Adhyaya 89

Verse 1

प्रातः कृताह्निकस्य श्रीकृष्णस्य वृकस्थलात्कुरुपुरमुपेत्य धृतराष्ट्रभवनपरवेशः ।। 1 ।। तथा धृतराष्ट्रपूजां स्वीकृत्य विदुरसदनगमनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। प्रातरुत्थाय कृष्णस्तु कृतवान्सर्वमाह्निकम्। ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः प्रययौ नगरं प्रति ।।

prātaḥ kṛtāhnikasya śrīkṛṣṇasya vṛkasthalātkurupuramupetya dhṛtarāṣṭrabhavanaparaveśaḥ || 1 || tathā dhṛtarāṣṭrapūjāṃ svīkṛtya vidurasadanagamanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| prātarutthāya kṛṣṇastu kṛtavānsarvamāhnikam| brāhmaṇairabhyanujñātaḥ prayayau nagaraṃ prati ||

Verse 2

तं प्रयान्तं महाबाहुमनुज्ञाप्य महाबलम् । पर्यवर्तन्त ते सर्वे वृकस्थलनिवासिनः ।।

taṃ prayāntaṃ mahābāhumanujñāpya mahābalam | paryavartanta te sarve vṛkasthalanivāsinaḥ ||

Verse 3

प्रददौ पुण्डरीकाक्षो रत्नानि च धनानि च। तान्प्रस्थाप्य महाबाहुरुपायात्कुरुसंसदम् ।।

pradadau puṇḍarīkākṣo ratnāni ca dhanāni ca| tānprasthāpya mahābāhurupāyātkurusaṃsadam ||

Verse 4

धार्तराष्ट्रास्तमायान्तं प्रत्युञ्जग्मुः स्वलङ्कृताः । दुर्योधनादृते सर्वे भीष्मद्रोणकृपादयः ।।

dhārtarāṣṭrāstamāyāntaṃ pratyuñjagmuḥ svalaṅkṛtāḥ | duryodhanādṛte sarve bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ ||

Verse 5

पौराश्च बहुला राजन्हृषीकेशं दिदृक्षवः । यानैर्बहुविधैरन्ये पद्भिरेव तथाऽपरे ।।

paurāśca bahulā rājanhṛṣīkeśaṃ didṛkṣavaḥ | yānairbahuvidhairanye padbhireva tathā'pare ||

Verse 6

स वै पथि समागम्य भीष्मेणाक्लिष्टकर्मणा । द्रोणेन धार्तराष्ट्रैश्च तैर्वृतो नगरं ययौ ।।

sa vai pathi samāgamya bhīṣmeṇākliṣṭakarmaṇā | droṇena dhārtarāṣṭraiśca tairvṛto nagaraṃ yayau ||

Verse 7

कृष्णसंमाननार्थं च नगरं समलङ्कृतम्। बभूव राजमार्गश्च बहुरत्नसमाचितः ।।

kṛṣṇasaṃmānanārthaṃ ca nagaraṃ samalaṅkṛtam| babhūva rājamārgaśca bahuratnasamācitaḥ ||

Verse 8

न च कश्चिद्गृहे राजंस्तदाऽऽसीद्भरतर्षभ। न स्त्री न वृद्धो न शिशुर्वासुदेवदिदृक्षया ।।

na ca kaścidgṛhe rājaṃstadā''sīdbharatarṣabha| na strī na vṛddho na śiśurvāsudevadidṛkṣayā ||

Verse 9

राजमार्गे नरास्तस्मिन्संस्तुवन्त्यवनिं गताः । तस्मिन्काले महाराज हृषीकेशप्रवेशने ।।

rājamārge narāstasminsaṃstuvantyavaniṃ gatāḥ | tasminkāle mahārāja hṛṣīkeśapraveśane ||

Verse 10

आवृतानि वरस्त्रीभिर्गृहाणि सुमहान्त्यपि । प्रचलन्तीव भारेण दृश्यन्तेस्म महीतले ।।

āvṛtāni varastrībhirgṛhāṇi sumahāntyapi | pracalantīva bhāreṇa dṛśyantesma mahītale ||

Verse 11

तथा च गतिमन्तस्ते वासुदेवस्य वाजिनः । प्रनष्टगतयोऽभूवन्राजमार्गे नरैर्वृते ।।

tathā ca gatimantaste vāsudevasya vājinaḥ | pranaṣṭagatayo'bhūvanrājamārge narairvṛte ||

Verse 12

स गृहं धृतराष्ट्रस्य प्राविशच्छत्रुकर्शनः। पाण्डुरैः पुण्डरीकाक्षः प्रासादैरुपशोभितम् ।।

sa gṛhaṃ dhṛtarāṣṭrasya prāviśacchatrukarśanaḥ| pāṇḍuraiḥ puṇḍarīkākṣaḥ prāsādairupaśobhitam ||

Verse 13

तिस्रः कक्ष्या व्यतिक्रम्य केशवो राजवेश्मनः । वैचित्रवीर्यं राजानमभ्यगच्छदरिन्दमः ।।

tisraḥ kakṣyā vyatikramya keśavo rājaveśmanaḥ | vaicitravīryaṃ rājānamabhyagacchadarindamaḥ ||

Verse 14

अभ्यागच्छति दाशार्हे प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः । तहैव द्रोणभीष्माभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः ।।

abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣurnarādhipaḥ | tahaiva droṇabhīṣmābhyāmudatiṣṭhanmahāyaśāḥ ||

Verse 15

कृपश्च सोमदत्तश्च महाराजश्च बाह्लिकः। आसनेभ्योऽचलन्सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम् ।।

kṛpaśca somadattaśca mahārājaśca bāhlikaḥ| āsanebhyo'calansarve pūjayanto janārdanam ||

Verse 16

ततो राजानमासाद्य धृतराष्ट्रं यशस्विनम्। सभीष्मं पूजयामास वार्ष्णेयो वाग्भिरञ्जसा ।।

tato rājānamāsādya dhṛtarāṣṭraṃ yaśasvinam| sabhīṣmaṃ pūjayāmāsa vārṣṇeyo vāgbhirañjasā ||

Verse 17

तेषु धर्मानुपूर्वी तां प्रयुज्य मधुसूदनः । यथावयः समीयाय राजभिः सह माधवः ।।

teṣu dharmānupūrvī tāṃ prayujya madhusūdanaḥ | yathāvayaḥ samīyāya rājabhiḥ saha mādhavaḥ ||

Verse 18

अथ द्रोणं सबाह्लीकं सपुत्रं च यशस्विनम्। कृपं च सोमदत्तं च समीयाय जनार्दनः ।।

atha droṇaṃ sabāhlīkaṃ saputraṃ ca yaśasvinam| kṛpaṃ ca somadattaṃ ca samīyāya janārdanaḥ ||

Verse 19

तत्रासीदूर्जितं मृष्टं काञ्चनं महदासनम् । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य तत्रोपाविशदच्युतः ।।

tatrāsīdūrjitaṃ mṛṣṭaṃ kāñcanaṃ mahadāsanam | śāsanāddhṛtarāṣṭrasya tatropāviśadacyutaḥ ||

Verse 20

अथ गां मधुपर्कं चाप्युदकं च जनार्दने । उपजह्नुर्यथान्यायं धृतराष्ट्रपुरोहिताः ।।

atha gāṃ madhuparkaṃ cāpyudakaṃ ca janārdane | upajahnuryathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭrapurohitāḥ ||

Verse 21

कृतातिथ्यस्तु गोविन्दः सर्वान्परिहसन्कुरून् । आस्ते सांबन्धिकं कुर्वन्कुरुभिः परिवारितः ।।

kṛtātithyastu govindaḥ sarvānparihasankurūn | āste sāṃbandhikaṃ kurvankurubhiḥ parivāritaḥ ||

Verse 22

सोऽर्चितो धृतराष्ट्रेण पूजितश्च महायशाः । राजानं समनुज्ञाप्य निरक्रामदरिन्दमः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि एकोननवतितमोऽध्यायः ।।

so'rcito dhṛtarāṣṭreṇa pūjitaśca mahāyaśāḥ | rājānaṃ samanujñāpya nirakrāmadarindamaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ekonanavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 23

तैः समेत्य यथान्यायं कुरुभिः कुरुसंसदि । विदुरावसथं रम्यमुपातिष्ठत माधवः ।।

taiḥ sametya yathānyāyaṃ kurubhiḥ kurusaṃsadi | vidurāvasathaṃ ramyamupātiṣṭhata mādhavaḥ ||

Verse 24

विदुरः सर्वकल्याणैरभिगम्य जनार्दनम् । अर्चयामास दाशार्हं सर्वकामैरुपस्थितम् ।।

viduraḥ sarvakalyāṇairabhigamya janārdanam | arcayāmāsa dāśārhaṃ sarvakāmairupasthitam ||

Verse 25

कृतातिथ्यं तु गोविन्दं विदुरः सर्वधर्मवित्। कुशलं पाण्डुपुत्राणामपृच्छन्मधुसूदनम् ।।

kṛtātithyaṃ tu govindaṃ viduraḥ sarvadharmavit| kuśalaṃ pāṇḍuputrāṇāmapṛcchanmadhusūdanam ||

Verse 26

प्रीयमाणस्य सुहृदो विदुरो बुद्धिसत्तमः । धर्मार्थनित्यस्य सतो गतरोवस्य धीमतः ।। पूजितः स्तुतः ।।

prīyamāṇasya suhṛdo viduro buddhisattamaḥ | dharmārthanityasya sato gatarovasya dhīmataḥ || pūjitaḥ stutaḥ ||

Verse 27

तस्य सर्वं सविस्तारं पाण्डवानां विचेष्टितम् । क्षत्तुराचष्ट दाशार्हः सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ।।

tasya sarvaṃ savistāraṃ pāṇḍavānāṃ viceṣṭitam | kṣatturācaṣṭa dāśārhaḥ sarvaṃ pratyakṣadarśivān ||