Adhyaya 88

Verse 1

दुर्योधनेन श्रीकृष्णस्य विदुरोदीरितभेदागोचरताङ्गीकरणम् ।। 1 ।। तथा हेतूपन्यासपूर्वकं कृष्णस्योपायनदाननिषेधनम् ।। 2 ।। भीष्मेण कृष्णस्य दुरवज्ञेयत्वकथनपूर्वकं तदुक्तस्य कर्तव्यत्वकथनम् ।। 3 ।। दुर्योधनेन स्वस्य कृष्णबन्धनाध्यवसायकथने धृतराष्ट्रेण तद्गर्हणम् ।। 4 ।। भीष्मेण दुर्योधनोपालम्भपूर्वकं सभातो निर्गमनम् ।। 5 ।। दुर्योधन उवाच। यदाह विदुरः कृष्णे सर्वं तत्सत्यमच्युते। अनुरक्तो ह्यसंहार्यः पार्थान्प्रति जनार्दनः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि अष्टाशीतितमोऽध्यायः ।।

duryodhanena śrīkṛṣṇasya vidurodīritabhedāgocaratāṅgīkaraṇam || 1 || tathā hetūpanyāsapūrvakaṃ kṛṣṇasyopāyanadānaniṣedhanam || 2 || bhīṣmeṇa kṛṣṇasya duravajñeyatvakathanapūrvakaṃ taduktasya kartavyatvakathanam || 3 || duryodhanena svasya kṛṣṇabandhanādhyavasāyakathane dhṛtarāṣṭreṇa tadgarhaṇam || 4 || bhīṣmeṇa duryodhanopālambhapūrvakaṃ sabhāto nirgamanam || 5 || duryodhana uvāca| yadāha viduraḥ kṛṣṇe sarvaṃ tatsatyamacyute| anurakto hyasaṃhāryaḥ pārthānprati janārdanaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi aṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

यत्तत्सत्कारसंयुक्तं देयं वसु जनार्दने । अनेकरूपं राजेन्द्र न तद्देयं कदाचन ।।

yattatsatkārasaṃyuktaṃ deyaṃ vasu janārdane | anekarūpaṃ rājendra na taddeyaṃ kadācana ||

Verse 3

देशः कालस्तथाऽयुक्तो न हि नार्हति केशवः । मंस्यत्यधोक्षजो राजन्भयादर्चति मामिति ।। असंहार्यः हर्तुमशक्यः ।।

deśaḥ kālastathā'yukto na hi nārhati keśavaḥ | maṃsyatyadhokṣajo rājanbhayādarcati māmiti || asaṃhāryaḥ hartumaśakyaḥ ||

Verse 4

अवमानश्च यत्र स्यात्क्षत्रियस्य विशांपते। न तत्कुर्याद्बुधः कार्यमिति मे निश्चिता मतिः ।।

avamānaśca yatra syātkṣatriyasya viśāṃpate| na tatkuryādbudhaḥ kāryamiti me niścitā matiḥ ||

Verse 5

स हि पूज्यतमो लोके कृष्णः पृथुललोचनः । त्रयाणामपि लोकानां विदितं मम सर्वथा ।।

sa hi pūjyatamo loke kṛṣṇaḥ pṛthulalocanaḥ | trayāṇāmapi lokānāṃ viditaṃ mama sarvathā ||

Verse 6

न तु तस्मै प्रदेयं स्यात्तथा कार्यगतिः प्रभो । विग्रहः समुपारब्धो न हि शाम्यत्यविग्रहात् ।। देश इति। यद्यपि केशवोऽर्चामर्हत्येव तथापि अर्चायां देशः कालश्चायुक्त इत्यर्थः । तदेबाह मंस्यतीति ।।

na tu tasmai pradeyaṃ syāttathā kāryagatiḥ prabho | vigrahaḥ samupārabdho na hi śāmyatyavigrahāt || deśa iti| yadyapi keśavo'rcāmarhatyeva tathāpi arcāyāṃ deśaḥ kālaścāyukta ityarthaḥ | tadebāha maṃsyatīti ||

Verse 7

वैशंपायन उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीष्मः कुरुपितामहः। वैचित्रवीर्यं राजानमिदं वचनमब्रवीत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasya tadvacanaṃ śrutvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ| vaicitravīryaṃ rājānamidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 8

सत्कृतोऽसत्कृतो वाऽपि न क्रुध्येत जनार्दनः । नावमंस्यत्यवज्ञातॄनवज्ञातोऽपि केशवः। नालमेनमवज्ञातुं नावज्ञेयो हि केशवः ।। कार्यगतिः कर्तव्यरीतिः । अविग्रहात् आतिथ्यमात्रेण ।।

satkṛto'satkṛto vā'pi na krudhyeta janārdanaḥ | nāvamaṃsyatyavajñātṝnavajñāto'pi keśavaḥ| nālamenamavajñātuṃ nāvajñeyo hi keśavaḥ || kāryagatiḥ kartavyarītiḥ | avigrahāt ātithyamātreṇa ||

Verse 9

यत्तु कार्यं महाबाहो मनसा कार्यतां गतम् । सर्वोपायैर्न तच्छक्यं केनचित्कर्तुमन्यथा ।।

yattu kāryaṃ mahābāho manasā kāryatāṃ gatam | sarvopāyairna tacchakyaṃ kenacitkartumanyathā ||

Verse 10

स यद्ब्रूयान्महाबाहुस्तत्कार्यमविशङ्कया । वासुदेवेन तीर्थेन क्षिप्रं संशाभ्य पाण्डवैः ।। नालं न पर्याप्तोऽसि ।।

sa yadbrūyānmahābāhustatkāryamaviśaṅkayā | vāsudevena tīrthena kṣipraṃ saṃśābhya pāṇḍavaiḥ || nālaṃ na paryāpto'si ||

Verse 11

धर्म्यमर्थ्यं च धर्मात्मा ध्रुवं वक्ता जनार्दनः। तस्मिन्वाच्याः प्रिया वाचो भवता बान्धवैः सह ।।

dharmyamarthyaṃ ca dharmātmā dhruvaṃ vaktā janārdanaḥ| tasminvācyāḥ priyā vāco bhavatā bāndhavaiḥ saha ||

Verse 12

दुर्योधन उवाच। न पर्याप्तोस्मि यद्राजञ्श्रियं निष्केवलामहम् । तैः सहेमामुपाश्रीयां यावज्जीवं पितामह ।। तीर्थेन अवतरणवर्त्मना । संशाम्य शान्तो भवः ।।

duryodhana uvāca| na paryāptosmi yadrājañśriyaṃ niṣkevalāmaham | taiḥ sahemāmupāśrīyāṃ yāvajjīvaṃ pitāmaha || tīrthena avataraṇavartmanā | saṃśāmya śānto bhavaḥ ||

Verse 13

इदं तु सुमहत्कार्यं श्रुणु मे यत्समर्थितम् । परायणं पाण्डवानां नियच्छामि जनार्दनम् ।।

idaṃ tu sumahatkāryaṃ śruṇu me yatsamarthitam | parāyaṇaṃ pāṇḍavānāṃ niyacchāmi janārdanam ||

Verse 14

तस्मिन्बद्धे भविष्यन्ति वृष्णयः पृथिवी तथा। पाण्डवाश्च विधेया मे स च प्रातरिहैप्यति ।।

tasminbaddhe bhaviṣyanti vṛṣṇayaḥ pṛthivī tathā| pāṇḍavāśca vidheyā me sa ca prātarihaipyati ||

Verse 15

अत्रोपायान्यथा सम्यङ्न बुद्ध्येत जनार्दनः । न चापायो भवेत्कश्चित्तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ।।

atropāyānyathā samyaṅna buddhyeta janārdanaḥ | na cāpāyo bhavetkaścittadbhavānprabravītu me ||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा घोरं कृष्णेऽभिसंहितम्। धृतराष्ट्रः सहामात्यो व्यथितो विमनाभवत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasya tadvacanaṃ śrutvā ghoraṃ kṛṣṇe'bhisaṃhitam| dhṛtarāṣṭraḥ sahāmātyo vyathito vimanābhavat ||

Verse 17

ततो दुर्योधनमिदं धृतराष्ट्रोऽब्रवीद्वचः । मैवं वोचः प्रजापाल नैष धर्मः सनातनः ।।

tato duryodhanamidaṃ dhṛtarāṣṭro'bravīdvacaḥ | maivaṃ vocaḥ prajāpāla naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||

Verse 18

दूतश्च हि हृषीकेशः संबन्धी च प्रियश्च नः। अपापः कौरवेयेषु स कथं बन्धमर्हति ।।

dūtaśca hi hṛṣīkeśaḥ saṃbandhī ca priyaśca naḥ| apāpaḥ kauraveyeṣu sa kathaṃ bandhamarhati ||

Verse 19

भीष्म उवाच। परीतस्तव पुत्रोऽयं धृतराष्ट्र सुमन्दधीः । वृणोत्यनर्थं नैवार्थं याच्यमानः सुहृज्जनैः ।।

bhīṣma uvāca| parītastava putro'yaṃ dhṛtarāṣṭra sumandadhīḥ | vṛṇotyanarthaṃ naivārthaṃ yācyamānaḥ suhṛjjanaiḥ ||

Verse 20

इममुत्पथि वर्तन्तं पापं पापानुबन्धिनम्। वाक्यानि सुहृदां हित्वा त्वमप्यस्यानुवर्तसे ।।

imamutpathi vartantaṃ pāpaṃ pāpānubandhinam| vākyāni suhṛdāṃ hitvā tvamapyasyānuvartase ||

Verse 21

कृष्णमक्लिष्टकर्माणमासाद्यायं सुदुर्मतिः । तव पुत्रः सहामात्यः क्षणेन न भविष्यति ।।

kṛṣṇamakliṣṭakarmāṇamāsādyāyaṃ sudurmatiḥ | tava putraḥ sahāmātyaḥ kṣaṇena na bhaviṣyati ||

Verse 22

पापस्यास्य नृशंसस्य त्यक्तधर्मस्य दुर्मतेः । नोत्सहेऽनर्थसंयुक्ताः श्रोतुं वाचः कथंचन ।।

pāpasyāsya nṛśaṃsasya tyaktadharmasya durmateḥ | notsahe'narthasaṃyuktāḥ śrotuṃ vācaḥ kathaṃcana ||

Verse 23

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो वृद्धः परममन्युमान् । उत्थाय तस्मात्प्रातिष्ठद्भीष्मः सत्यपराक्रमः ।।

ityuktvā bharataśreṣṭho vṛddhaḥ paramamanyumān | utthāya tasmātprātiṣṭhadbhīṣmaḥ satyaparākramaḥ ||