Adhyaya 82

Verse 1

युधिष्ठिरादिभिरनुगम्यमानेन श्रीकृष्णेन रथमधिरुह्य सात्यकिना सह हास्तिनपुरंप्रति प्रस्थानम् ।। 1 ।। अर्जुन उवाच। कुरूणामद्य सर्वेषां भवान्सुहृदनुत्तमः। संबन्धी दयितो नित्यमुभयोः पक्षयोरपि ।।

yudhiṣṭhirādibhiranugamyamānena śrīkṛṣṇena rathamadhiruhya sātyakinā saha hāstinapuraṃprati prasthānam || 1 || arjuna uvāca| kurūṇāmadya sarveṣāṃ bhavānsuhṛdanuttamaḥ| saṃbandhī dayito nityamubhayoḥ pakṣayorapi ||

Verse 2

पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां प्रतिपाद्यमनामयम्। समर्थः प्रशमं चैव कर्तुमर्हसि केशव ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि द्व्यशीतितमोऽध्यायः ।।

pāṇḍavairdhārtarāṣṭrāṇāṃ pratipādyamanāmayam| samarthaḥ praśamaṃ caiva kartumarhasi keśava || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi dvyaśītitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

त्वमित्तः पुण्डरीकाक्ष सुयोधनममर्षणम् । शान्त्यर्थं भ्रातरं ब्रूया यत्तद्वाच्यममित्रहन् ।।

tvamittaḥ puṇḍarīkākṣa suyodhanamamarṣaṇam | śāntyarthaṃ bhrātaraṃ brūyā yattadvācyamamitrahan ||

Verse 4

त्वया धर्मार्थयुक्तं चेदुक्तं शिवमनामयम्। हितं नादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति ।।

tvayā dharmārthayuktaṃ ceduktaṃ śivamanāmayam| hitaṃ nādāsyate bālo diṣṭasya vaśameṣyati ||

Verse 5

श्रीभगवानुवाच। धर्म्यमस्मद्धितं चैव कुरूणां यदनामयम्। एष यास्यामि राजानं धृतराष्ट्रमभीप्सया ।। प्रतिपाद्यं संपाद्यात्। अनामयं कुशलम् ।। संसाधनार्थं कार्यनिष्पत्त्यर्थम् ।।

śrībhagavānuvāca| dharmyamasmaddhitaṃ caiva kurūṇāṃ yadanāmayam| eṣa yāsyāmi rājānaṃ dhṛtarāṣṭramabhīpsayā || pratipādyaṃ saṃpādyāt| anāmayaṃ kuśalam || saṃsādhanārthaṃ kāryaniṣpattyartham ||

Verse 6

वैशंपायन उवाच। ततो व्यपेते तमसि सूर्ये विमल उद्गते । मैत्रे मुहूर्ते संप्राप्ते मद्वर्चिषि दिवाकरे ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato vyapete tamasi sūrye vimala udgate | maitre muhūrte saṃprāpte madvarciṣi divākare ||

Verse 7

कौमुदे मासि रेवत्यां शरदन्ते हिमागमे । स्फीतसस्यसुखे काले कल्यः सत्ववतां वरः ।। अभीप्सया प्राप्तुमिच्छया ।।

kaumude māsi revatyāṃ śaradante himāgame | sphītasasyasukhe kāle kalyaḥ satvavatāṃ varaḥ || abhīpsayā prāptumicchayā ||

Verse 8

मङ्गल्याः पुण्यनिर्घोषा वाचः श्रृण्वंश्च सूनृताः । ब्राह्मणानां प्रतीतानामृषीणामिव वासवः ।।

maṅgalyāḥ puṇyanirghoṣā vācaḥ śrṛṇvaṃśca sūnṛtāḥ | brāhmaṇānāṃ pratītānāmṛṣīṇāmiva vāsavaḥ ||

Verse 9

कृत्वा पौर्वाह्णिकं कृत्यं स्नातः शुचिरलङ्कृतः । उपतस्थे विवस्वन्तं पावकं च जनार्दनः ।।

kṛtvā paurvāhṇikaṃ kṛtyaṃ snātaḥ śuciralaṅkṛtaḥ | upatasthe vivasvantaṃ pāvakaṃ ca janārdanaḥ ||

Verse 10

ऋषभं पृष्ठ आलभ्य ब्राह्मणानभिवाद्य च। अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा पश्यन्कल्याणमग्रतः ।।

ṛṣabhaṃ pṛṣṭha ālabhya brāhmaṇānabhivādya ca| agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā paśyankalyāṇamagrataḥ ||

Verse 11

तत्प्रतिज्ञाय वचनं पाण्डवस्य जनार्दनः। शिनेर्नप्तारमासीनमभ्यभाषत सात्यकिम् ।। कौमुदे कर्तिके ।।

tatpratijñāya vacanaṃ pāṇḍavasya janārdanaḥ| śinernaptāramāsīnamabhyabhāṣata sātyakim || kaumude kartike ||

Verse 12

रथ आरोप्यतां शङ्खश्चक्रं च गदया सह। उपासङ्गाश्च शक्त्यश्च सर्वप्रहरणानि च ।।

ratha āropyatāṃ śaṅkhaścakraṃ ca gadayā saha| upāsaṅgāśca śaktyaśca sarvapraharaṇāni ca ||

Verse 13

दुर्योधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः । न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा ।।

duryodhanaśca duṣṭātmā karṇaśca sahasaubalaḥ | na ca śatruravajñeyo durbalo'pi balīyasā ||

Verse 14

ततस्तन्मतमाज्ञाय केशवस्य पुनःसराः । प्रसस्त्नुर्योजयिष्यन्तो रथं चक्रगदाभृतः ।।

tatastanmatamājñāya keśavasya punaḥsarāḥ | prasastnuryojayiṣyanto rathaṃ cakragadābhṛtaḥ ||

Verse 15

तं दीप्तमिव कालाग्निमाकाशगमिवाशुगम् । सूर्यचन्द्रप्रकाशाभ्यां चक्राभ्यां समलङ्कृतम्।। प्रतिज्ञाय अनुस्मृत्य ।।

taṃ dīptamiva kālāgnimākāśagamivāśugam | sūryacandraprakāśābhyāṃ cakrābhyāṃ samalaṅkṛtam|| pratijñāya anusmṛtya ||

Verse 16

अर्धचन्द्रैश्च चन्द्रैश्च मत्स्यैः समृगपक्षिभिः । पुष्पैश्च विविधैश्चित्रं मणिरत्नैश्च सर्वशः ।।

ardhacandraiśca candraiśca matsyaiḥ samṛgapakṣibhiḥ | puṣpaiśca vividhaiścitraṃ maṇiratnaiśca sarvaśaḥ ||

Verse 17

तरुणादित्यसङ्काशं बृहन्तं चारुदर्शनम् । मणिहेमविचित्राङ्गं सुध्वजं सुपताकिनम् ।।

taruṇādityasaṅkāśaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam | maṇihemavicitrāṅgaṃ sudhvajaṃ supatākinam ||

Verse 18

सूपस्करमनाधृष्यं वैयाघ्रपरिवारणम्। यशोघ्नं प्रत्यमित्राणां यदूनां नन्दिवर्धनम् ।। आकाशगः सूर्यः ।।

sūpaskaramanādhṛṣyaṃ vaiyāghraparivāraṇam| yaśoghnaṃ pratyamitrāṇāṃ yadūnāṃ nandivardhanam || ākāśagaḥ sūryaḥ ||

Verse 19

वाजिभिः शैब्यसुग्रीवमेधपुष्पबलाहकैः । स्नातैः संपादयामासुः संपन्नैः सर्वसंपदा ।। सूपस्करं शोभनैरुपकरणैरुपेताम्। नन्दिवर्धनं आनन्दवर्धनम् ।।

vājibhiḥ śaibyasugrīvamedhapuṣpabalāhakaiḥ | snātaiḥ saṃpādayāmāsuḥ saṃpannaiḥ sarvasaṃpadā || sūpaskaraṃ śobhanairupakaraṇairupetām| nandivardhanaṃ ānandavardhanam ||

Verse 20

महिमानं तु कृष्णस्य भूय एवाभिवर्धयन्। सुघोषः पतगेन्द्रेण ध्वजेन युयुजे रथः ।।

mahimānaṃ tu kṛṣṇasya bhūya evābhivardhayan| sughoṣaḥ patagendreṇa dhvajena yuyuje rathaḥ ||

Verse 21

तं मेरुशिखरप्रख्यं मेघदुन्दुभिनिस्वनम् । आरुरोह रथं सौरिर्विमानमिव कामगम् ।।

taṃ meruśikharaprakhyaṃ meghadundubhinisvanam | āruroha rathaṃ saurirvimānamiva kāmagam ||

Verse 22

ततः सात्यकिमारोप्य प्रययौ पुरुषोत्तमः। पृथिवीं चान्तरिक्षं च रथघोषेण नादयन् ।।

tataḥ sātyakimāropya prayayau puruṣottamaḥ| pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca rathaghoṣeṇa nādayan ||

Verse 23

व्यपोढाभ्रस्ततः कालः क्षणेन समपद्यत। शिवश्चानुववौ वायुः प्रशान्तमभवद्रजः ।।

vyapoḍhābhrastataḥ kālaḥ kṣaṇena samapadyata| śivaścānuvavau vāyuḥ praśāntamabhavadrajaḥ ||

Verse 24

प्रदक्षिणानुलोमाश्च मङ्गल्या मृगपक्षिणः। प्रयाणे वासुदेवस्य बभूवुरनुयायिनः ।।

pradakṣiṇānulomāśca maṅgalyā mṛgapakṣiṇaḥ| prayāṇe vāsudevasya babhūvuranuyāyinaḥ ||

Verse 25

मङ्गल्यार्थप्रदैः शब्दैरन्ववर्तन्त सर्वशः। सारसाः शतपत्राश्च हंसाश्च मधुसूदनम् ।।

maṅgalyārthapradaiḥ śabdairanvavartanta sarvaśaḥ| sārasāḥ śatapatrāśca haṃsāśca madhusūdanam ||

Verse 26

मन्त्राहुतिमहाहोमैर्हूयमानश्च पावकः । प्रदक्षिणशिखो भूत्वा विधूमः समपद्यत ।।

mantrāhutimahāhomairhūyamānaśca pāvakaḥ | pradakṣiṇaśikho bhūtvā vidhūmaḥ samapadyata ||

Verse 27

वसिष्ठो वामदेवश्च भूरिद्युम्नो गयः क्रथः। शुकनारदवाल्मीका मरुत्तः कुशिको भृगुः ।।

vasiṣṭho vāmadevaśca bhūridyumno gayaḥ krathaḥ| śukanāradavālmīkā maruttaḥ kuśiko bhṛguḥ ||

Verse 28

देवब्रह्मर्षयश्चैव कृष्णं यदुसुखावहम्। प्रदक्षिणमवर्तन्त सहिता वासवानुजम् ।।

devabrahmarṣayaścaiva kṛṣṇaṃ yadusukhāvaham| pradakṣiṇamavartanta sahitā vāsavānujam ||

Verse 29

एवमेतैर्महाभागैर्महर्षिगणसाधुभिः । पूजितः प्रययौ कृष्णः कुरूणां सदनं प्रति ।।

evametairmahābhāgairmaharṣigaṇasādhubhiḥ | pūjitaḥ prayayau kṛṣṇaḥ kurūṇāṃ sadanaṃ prati ||

Verse 30

देवताभ्यो नमस्कृत्य ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च। प्रययौ पुण्डरीकाक्षः सात्यकेन सहाच्युतः ।।

devatābhyo namaskṛtya brāhmaṇānsvasti vācya ca| prayayau puṇḍarīkākṣaḥ sātyakena sahācyutaḥ ||

Verse 31

तं प्रयान्तमनुप्रायात्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।।

taṃ prayāntamanuprāyātkuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | bhīmasenārjunau cobhau mādrīputrau ca pāṇḍavau ||

Verse 32

चेकितानश्च विक्रान्तो धृष्टकेतुश्च चेदिपः । द्रुपदः काशिराजश्च शिखण्डी च महारथः ।।

cekitānaśca vikrānto dhṛṣṭaketuśca cedipaḥ | drupadaḥ kāśirājaśca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ ||

Verse 33

धृष्टद्युम्नः सपुत्रश्च विराटः केकयैः सह। संसाधनार्थं प्रययुः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ।। संपादयामासुः सज्जीकृतवन्तः ।।

dhṛṣṭadyumnaḥ saputraśca virāṭaḥ kekayaiḥ saha| saṃsādhanārthaṃ prayayuḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham || saṃpādayāmāsuḥ sajjīkṛtavantaḥ ||

Verse 34

ततोऽनुव्रज्य गोविन्दं धर्मराजो युधिष्ठिरः। राज्ञां सकाशे द्युतिमानुवाचेदं वचस्तदा ।।

tato'nuvrajya govindaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| rājñāṃ sakāśe dyutimānuvācedaṃ vacastadā ||

Verse 35

यो वै न कामान्न भयान्न लोभान्नार्थकारणात्। अन्यायमनुवर्तेत स्थिरबुद्धिरलोलुपः ।।

yo vai na kāmānna bhayānna lobhānnārthakāraṇāt| anyāyamanuvarteta sthirabuddhiralolupaḥ ||

Verse 36

धर्मज्ञो धृतिमान्प्राज्ञः सर्वभूतेषु केशवः । ईश्वरः सर्वभूतानां देवदेवः सनातनः ।।

dharmajño dhṛtimānprājñaḥ sarvabhūteṣu keśavaḥ | īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ devadevaḥ sanātanaḥ ||

Verse 37

तं सर्वगुणसंपन्नं श्रीवत्सकृतलक्षणम्। संरिष्वज्य कौन्तेयः सन्देष्टुमुपचक्रमे ।।

taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ śrīvatsakṛtalakṣaṇam| saṃriṣvajya kaunteyaḥ sandeṣṭumupacakrame ||