Adhyaya 83

Verse 1

युधिष्ठिरेण श्रीकृष्णे पृथांप्रति कुशलप्रश्नपूर्वकस्वभिद्धादननिवेदनसमाश्वासनप्रार्थना ।। 1 ।। श्रीकृष्णस्य मध्येमार्गं तामदग्न्यादिमहर्षिसमागमः ।। 2 ।। महर्षिभिः श्रीकृष्णे धृतराष्ट्रादिभिः सह तत्संवादशुश्रूषया तत्र स्वागमननिवेदनम् ।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। या सा बाल्यात्प्रभृत्यस्मान्पर्यवर्धयताबला। उपवासतपःशीला सदा स्वस्त्ययने रता ।।

yudhiṣṭhireṇa śrīkṛṣṇe pṛthāṃprati kuśalapraśnapūrvakasvabhiddhādananivedanasamāśvāsanaprārthanā || 1 || śrīkṛṣṇasya madhyemārgaṃ tāmadagnyādimaharṣisamāgamaḥ || 2 || maharṣibhiḥ śrīkṛṣṇe dhṛtarāṣṭrādibhiḥ saha tatsaṃvādaśuśrūṣayā tatra svāgamananivedanam || 3 || yudhiṣṭhira uvāca| yā sā bālyātprabhṛtyasmānparyavardhayatābalā| upavāsatapaḥśīlā sadā svastyayane ratā ||

Verse 2

देवतातिथिपूजासु गुरुशुश्रूषणे रता। वत्सला प्रियपुत्रा च माताऽस्माकं जनार्दन ।।

devatātithipūjāsu guruśuśrūṣaṇe ratā| vatsalā priyaputrā ca mātā'smākaṃ janārdana ||

Verse 3

सुयोधनभयाद्या नो त्रायतामित्रकर्शन । महतो मृत्युसंबाधुद्दुस्तरान्नौरिवार्णवात् ।।

suyodhanabhayādyā no trāyatāmitrakarśana | mahato mṛtyusaṃbādhuddustarānnaurivārṇavāt ||

Verse 4

अस्मत्कृते च सततं यया दुःखानि माधव । अनुभूतान्यदुःखार्हां तां स्म पृच्छेरनामयम् ।।

asmatkṛte ca satataṃ yayā duḥkhāni mādhava | anubhūtānyaduḥkhārhāṃ tāṃ sma pṛccheranāmayam ||

Verse 5

भृशमाश्वासयेश्चैनां पुत्रशोकपरिप्लुताम् । अभिवाद्य स्वजेथास्त्वं पाण्डवान्परिकीर्तयन् ।।

bhṛśamāśvāsayeścaināṃ putraśokapariplutām | abhivādya svajethāstvaṃ pāṇḍavānparikīrtayan ||

Verse 6

ऊढात्प्रभृति दुःखानि श्वशुराणामरिन्दम। निराकाराऽतदर्हा च पश्यन्ती दुःखमश्रुते ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि त्र्यशीतितमोऽध्यायः ।।

ūḍhātprabhṛti duḥkhāni śvaśurāṇāmarindama| nirākārā'tadarhā ca paśyantī duḥkhamaśrute || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi tryaśītitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

अपि जातु स कालः स्यात्कृष्ण दुःखविपर्ययः । यदहं मातरं क्लिष्टां सुखं दद्यामरिन्दम ।।

api jātu sa kālaḥ syātkṛṣṇa duḥkhaviparyayaḥ | yadahaṃ mātaraṃ kliṣṭāṃ sukhaṃ dadyāmarindama ||

Verse 8

प्रव्रजन्तोऽनुधावन्तीं कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् । रुदतीमपहायैनामगच्छाम वयं वनम् ।।

pravrajanto'nudhāvantīṃ kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm | rudatīmapahāyaināmagacchāma vayaṃ vanam ||

Verse 9

सा नूनं म्रियते दुःखैः सा चेज्जीवति केशव। तथा पुत्राधिभिर्गाढमार्तामर्चय सत्कृत ।।

sā nūnaṃ mriyate duḥkhaiḥ sā cejjīvati keśava| tathā putrādhibhirgāḍhamārtāmarcaya satkṛta ||

Verse 10

अभिवाद्याऽथ सा कृष्ण त्वया मद्वचवाद्विभो । धृतराष्ट्रश्च कौरव्यो राजानश्च वयोधिकाः ।।

abhivādyā'tha sā kṛṣṇa tvayā madvacavādvibho | dhṛtarāṣṭraśca kauravyo rājānaśca vayodhikāḥ ||

Verse 11

भीष्मं द्रोणं कृपं चैव महाराजं च वाह्लिकम्। द्रौणिं च सोमदत्तं च सर्वांश्च भरतान्पृथक् ।।

bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva mahārājaṃ ca vāhlikam| drauṇiṃ ca somadattaṃ ca sarvāṃśca bharatānpṛthak ||

Verse 12

यथावयो यथास्थानं प्रपद्यस्व जनार्दन। विदुरं च महाप्राज्ञं कुरूणां मन्त्रधारिणम्। अगाधबुद्धिं मर्मज्ञं स्वजेथा मधुसूदन ।।

yathāvayo yathāsthānaṃ prapadyasva janārdana| viduraṃ ca mahāprājñaṃ kurūṇāṃ mantradhāriṇam| agādhabuddhiṃ marmajñaṃ svajethā madhusūdana ||

Verse 13

वैशंपायन उवाच। इत्युक्त्वा केशवं तत्र राजमध्ये युधिष्ठिरः। अनुज्ञातो निववृते कृष्णं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktvā keśavaṃ tatra rājamadhye yudhiṣṭhiraḥ| anujñāto nivavṛte kṛṣṇaṃ kṛtvā pradakṣiṇam ||

Verse 14

व्रजन्नेव तु बीभत्सुः सखायं पुरुषर्षभम् । अब्रवीत्परवीरघ्रं दाशार्हमपराजितम् ।।

vrajanneva tu bībhatsuḥ sakhāyaṃ puruṣarṣabham | abravītparavīraghraṃ dāśārhamaparājitam ||

Verse 15

यदस्माकं विभो वृत्तं पुरा वै मन्त्रनिश्चये । अर्धराज्यस्य गोविद विदितं सर्वराजसु ।।

yadasmākaṃ vibho vṛttaṃ purā vai mantraniścaye | ardharājyasya govida viditaṃ sarvarājasu ||

Verse 16

तच्चेद्दद्यादखङ्गेन सत्कृत्यानवमत्य च। प्रियं मे स्यान्महाबाहो मुच्येरन्महतो भयात् ।।

tacceddadyādakhaṅgena satkṛtyānavamatya ca| priyaṃ me syānmahābāho mucyeranmahato bhayāt ||

Verse 17

अतश्चेदन्यथाकर्ता धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित्। अन्तं नूनं करिष्यामि क्षत्रियाणां जनार्दन ।।

ataścedanyathākartā dhārtarāṣṭro'nupāyavit| antaṃ nūnaṃ kariṣyāmi kṣatriyāṇāṃ janārdana ||

Verse 18

वैशंपायन उवाच। एवमुक्ते पाण्डवेन समहृष्यद्वृकोदरः। मुहुर्मुहुः क्रोधवशात्प्रावेपत च पाण्डवः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamukte pāṇḍavena samahṛṣyadvṛkodaraḥ| muhurmuhuḥ krodhavaśātprāvepata ca pāṇḍavaḥ ||

Verse 19

वेपमानश्च कौन्तेयः प्राक्रोशन्महतो रजन्। धनञ्जयवचः श्रुत्वा हर्षोत्सिक्तमना भृशम् ।।

vepamānaśca kaunteyaḥ prākrośanmahato rajan| dhanañjayavacaḥ śrutvā harṣotsiktamanā bhṛśam ||

Verse 20

तस्य तं निनदं श्रुत्वा संप्रावेपन्त धन्विनः । वाहनानि च सर्वामि शकृन्मूत्रे प्रमुस्रुवुः ।।

tasya taṃ ninadaṃ śrutvā saṃprāvepanta dhanvinaḥ | vāhanāni ca sarvāmi śakṛnmūtre pramusruvuḥ ||

Verse 21

इत्युक्त्वा केशवं तत्र तथा चोह्वा विनिश्चयम्। अनुज्ञातो निववृते परिष्वज्य जनार्दनम् ।।

ityuktvā keśavaṃ tatra tathā cohvā viniścayam| anujñāto nivavṛte pariṣvajya janārdanam ||

Verse 22

तेषु राजसु सर्वेषु निवृत्तेषु जनार्दनः। तूर्णमभ्यगमद्धृष्टः शैब्यसुग्रीववाहनः ।।

teṣu rājasu sarveṣu nivṛtteṣu janārdanaḥ| tūrṇamabhyagamaddhṛṣṭaḥ śaibyasugrīvavāhanaḥ ||

Verse 23

ते हया वासुदेवस्य दारुकेण प्रचोदिताः । पन्थानमाचेमुरिव ग्रसमाना इवाम्बरम् ।।

te hayā vāsudevasya dārukeṇa pracoditāḥ | panthānamācemuriva grasamānā ivāmbaram ||

Verse 24

अथापश्यन्महाबाहुर्ऋषीनध्वनि केशवः । ब्राह्या श्रिया दीप्यमानान्स्थितानुभयतः पथि ।।

athāpaśyanmahābāhurṛṣīnadhvani keśavaḥ | brāhyā śriyā dīpyamānānsthitānubhayataḥ pathi ||

Verse 25

सोऽवतीर्य रथात्तूर्णमभिवाद्य जनार्दनः। यथावृत्तानृषीन्सर्वानभ्यभाषत पूजयन्।।

so'vatīrya rathāttūrṇamabhivādya janārdanaḥ| yathāvṛttānṛṣīnsarvānabhyabhāṣata pūjayan||

Verse 26

कच्चिल्लोकेषु कुशलं कच्चिद्धर्मः स्वनुष्ठितः । ब्राह्मणानां त्रयो वर्णाः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने । पितृदेवातिथिभ्यश्च कच्चित्पूता स्वनुष्ठिताः ।।

kaccillokeṣu kuśalaṃ kacciddharmaḥ svanuṣṭhitaḥ | brāhmaṇānāṃ trayo varṇāḥ kaccittiṣṭhanti śāsane | pitṛdevātithibhyaśca kaccitpūtā svanuṣṭhitāḥ ||

Verse 27

तेभ्यः प्रयुज्य तां पूजां प्रोवाच मधुसूदनः। भगवन्तः क्व संसिद्धाः कोऽवधिर्भवतामिह ।।

tebhyaḥ prayujya tāṃ pūjāṃ provāca madhusūdanaḥ| bhagavantaḥ kva saṃsiddhāḥ ko'vadhirbhavatāmiha ||

Verse 28

किं वा कार्यं भगवतामहं किं करवाणि यः । केनार्थेनोपप्तंप्राप्ता भगवन्तो महीतलम् ।।

kiṃ vā kāryaṃ bhagavatāmahaṃ kiṃ karavāṇi yaḥ | kenārthenopaptaṃprāptā bhagavanto mahītalam ||

Verse 29

एवमुक्ताः केशवेन मुनयः शंसितव्रताः । नारदप्रमुखाः सर्वे प्रत्यनन्दन्त केशवम् ।।

evamuktāḥ keśavena munayaḥ śaṃsitavratāḥ | nāradapramukhāḥ sarve pratyanandanta keśavam ||

Verse 30

अधश्शिराः सर्पमाली महर्षिः स हि देवलः । अर्वावसुः सुजानुश्च मैत्रेयः शुनको बली

adhaśśirāḥ sarpamālī maharṣiḥ sa hi devalaḥ | arvāvasuḥ sujānuśca maitreyaḥ śunako balī

Verse 31

बको दाल्भ्यः स्थूलशिराः कृष्णद्वैपायनस्तथा। आपोदधौम्यो धौम्यश्च आणिमाण्डव्यकौशिकौ ।।

bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanastathā| āpodadhaumyo dhaumyaśca āṇimāṇḍavyakauśikau ||

Verse 32

दामोष्णीषस्त्रिषवणः पर्णादो घटजानुकः। मौञ्जायनो वायुभक्षः पाराशर्योऽथ शालिकः ।।

dāmoṣṇīṣastriṣavaṇaḥ parṇādo ghaṭajānukaḥ| mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryo'tha śālikaḥ ||

Verse 33

शीलवानशनिर्धाता शून्यपालोऽकृतव्रणः। श्वेतकेतुः कहोलश्च रामश्चैव महातपाः ।।

śīlavānaśanirdhātā śūnyapālo'kṛtavraṇaḥ| śvetaketuḥ kaholaśca rāmaścaiva mahātapāḥ ||

Verse 34

तमब्रवीज्जामदग्न्य उपेत्य मधुसूदनम्। परिष्वज्य च गोविन्दं सुरासुरपतेः सखा ।।

tamabravījjāmadagnya upetya madhusūdanam| pariṣvajya ca govindaṃ surāsurapateḥ sakhā ||

Verse 35

देवर्षयः पुण्यकृतो ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः । राजर्षयश्च दाशार्ह मानयन्ति तपस्विनः ।।

devarṣayaḥ puṇyakṛto brāhmaṇāśca bahuśrutāḥ | rājarṣayaśca dāśārha mānayanti tapasvinaḥ ||

Verse 36

दैवासुरस्य द्रुष्टारः पुराणस्य महामते। समेत पार्थिवं क्षत्रं दिदृक्षन्तश्च सर्वतः। सभासदश्च राजानस्त्वां च सत्यं जनार्दनम् ।। ऊढात् विवाहात्। श्वशुराणां गृहे इति शेषः ।।

daivāsurasya druṣṭāraḥ purāṇasya mahāmate| sameta pārthivaṃ kṣatraṃ didṛkṣantaśca sarvataḥ| sabhāsadaśca rājānastvāṃ ca satyaṃ janārdanam || ūḍhāt vivāhāt| śvaśurāṇāṃ gṛhe iti śeṣaḥ ||

Verse 37

एतन्महत्प्रेक्षणीयं द्रुष्टुमिच्छाम केशव ।।

etanmahatprekṣaṇīyaṃ druṣṭumicchāma keśava ||

Verse 38

धर्मार्थसहिता वाचः श्रोतुमिच्छाम माधव। त्वयोच्यमानाः कुरुषु राजमध्ये परन्तप ।।

dharmārthasahitā vācaḥ śrotumicchāma mādhava| tvayocyamānāḥ kuruṣu rājamadhye parantapa ||

Verse 39

सभायां मधुरा वाचः शुश्रूषन्तस्त्वयेरिताः । कुरूणां प्रतिवाचश्च श्रोतुमिच्छाम माधव ।।

sabhāyāṃ madhurā vācaḥ śuśrūṣantastvayeritāḥ | kurūṇāṃ prativācaśca śrotumicchāma mādhava ||

Verse 40

भीष्मद्रोणादयश्चैव विदुरश्च महामतिः । त्वं च यादवशार्दूल सभायां वै समेष्यथ ।।

bhīṣmadroṇādayaścaiva viduraśca mahāmatiḥ | tvaṃ ca yādavaśārdūla sabhāyāṃ vai sameṣyatha ||

Verse 41

तव वाक्यानि दिव्यानि तथा तेषां च माधव। श्रोतुमिच्छाम गोविन्द सत्यानि च हितानि च। आपृष्टोऽसि महाबाहो पुनर्द्रक्ष्यामहे वयम् ।।

tava vākyāni divyāni tathā teṣāṃ ca mādhava| śrotumicchāma govinda satyāni ca hitāni ca| āpṛṣṭo'si mahābāho punardrakṣyāmahe vayam ||

Verse 42

याह्यविघ्नेन वै वीर द्रक्ष्यामस्त्वां सभागतम्। आसीनमासने दिव्ये बलतेजःसमाहितम् ।।

yāhyavighnena vai vīra drakṣyāmastvāṃ sabhāgatam| āsīnamāsane divye balatejaḥsamāhitam ||

Verse 43

वैशंपायन उवाच। प्रयान्तं देवकीपुत्रं परवीररुजो दश। महारथा महाबाहुमन्वयुः शस्त्रपाणयः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| prayāntaṃ devakīputraṃ paravīrarujo daśa| mahārathā mahābāhumanvayuḥ śastrapāṇayaḥ ||

Verse 44

पदातीनां सहस्रं च सादिनां च परन्तप। भोज्यं च विपुलं राजन्प्रेष्याश्च शतशोपरे ।।

padātīnāṃ sahasraṃ ca sādināṃ ca parantapa| bhojyaṃ ca vipulaṃ rājanpreṣyāśca śataśopare ||