता। ईश्वरी सर्वकल्याणी द्रौपदी कथमच्युत ।।

mahābhijanasaṃpannā sarvakāmaiḥ supūjitā| īśvarī sarvakalyāṇī draupadī kathamacyuta ||

Verse 46

पतिभिः पञ्चभिः शूरैरग्निकल्पैः प्रहारिभिः । उपपन्ना महेष्वासैर्द्रौपदी दुःखभागिनी ।।

patibhiḥ pañcabhiḥ śūrairagnikalpaiḥ prahāribhiḥ | upapannā maheṣvāsairdraupadī duḥkhabhāginī ||

Verse 47

चतुर्दशमिदं वर्षं यन्नापश्यमरिन्दम । पुत्रादिभिः परिद्यूनां द्रौपदीं सत्यवादिनीम् ।।

caturdaśamidaṃ varṣaṃ yannāpaśyamarindama | putrādibhiḥ paridyūnāṃ draupadīṃ satyavādinīm ||

Verse 48

न नूनं कर्मभिः पुण्यैरश्रुते पुरुषः सुखम् । द्रौपदी चेत्तथावृत्ता नाश्रुते सुखमव्ययम् ।। प्रियो दर्शो दर्शनं यस्य ।।

na nūnaṃ karmabhiḥ puṇyairaśrute puruṣaḥ sukham | draupadī cettathāvṛttā nāśrute sukhamavyayam || priyo darśo darśanaṃ yasya ||

Verse 49

न प्रियो मम कृष्णाया बीभत्सुर्न युधिष्ठिरः । भीमसेनो यमौ वापि यदपश्यं सभागताम् ।।

na priyo mama kṛṣṇāyā bībhatsurna yudhiṣṭhiraḥ | bhīmaseno yamau vāpi yadapaśyaṃ sabhāgatām ||

Verse 50

न मे दुःखतरं किंचिद्भूतपूर्वं ततोऽधिकम् । स्त्रीधर्मिणीं द्रौपदीं यच्छ्वशुराणां समीपगाम् ।।

na me duḥkhataraṃ kiṃcidbhūtapūrvaṃ tato'dhikam | strīdharmiṇīṃ draupadīṃ yacchvaśurāṇāṃ samīpagām ||

Verse 51

आनायितामनार्येण क्रोधलोभानुवर्तिना । सर्वे प्रैक्षन्त कुरव एकवस्त्रां सभागताम् ।।

ānāyitāmanāryeṇa krodhalobhānuvartinā | sarve praikṣanta kurava ekavastrāṃ sabhāgatām ||

Verse 52

तत्रैव धृतराष्ट्रश्च महाराजश्च बाह्लिकः । कृपश्च कसोमदत्तश्च निर्विष्णाः कुरवस्तथा ।।

tatraiva dhṛtarāṣṭraśca mahārājaśca bāhlikaḥ | kṛpaśca kasomadattaśca nirviṣṇāḥ kuravastathā ||

Verse 53

तस्यां संसदि सर्वेषां क्षत्तारं पूजयाम्यहम् । वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया ।।

tasyāṃ saṃsadi sarveṣāṃ kṣattāraṃ pūjayāmyaham | vṛttena hi bhavatyāryo na dhanena na vidyayā ||

Verse 54

तस्य कृष्ण महाबुद्धेर्गम्भीरस्य महात्मनः। क्षत्तुःक शीलमलङ्कारो लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति ।।

tasya kṛṣṇa mahābuddhergambhīrasya mahātmanaḥ| kṣattuḥka śīlamalaṅkāro lokānviṣṭabhya tiṣṭhati ||

Verse 55

वैशंपायन उवाच। सा शोकार्ता च हृष्टा च दृष्ट्वा गोविन्दमागतम्। नानाविधानि दुःखानि सर्वाण्येवान्वकीर्तयम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sā śokārtā ca hṛṣṭā ca dṛṣṭvā govindamāgatam| nānāvidhāni duḥkhāni sarvāṇyevānvakīrtayam ||

Verse 56

पूर्वैराचरितं यत्तत्कुराजभिररिन्दम । अक्षद्यूतं मृगवधः कच्चिदेषां सुखावहम् ।।

pūrvairācaritaṃ yattatkurājabhirarindama | akṣadyūtaṃ mṛgavadhaḥ kaccideṣāṃ sukhāvaham ||

Verse 57

तन्मां दहति यत्कृष्णा सभायां कुरुसन्निधौ । धार्तराष्ट्रैः परिक्लिष्टा यथा न कुशलं तथा ।।

tanmāṃ dahati yatkṛṣṇā sabhāyāṃ kurusannidhau | dhārtarāṣṭraiḥ parikliṣṭā yathā na kuśalaṃ tathā ||

Verse 58

निर्वासनं च नगरात्प्रव्रज्या च परन्तप । नानाविधानां दुःखानामावासोऽस्मि जनार्दन ।।

nirvāsanaṃ ca nagarātpravrajyā ca parantapa | nānāvidhānāṃ duḥkhānāmāvāso'smi janārdana ||

Verse 59

अज्ञातचर्या बालानामवरोधश्च माधव । न मे क्लेशतमं तत्स्यात्पुत्रैः सह परन्तप ।। तथावृत्ता पुण्यशीला ।।

ajñātacaryā bālānāmavarodhaśca mādhava | na me kleśatamaṃ tatsyātputraiḥ saha parantapa || tathāvṛttā puṇyaśīlā ||

Verse 60

दुर्योधनेन निकृता वर्षमद्य चतुर्दशम्। दुःखादपि सुखं नः स्याद्यदि पुण्यफलक्षयः ।। अवरोधः राज्यप्रदानरूपो वृत्तिनिरोधः ।।

duryodhanena nikṛtā varṣamadya caturdaśam| duḥkhādapi sukhaṃ naḥ syādyadi puṇyaphalakṣayaḥ || avarodhaḥ rājyapradānarūpo vṛttinirodhaḥ ||

Verse 61

न मे विशेपो जात्वासीद्धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवैः । तेन सत्येन कृष्ण त्वां हतामित्रं श्रिया वृतम् । अस्माद्विमुक्तं सङ्ग्रामात्पश्येयं पाण्डवैः सह ।। यदि सुखं पुण्यक्षयरूपं अर्थाद्दुःखं पापक्षयरूपं तर्हि दुःखात्पापक्षयहेतोस्तत्सुखं नः अस्माकं स्यात्। तथा च न वयं दुःखाद्भयं प्राप्नुम इत्यर्थः ।।

na me viśepo jātvāsīddhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaiḥ | tena satyena kṛṣṇa tvāṃ hatāmitraṃ śriyā vṛtam | asmādvimuktaṃ saṅgrāmātpaśyeyaṃ pāṇḍavaiḥ saha || yadi sukhaṃ puṇyakṣayarūpaṃ arthādduḥkhaṃ pāpakṣayarūpaṃ tarhi duḥkhātpāpakṣayahetostatsukhaṃ naḥ asmākaṃ syāt| tathā ca na vayaṃ duḥkhādbhayaṃ prāpnuma ityarthaḥ ||

Verse 62

नैव शक्याः पराजेतुं सर्वं ह्येषां तथाविधम् । पितरं त्वेव गर्हेयं नात्मानं न सुयोधनम् ।। अस्मात् भाविनः कुरुपाण्डवसंग्रामात् ।।

naiva śakyāḥ parājetuṃ sarvaṃ hyeṣāṃ tathāvidham | pitaraṃ tveva garheyaṃ nātmānaṃ na suyodhanam || asmāt bhāvinaḥ kurupāṇḍavasaṃgrāmāt ||

Verse 63

येनाहं कुन्तिभोजाय धनं वृत्तैरिवार्पिता । बालां मामार्यकस्तुभ्यं क्रीडन्तीं कन्दुहस्तिकां ।। सर्वं वृत्तम्। एषां पाण्डवानां तथाविधं अविषमम् ।।

yenāhaṃ kuntibhojāya dhanaṃ vṛttairivārpitā | bālāṃ māmāryakastubhyaṃ krīḍantīṃ kanduhastikāṃ || sarvaṃ vṛttam| eṣāṃ pāṇḍavānāṃ tathāvidhaṃ aviṣamam ||

Verse 64

अदात्तु कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने । साऽहं पित्रा च निकृता श्वशुरैश्च परन्तप। अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम ।।

adāttu kuntibhojāya sakhā sakhye mahātmane | sā'haṃ pitrā ca nikṛtā śvaśuraiśca parantapa| atyantaduḥkhitā kṛṣṇa kiṃ jīvitaphalaṃ mama ||

Verse 65

यन्मां वागब्रवीन्नक्तं सूतके सव्यसाचिनः । पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशश्चास्य दिवं स्पृशेत् ।

yanmāṃ vāgabravīnnaktaṃ sūtake savyasācinaḥ | putraste pṛthivīṃ jetā yaśaścāsya divaṃ spṛśet |

Verse 66

हत्वा कुरून्महाजन्ये राज्यं प्राप्य धनञ्जयः । भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन्मेधानाहरिष्यति ।। वृत्तैर्वदान्यत्वेन ख्यातैर्धनं यथा अक्लेशेनार्प्यते तद्वत् येनाहमर्पिता । वृत्तोऽतीते दृढे ख्याते इति विश्वः। आर्यकः पितामहः । तुभ्यं तव ।।

hatvā kurūnmahājanye rājyaṃ prāpya dhanañjayaḥ | bhrātṛbhiḥ saha kaunteyastrīnmedhānāhariṣyati || vṛttairvadānyatvena khyātairdhanaṃ yathā akleśenārpyate tadvat yenāhamarpitā | vṛtto'tīte dṛḍhe khyāte iti viśvaḥ| āryakaḥ pitāmahaḥ | tubhyaṃ tava ||

Verse 67

नाहं तामभ्यसूयामि नमो धर्माय वेधसे । कृष्णाय महते नित्यं धर्मो धारयति प्रजाः ।।

nāhaṃ tāmabhyasūyāmi namo dharmāya vedhase | kṛṣṇāya mahate nityaṃ dharmo dhārayati prajāḥ ||

Verse 68

धर्मश्चेदस्ति वार्ष्णेय यथा वागभ्यभाषत। त्वं चापि तत्तथा कृष्ण सर्वं संपादयिष्यसि ।।

dharmaścedasti vārṣṇeya yathā vāgabhyabhāṣata| tvaṃ cāpi tattathā kṛṣṇa sarvaṃ saṃpādayiṣyasi ||

Verse 69

न मां माधव वैधव्यं नार्थनाशो न वैरिता । तथा शोकाय दहति यथा पुत्रैर्विना भवः ।।

na māṃ mādhava vaidhavyaṃ nārthanāśo na vairitā | tathā śokāya dahati yathā putrairvinā bhavaḥ ||

Verse 70

याऽहं गाण्डीवधन्वानं सर्वशस्त्रभृतां वरम्। धनञ्जयं न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे। इतश्चतुर्दशं वर्षं यन्नापश्यं युधिष्ठिरम् ।।

yā'haṃ gāṇḍīvadhanvānaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam| dhanañjayaṃ na paśyāmi kā śāntirhṛdayasya me| itaścaturdaśaṃ varṣaṃ yannāpaśyaṃ yudhiṣṭhiram ||

Verse 71

धनञ्जयं च गोविन्द यमौ तं च वृकोदरम्। जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः ।।

dhanañjayaṃ ca govinda yamau taṃ ca vṛkodaram| jīvanāśaṃ pranaṣṭānāṃ śrāddhaṃ kurvanti mānavāḥ ||

Verse 72

अर्थतस्ते मम मृतास्तेषां चाहं जनार्दना । ब्रूया माधव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।।

arthataste mama mṛtāsteṣāṃ cāhaṃ janārdanā | brūyā mādhava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram ||

Verse 73

भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः । पराश्रया वासुदेव या जीवति घिगस्तु ताम् ।।

bhūyāṃste hīyate dharmo mā putraka vṛthā kṛthāḥ | parāśrayā vāsudeva yā jīvati ghigastu tām ||

Verse 74

वृत्तेः कार्पण्यलब्धाया अप्रतिष्ठैव ज्यायसी। अथो धनञ्जयं ब्रूया नित्योद्युक्तं वृकोदरम् ।।

vṛtteḥ kārpaṇyalabdhāyā apratiṣṭhaiva jyāyasī| atho dhanañjayaṃ brūyā nityodyuktaṃ vṛkodaram ||

Verse 75

यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः। अस्मिंश्चेदागते काले मिथ्या चातिक्रमिष्यति ।। महाजन्ये महायुद्धे । मेधान् अश्वमेधान् ।।

yadarthaṃ kṣatriyā sūte tasya kālo'yamāgataḥ| asmiṃścedāgate kāle mithyā cātikramiṣyati || mahājanye mahāyuddhe | medhān aśvamedhān ||

Verse 76

लोकसंभाविताः संतः सुनृशंसं करिष्यथ । नृशंसेन च वो युक्तांस्त्यजेयं शाश्वतीः समाः ।।

lokasaṃbhāvitāḥ saṃtaḥ sunṛśaṃsaṃ kariṣyatha | nṛśaṃsena ca vo yuktāṃstyajeyaṃ śāśvatīḥ samāḥ ||

Verse 77

काले हि समनुप्राप्ते त्यक्तव्यमपि जीवनम् । माद्रीपुत्रौ च व्यक्तव्यौ क्षत्रधर्मरतौ सदा ।।

kāle hi samanuprāpte tyaktavyamapi jīvanam | mādrīputrau ca vyaktavyau kṣatradharmaratau sadā ||

Verse 78

विक्रमेणार्जितान्भोगान्वृणीतं जीवितादपि । विक्रमाधिगता ह्यर्थाः क्षत्रधर्मेण जीवतः ।।

vikrameṇārjitānbhogānvṛṇītaṃ jīvitādapi | vikramādhigatā hyarthāḥ kṣatradharmeṇa jīvataḥ ||

Verse 79

मनो मनुष्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोत्तम। गत्वा ब्रूहि महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।।

mano manuṣyasya sadā prīṇanti puruṣottama| gatvā brūhi mahābāho sarvaśastrabhṛtāṃ varam ||

Verse 80

अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीं चर । विदितौ हि तवात्यन्तं क्रुद्धौ तौ तु यथान्तकौ ।।

arjunaṃ pāṇḍavaṃ vīraṃ draupadyāḥ padavīṃ cara | viditau hi tavātyantaṃ kruddhau tau tu yathāntakau ||

Verse 81

भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गतिम्। तयोश्चैतदवज्ञानं यत्सा कृष्णा सभां गता ।।

bhīmārjunau nayetāṃ hi devānapi parāṃ gatim| tayoścaitadavajñānaṃ yatsā kṛṣṇā sabhāṃ gatā ||

Verse 82

दुःशासतश्च कर्णश्च परुषाण्यभ्यभाषताम्। दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनस्विनम् ।।

duḥśāsataśca karṇaśca paruṣāṇyabhyabhāṣatām| duryodhano bhīmasenamabhyagacchanmanasvinam ||

Verse 83

पश्यतां कुरुमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यति यत्फलम् । न हि वैरं समासाद्य प्रशाम्यति वृकोदरः ।।

paśyatāṃ kurumukhyānāṃ tasya drakṣyati yatphalam | na hi vairaṃ samāsādya praśāmyati vṛkodaraḥ ||

Verse 84

सुचिरादपि भीमस्य न हि वैरं प्रशाम्यति। यावदन्तं न नयति शात्रवाञ्चत्रुकर्शनः ।।

sucirādapi bhīmasya na hi vairaṃ praśāmyati| yāvadantaṃ na nayati śātravāñcatrukarśanaḥ ||

Verse 85

न दुःखं राज्यहरणं न च द्यूते पराजयः । प्रव्राजनं तु पुत्राणां न मे तद्दुःखकारणम् ।।

na duḥkhaṃ rājyaharaṇaṃ na ca dyūte parājayaḥ | pravrājanaṃ tu putrāṇāṃ na me tadduḥkhakāraṇam ||

Verse 86

यत्तु सा बृहती श्यामा एकवस्त्रा सभां गता। अशृणोत्परुषा वाचः किं नु दुःखतरं ततः ।।

yattu sā bṛhatī śyāmā ekavastrā sabhāṃ gatā| aśṛṇotparuṣā vācaḥ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ ||

Verse 87

स्त्रीधर्मिणी वरारोहा क्षत्रधर्मरता सदा। नाभ्यगच्छत्तदा नाथं कृष्णा नाथवती सती ।।

strīdharmiṇī varārohā kṣatradharmaratā sadā| nābhyagacchattadā nāthaṃ kṛṣṇā nāthavatī satī ||

Verse 88

यस्या मम सपुत्रायास्त्वं नाथो मधुसूदन । रामश्च बलिनां श्रेष्ठः प्रद्युम्नश्च महारथः ।।

yasyā mama saputrāyāstvaṃ nātho madhusūdana | rāmaśca balināṃ śreṣṭhaḥ pradyumnaśca mahārathaḥ ||

Verse 89

साऽहमेवंविधं दुःखं सहेयं पुरुषोत्तम । भीमे जीवति दुर्धर्षे विजये चापलायिनि ।।

sā'hamevaṃvidhaṃ duḥkhaṃ saheyaṃ puruṣottama | bhīme jīvati durdharṣe vijaye cāpalāyini ||

Verse 90

वैशंपायन उवाच। तत आश्वासयामास पुत्राधिभिरभिप्लुताम्। पितृष्वसारं शोचन्तीं शौरिः पार्थसखः पृथाम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tata āśvāsayāmāsa putrādhibhirabhiplutām| pitṛṣvasāraṃ śocantīṃ śauriḥ pārthasakhaḥ pṛthām ||

Verse 91

वासुदेव उवाच। का नु सीमन्तिनी त्वादृग्लोकेष्वस्ति पितृष्वसः । शूरस्य राज्ञो दुहिता आजमीढकुलं गता ।।

vāsudeva uvāca| kā nu sīmantinī tvādṛglokeṣvasti pitṛṣvasaḥ | śūrasya rājño duhitā ājamīḍhakulaṃ gatā ||

Verse 92

महाकुलीना भवती ह्रदाद्ध्रदमिवागता। ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्त्रा परमपूजिता।।

mahākulīnā bhavatī hradāddhradamivāgatā| īśvarī sarvakalyāṇī bhartrā paramapūjitā||

Verse 93

वीरसूर्वीरपत्नी त्वं सर्वैः समुदिता गुणैः । मुखदुःखे महाप्राज्ञे त्वादृशी सोढुमर्हति ।।

vīrasūrvīrapatnī tvaṃ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ | mukhaduḥkhe mahāprājñe tvādṛśī soḍhumarhati ||

Verse 94

निद्रातन्द्रे क्रोधहर्षौ क्षुत्पिपासे हिमातपौ। एतानि पार्था निर्जित्य नित्यं वीरसुखे रताः ।।

nidrātandre krodhaharṣau kṣutpipāse himātapau| etāni pārthā nirjitya nityaṃ vīrasukhe ratāḥ ||

Verse 95

त्यक्तग्राम्यसुखाः पार्था नित्यं वीरसुखप्रियाः । न तु स्वल्पेन तुष्येयुर्महोत्साहा महाबलाः ।।

tyaktagrāmyasukhāḥ pārthā nityaṃ vīrasukhapriyāḥ | na tu svalpena tuṣyeyurmahotsāhā mahābalāḥ ||

Verse 96

अन्तं धीरा निषेवन्ते मध्यं ग्राम्यसुखप्रियाः । उत्तमांश्च परिक्लेशान्भोगांश्चातीव मानुषान् ।।

antaṃ dhīrā niṣevante madhyaṃ grāmyasukhapriyāḥ | uttamāṃśca parikleśānbhogāṃścātīva mānuṣān ||

Verse 97

अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे । अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ।।

anteṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire | antaprāptiṃ sukhaṃ prāhurduḥkhamantaramantayoḥ ||

Verse 98

अभिवादयन्ति भवतीं पाण्डवाः सह कृष्णया । आत्मानं ते कुशलिनं निवेद्याहुरनामयम् ।।

abhivādayanti bhavatīṃ pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā | ātmānaṃ te kuśalinaṃ nivedyāhuranāmayam ||

Verse 99

अरोगान्सर्वसिद्धार्थान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पाण्डवान् । ईश्वरान्सर्वलोकस्य हतामित्राञ्श्रिया वृतान् ।।

arogānsarvasiddhārthānkṣipraṃ drakṣyasi pāṇḍavān | īśvarānsarvalokasya hatāmitrāñśriyā vṛtān ||

Verse 100

एवमाश्वासिता कुन्ती प्रत्युवाच जनार्दनम् । पुत्राधिभिरभिध्वस्ता निगृह्याबुद्धिजं तमः ।।

evamāśvāsitā kuntī pratyuvāca janārdanam | putrādhibhirabhidhvastā nigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ ||

Verse 101

कुन्त्युवाच। यद्यत्तेषां महाबाहो पथ्यं स्यान्मधुसूदन। यथायथा त्वं मन्येथाः कुर्याः कृष्ण तथातथा ।।

kuntyuvāca| yadyatteṣāṃ mahābāho pathyaṃ syānmadhusūdana| yathāyathā tvaṃ manyethāḥ kuryāḥ kṛṣṇa tathātathā ||

Verse 102

अविलोपेन धर्मस्य अनिकृत्या परन्तप। प्रभावज्ञाऽस्मि ते कृष्ण सत्यस्याभिजनस्य च ।। अतिक्रमिष्यति अयुद्धेनेत्यर्थः ।।

avilopena dharmasya anikṛtyā parantapa| prabhāvajñā'smi te kṛṣṇa satyasyābhijanasya ca || atikramiṣyati ayuddhenetyarthaḥ ||

Verse 103

व्यवस्थायां च मित्रेषु बुद्धिविक्रमयोस्तथा। त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं तपो महत् ।।

vyavasthāyāṃ ca mitreṣu buddhivikramayostathā| tvameva naḥ kule dharmastvaṃ satyaṃ tvaṃ tapo mahat ||

Verse 104

त्वं त्राता त्वं महद्ब्रह्म त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्। यथैवात्थ तथैवैतत्त्वयि सत्यं भविष्यति ।।

tvaṃ trātā tvaṃ mahadbrahma tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam| yathaivāttha tathaivaitattvayi satyaṃ bhaviṣyati ||

Verse 105

कुरूणां पाण्डवानां च लोकानां चापराजित । सर्वस्यैतस्य वार्ष्णेय गतिस्त्वमसि माधव। प्रभावो बुद्धिवीर्यं च तादृशं तव केशव ।।

kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca lokānāṃ cāparājita | sarvasyaitasya vārṣṇeya gatistvamasi mādhava| prabhāvo buddhivīryaṃ ca tādṛśaṃ tava keśava ||

Verse 106

वैशंपायन उवाच। तामामन्त्र्य च गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्। प्रातिष्ठत महाबाहुर्दुर्योधनगृहान्प्रति ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tāmāmantrya ca govindaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam| prātiṣṭhata mahābāhurduryodhanagṛhānprati ||