Adhyaya 84

Verse 1

श्रीकृष्णप्रयाणे कुरुपराजयसूचकदुर्निमित्तसमुत्पत्तिः ।। 1 ।। श्रीकृष्णस्य शुभशकुनसमुदयः ।। 2 ।। मार्गे तत्रतत्र विपरगणाद्यश्वर्चितस्य कृष्णस्य सायाह्ने वृकस्थलाभिगमनम् ।। 3 ।। तत्रत्यद्विजव्रजपूजितस्य कृष्णस्य तद्गृहगमनागमनपूर्वकं तान्भोजयित्वा तद्रजन्यां वृकस्थले सुखसंवासः ।। 4 ।। जनमेजय उवाच। कथं प्रयातो दाशार्हो महात्मा मधुसूदनः। कानि वा व्रजतस्तस्य निमित्तानि महौजसः ।।

śrīkṛṣṇaprayāṇe kuruparājayasūcakadurnimittasamutpattiḥ || 1 || śrīkṛṣṇasya śubhaśakunasamudayaḥ || 2 || mārge tatratatra viparagaṇādyaśvarcitasya kṛṣṇasya sāyāhne vṛkasthalābhigamanam || 3 || tatratyadvijavrajapūjitasya kṛṣṇasya tadgṛhagamanāgamanapūrvakaṃ tānbhojayitvā tadrajanyāṃ vṛkasthale sukhasaṃvāsaḥ || 4 || janamejaya uvāca| kathaṃ prayāto dāśārho mahātmā madhusūdanaḥ| kāni vā vrajatastasya nimittāni mahaujasaḥ ||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। तस्य प्रयाणे यान्यसन्निमित्तानि महात्मनः। तानि मे श्रृणु सर्वाणि दैवान्यौत्पातिकानि च ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वमि भगवद्यानपर्वणि चतुरशीतितमोऽध्यायः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasya prayāṇe yānyasannimittāni mahātmanaḥ| tāni me śrṛṇu sarvāṇi daivānyautpātikāni ca || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvami bhagavadyānaparvaṇi caturaśītitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

अनभ्रेऽशनिनिर्घोषः सविद्युत्समजायत । अन्वगेव च पर्जन्यः प्रावर्षद्विघने भृशम् ।।

anabhre'śaninirghoṣaḥ savidyutsamajāyata | anvageva ca parjanyaḥ prāvarṣadvighane bhṛśam ||

Verse 4

प्रत्यगूहुर्महानद्यः प्राङ्मुखाः सिन्धुसप्तमाः । विपरिता दिशः सर्वा न प्राज्ञायत किंचन ।।

pratyagūhurmahānadyaḥ prāṅmukhāḥ sindhusaptamāḥ | viparitā diśaḥ sarvā na prājñāyata kiṃcana ||

Verse 5

प्राज्वलन्नग्नयो राजन्पृथिवी समकम्पत । उदपानाश्च कुम्भाश्च प्रासिञ्चञ्शतशो जलम् ।।

prājvalannagnayo rājanpṛthivī samakampata | udapānāśca kumbhāśca prāsiñcañśataśo jalam ||

Verse 6

तमःसंवृतमप्यासीत्सर्वं जगदिदं तथा। न दिशो नादिशो राजन्प्रज्ञायन्तेस्म रेणुना ।।

tamaḥsaṃvṛtamapyāsītsarvaṃ jagadidaṃ tathā| na diśo nādiśo rājanprajñāyantesma reṇunā ||

Verse 7

प्रादुरासीन्महाञ्छब्दः खेशरीरमदृश्यत । सर्वेषु राजन्देशेषु तदद्भुतमिवाभवत् ।। दैवानि कशुनानि। औत्पातिकानि अशकुनानि ।।

prādurāsīnmahāñchabdaḥ kheśarīramadṛśyata | sarveṣu rājandeśeṣu tadadbhutamivābhavat || daivāni kaśunāni| autpātikāni aśakunāni ||

Verse 8

प्रामथ्नाद्धास्तिनपुरं वातो दक्षिणपश्चिमः । आरुजन्गणशो वृक्षान्परुषोऽशनिनिःस्वनः ।।

prāmathnāddhāstinapuraṃ vāto dakṣiṇapaścimaḥ | ārujangaṇaśo vṛkṣānparuṣo'śaniniḥsvanaḥ ||

Verse 9

यत्रयत्र च वार्ष्णेयो वर्तते पथि भारत । तत्रतत्र सुखो वायुः सर्वं चासीत्प्रदक्षिणम् ।।

yatrayatra ca vārṣṇeyo vartate pathi bhārata | tatratatra sukho vāyuḥ sarvaṃ cāsītpradakṣiṇam ||

Verse 10

ववर्ष पुष्पवर्षं च कमलानि च भूरिशः । समश्च पन्था निर्दुःखो व्यपेतकुशकण्टकः ।।

vavarṣa puṣpavarṣaṃ ca kamalāni ca bhūriśaḥ | samaśca panthā nirduḥkho vyapetakuśakaṇṭakaḥ ||

Verse 11

संस्तुतो ब्राह्मणैर्गीर्भिस्तत्रतत्र सहस्रशः । अर्च्यते मधुपर्कैश्च वसुभिश्च वसुप्रदः ।।

saṃstuto brāhmaṇairgīrbhistatratatra sahasraśaḥ | arcyate madhuparkaiśca vasubhiśca vasupradaḥ ||

Verse 12

तं किरन्ति महात्मानं वन्यैः पुष्पैः सुगन्धिभिः । स्त्रियः पथि समागम्य सर्वभूतहिते रतम् ।।

taṃ kiranti mahātmānaṃ vanyaiḥ puṣpaiḥ sugandhibhiḥ | striyaḥ pathi samāgamya sarvabhūtahite ratam ||

Verse 13

स शालिभवनं रम्यं सर्वसस्यसमाचितम्। सुख परमधर्मिष्ठमभ्यगाद्भरतर्षभ ।। खेशरीरं छायापुरुषशरीरम् ।।

sa śālibhavanaṃ ramyaṃ sarvasasyasamācitam| sukha paramadharmiṣṭhamabhyagādbharatarṣabha || kheśarīraṃ chāyāpuruṣaśarīram ||

Verse 14

पश्यन्बहुपशून्ग्रामान्रम्यान्हृदयतोपणान्। पुराणि च व्यतिकामन्राष्ट्राणि विविधानि च ।।

paśyanbahupaśūngrāmānramyānhṛdayatopaṇān| purāṇi ca vyatikāmanrāṣṭrāṇi vividhāni ca ||

Verse 15

नित्यं हृष्टाः सुमनसो भारतैरभिरक्षिताः। नोद्विग्नाः परचक्राणां व्यसनानामकोविदाः ।।

nityaṃ hṛṣṭāḥ sumanaso bhāratairabhirakṣitāḥ| nodvignāḥ paracakrāṇāṃ vyasanānāmakovidāḥ ||

Verse 16

उपप्लाव्यादथागम्य जनाः पुरनिवासिनः। यथ्यतिष्ठन्त सहिता विष्वक्सेनदिदृक्षया ।। भवन्ति अस्मिन्निति भवने क्षेत्रम् ।।

upaplāvyādathāgamya janāḥ puranivāsinaḥ| yathyatiṣṭhanta sahitā viṣvaksenadidṛkṣayā || bhavanti asminniti bhavane kṣetram ||

Verse 17

ते तु सर्वे समायान्तमग्निमिद्धमिव प्रभुम् । अर्चयामासुरर्चार्हं देशातिथिमुपस्थितम् ।।

te tu sarve samāyāntamagnimiddhamiva prabhum | arcayāmāsurarcārhaṃ deśātithimupasthitam ||

Verse 18

वृकस्थलं समासाद्य केशवः परवीरहा । प्रकीर्णरश्मावादित्ये व्योम्नि वै लोहितायति ।।

vṛkasthalaṃ samāsādya keśavaḥ paravīrahā | prakīrṇaraśmāvāditye vyomni vai lohitāyati ||

Verse 19

ततो ह्यनुचरान्सर्वानुवाच मधुसूदनः। युधिष्ठिरस्य कार्यार्थमिह वत्स्यामहे वयम् ।।

tato hyanucarānsarvānuvāca madhusūdanaḥ| yudhiṣṭhirasya kāryārthamiha vatsyāmahe vayam ||

Verse 20

तस्य तन्मतमाज्ञाय चक्रुरावसथं नराः । क्षणेन चान्नपानानि ररावन्ति समार्जयन् ।।

tasya tanmatamājñāya cakrurāvasathaṃ narāḥ | kṣaṇena cānnapānāni rarāvanti samārjayan ||

Verse 21

अवतीर्य रथात्तूर्णं कृत्वा शौचं यथाविधि । रथमोचनमादिश्य सन्ध्यामुपविवेश ह ।।

avatīrya rathāttūrṇaṃ kṛtvā śaucaṃ yathāvidhi | rathamocanamādiśya sandhyāmupaviveśa ha ||

Verse 22

दारुकोऽपि हयान्मुक्त्वा परिचर्य च शास्त्रतः। मुमोच सर्वं योक्तादि मुक्त्वा चैतानवासृजत् ।।

dāruko'pi hayānmuktvā paricarya ca śāstrataḥ| mumoca sarvaṃ yoktādi muktvā caitānavāsṛjat ||

Verse 23

तस्मिन्ग्रामे प्रधानास्तु य आसन्ब्राह्मणा नृप । आर्याः कुलीना ह्रीमन्तो ब्राह्मीं वृत्तिमनुष्ठिताः ।।

tasmingrāme pradhānāstu ya āsanbrāhmaṇā nṛpa | āryāḥ kulīnā hrīmanto brāhmīṃ vṛttimanuṣṭhitāḥ ||

Verse 24

तेऽभिगम्य महात्मानं हृषीकेशमरिन्दमम्। पूजां चक्रुर्यथान्यायमाशीर्मङ्गलसंयुताम् ।।

te'bhigamya mahātmānaṃ hṛṣīkeśamarindamam| pūjāṃ cakruryathānyāyamāśīrmaṅgalasaṃyutām ||

Verse 25

ते पूजयित्वा दाशार्हं सर्वलोकेषु पूजितम्। न्यवेदयन्त वेश्मानि गुणवन्ति महात्मने ।।

te pūjayitvā dāśārhaṃ sarvalokeṣu pūjitam| nyavedayanta veśmāni guṇavanti mahātmane ||

Verse 26

तान्प्रभुः कृतमित्युक्ता सत्कृत्य च यथार्हतः । अभ्येत्य चैषां वेश्मानि पुनरायात्सहैव तैः ।।

tānprabhuḥ kṛtamityuktā satkṛtya ca yathārhataḥ | abhyetya caiṣāṃ veśmāni punarāyātsahaiva taiḥ ||

Verse 27

सुमृष्टं भोजयित्वा च ब्राह्मणांस्तत्र केशवः । भुक्ता च सह तैः सर्वैरवसत्तां क्षपां सुखम् ।।

sumṛṣṭaṃ bhojayitvā ca brāhmaṇāṃstatra keśavaḥ | bhuktā ca saha taiḥ sarvairavasattāṃ kṣapāṃ sukham ||