Adhyaya 81

Verse 1

श्रीकृष्णेन द्यूतसभायां स्वानुभूतदुःसहदुःखमभिनिवेद्य रुदन्तीं द्रौपदींप्रति सुयोधनादिनिधनप्रतिज्ञानपूर्वकं समाश्वासनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं हितम्। कृष्णा दाशार्हमासीनमब्रवीच्छोककर्शिता ।।

śrīkṛṣṇena dyūtasabhāyāṃ svānubhūtaduḥsahaduḥkhamabhinivedya rudantīṃ draupadīṃprati suyodhanādinidhanapratijñānapūrvakaṃ samāśvāsanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| rājñastu vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ hitam| kṛṣṇā dāśārhamāsīnamabravīcchokakarśitā ||

Verse 2

सुता द्रुपदराजस्य स्वसितायतमूर्धजा । संपूज्य सहदेवं च सात्यकिं च महारथम् ।।

sutā drupadarājasya svasitāyatamūrdhajā | saṃpūjya sahadevaṃ ca sātyakiṃ ca mahāratham ||

Verse 3

भीमसेनं च संशान्तं दृष्ट्वा परमदुर्मनाः । अश्रुपूर्णेक्षणा वाक्यमुवाचेदं मनस्विनी ।।

bhīmasenaṃ ca saṃśāntaṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ | aśrupūrṇekṣaṇā vākyamuvācedaṃ manasvinī ||

Verse 4

विदितं ते महाबाहो धर्मज्ञ मधुसूदन । यथा निकृतिमास्थाय भ्रंशिताः पाण्डवाः सुखात्।।

viditaṃ te mahābāho dharmajña madhusūdana | yathā nikṛtimāsthāya bhraṃśitāḥ pāṇḍavāḥ sukhāt||

Verse 5

धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सामात्येन जनार्दन। यथा च सञ्जयो राज्ञा मन्त्रं रहसि श्रावितः ।।

dhṛtarāṣṭrasya putreṇa sāmātyena janārdana| yathā ca sañjayo rājñā mantraṃ rahasi śrāvitaḥ ||

Verse 6

युधिष्ठिरस्य दाशार्ह तच्चापि विदितं तव। यथोक्तः सञ्जयश्चैव तच्च सर्वं श्रुतं त्वया ।।

yudhiṣṭhirasya dāśārha taccāpi viditaṃ tava| yathoktaḥ sañjayaścaiva tacca sarvaṃ śrutaṃ tvayā ||

Verse 7

पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा इति महाद्युते। अविस्थलं वृकस्थलं माकन्दीं वारणावतम् ।।

pañca nastāta dīyantāṃ grāmā iti mahādyute| avisthalaṃ vṛkasthalaṃ mākandīṃ vāraṇāvatam ||

Verse 8

अवसानं महाबाहो कंचिदेकं च पञ्चमम्। इति दुर्योधनो वाच्यः सुहृदश्चास्य केशव ।।

avasānaṃ mahābāho kaṃcidekaṃ ca pañcamam| iti duryodhano vācyaḥ suhṛdaścāsya keśava ||

Verse 9

न चापि ह्यकरोद्वाक्यं श्रुत्वा कृष्ण सुयोधनः । युधिष्ठिरस्य दाशार्ह श्रीमतः सन्धिमिच्छतः ।।

na cāpi hyakarodvākyaṃ śrutvā kṛṣṇa suyodhanaḥ | yudhiṣṭhirasya dāśārha śrīmataḥ sandhimicchataḥ ||

Verse 10

अप्रदानेन राज्यस्य यदि कृष्ण सुयोधनः। सन्धिमिच्छेन्न कर्तव्यं तत्र गत्वा कथंचन ।।

apradānena rājyasya yadi kṛṣṇa suyodhanaḥ| sandhimicchenna kartavyaṃ tatra gatvā kathaṃcana ||

Verse 11

शक्ष्यन्ति हि महाबाहो पाण्डवाः सृञ्जयैः सह। धार्तराष्ट्रबलं घोरं क्रुद्धं प्रतिसमासितुम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि एकाशीतितमोऽध्यायः ।।

śakṣyanti hi mahābāho pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha| dhārtarāṣṭrabalaṃ ghoraṃ kruddhaṃ pratisamāsitum || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ekāśītitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 12

न हि साम्ना न दानेन शक्योऽर्थस्तेषु कश्चन । तस्मात्तेषु न कर्तव्या कृपा ते मधुसूदन ।।

na hi sāmnā na dānena śakyo'rthasteṣu kaścana | tasmātteṣu na kartavyā kṛpā te madhusūdana ||

Verse 13

साम्ना दानेन वा कृष्ण ये न शाम्यन्ति शत्रवः। योक्तव्यस्तेषु दण्डः स्याज्जीवितं परिरक्षता ।।

sāmnā dānena vā kṛṣṇa ye na śāmyanti śatravaḥ| yoktavyasteṣu daṇḍaḥ syājjīvitaṃ parirakṣatā ||

Verse 14

तस्मात्तेषु महादण्डः क्षेप्तव्यः क्षिप्रमच्युत। त्वया चैव महाबाहो पाण्डवैः सह सृञ्जयैः ।।

tasmātteṣu mahādaṇḍaḥ kṣeptavyaḥ kṣipramacyuta| tvayā caiva mahābāho pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ ||

Verse 15

एतत्समर्थं पार्थानां तव चैव यशस्करम्। क्रियमाणं भवेत्कृष्ण क्षत्रस्य च सुखावहम् ।। प्रतिसमासितुं प्रतिपक्षतया स्थातुम् ।।

etatsamarthaṃ pārthānāṃ tava caiva yaśaskaram| kriyamāṇaṃ bhavetkṛṣṇa kṣatrasya ca sukhāvaham || pratisamāsituṃ pratipakṣatayā sthātum ||

Verse 16

क्षत्रियेण हि हन्तव्यः क्षत्रियो लोभमास्थितः। अक्षत्रियो वा दाशार्ह स्वधर्ममनुतिष्ठता ।।

kṣatriyeṇa hi hantavyaḥ kṣatriyo lobhamāsthitaḥ| akṣatriyo vā dāśārha svadharmamanutiṣṭhatā ||

Verse 17

अन्यत्र ब्राह्मणात्तात सर्वपापेष्ववस्थितात्। गुरुर्हि सर्ववर्णानां ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक् ।। समर्थं युक्तम् ।।

anyatra brāhmaṇāttāta sarvapāpeṣvavasthitāt| gururhi sarvavarṇānāṃ brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk || samarthaṃ yuktam ||

Verse 18

यथाऽवध्ये वध्यमाने भवेद्दोषो जनार्दन । स वध्यस्यावधे दृष्ट इति धर्मविदो विदुः ।।

yathā'vadhye vadhyamāne bhaveddoṣo janārdana | sa vadhyasyāvadhe dṛṣṭa iti dharmavido viduḥ ||

Verse 19

यथा त्वां न स्पृशेदेष दोषः कृष्ण तथा कुरु। पाण्डवैः सह दाशर्हैः सृञ्जयैश्च ससैनिकैः ।।

yathā tvāṃ na spṛśedeṣa doṣaḥ kṛṣṇa tathā kuru| pāṇḍavaiḥ saha dāśarhaiḥ sṛñjayaiśca sasainikaiḥ ||

Verse 20

पुनरुक्तं च वक्ष्यामि विश्रम्भेण जनार्दन। का तु सीमन्तिनी मादृकं पृथिव्यामस्ति केशव ।।

punaruktaṃ ca vakṣyāmi viśrambheṇa janārdana| kā tu sīmantinī mādṛkaṃ pṛthivyāmasti keśava ||

Verse 21

सुता द्रुपदराजस्य वेदिमध्यात्समुत्थिता। धृष्टद्युम्नस्य भगिनी तव कृष्ण प्रिया सखी ।।

sutā drupadarājasya vedimadhyātsamutthitā| dhṛṣṭadyumnasya bhaginī tava kṛṣṇa priyā sakhī ||

Verse 22

आजमूढकुलं प्राप्त स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः । महिषी पाण्डुपुत्राणां पञ्चेन्द्रसमवर्चसाम् ।।

ājamūḍhakulaṃ prāpta snuṣā pāṇḍormahātmanaḥ | mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ pañcendrasamavarcasām ||

Verse 23

सुता मे पञ्चभिर्वीरैः पञ्च जाता महारथाः । अभिमन्युर्यथा कृष्ण तथा ते तव धर्मतः ।।

sutā me pañcabhirvīraiḥ pañca jātā mahārathāḥ | abhimanyuryathā kṛṣṇa tathā te tava dharmataḥ ||

Verse 24

साऽहं केशग्रहं प्राप्ता परिक्लिष्टा सभां गता। पश्यतां पाण्डुपुत्राणां त्वयि जीवति केशव ।।

sā'haṃ keśagrahaṃ prāptā parikliṣṭā sabhāṃ gatā| paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tvayi jīvati keśava ||

Verse 25

जीवस्तु पाण्डुपुत्रेषु पञ्चालेष्वथ वृष्णिषु। दासीभाताऽस्मि पापानां सभामध्ये व्यवस्थिता ।।

jīvastu pāṇḍuputreṣu pañcāleṣvatha vṛṣṇiṣu| dāsībhātā'smi pāpānāṃ sabhāmadhye vyavasthitā ||

Verse 26

निरमर्षेष्वचेष्टेषु प्रेक्ष्यमाणेषु पाण्डुषु । पाहि मामिति गोविन्द मनसा चिन्तितोसि मे ।।

niramarṣeṣvaceṣṭeṣu prekṣyamāṇeṣu pāṇḍuṣu | pāhi māmiti govinda manasā cintitosi me ||

Verse 27

यत्र मां भगवान्राजा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत्। वरं वृणीष्व पाञ्चालि वरार्हाऽसि मता मम ।।

yatra māṃ bhagavānrājā śvaśuro vākyamabravīt| varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli varārhā'si matā mama ||

Verse 28

अदासाः पाण्डवाः सन्तु सरथाः सायुधा इति। मयोक्ते यत्र निर्मुक्ता वनवासाय केशव ।।

adāsāḥ pāṇḍavāḥ santu sarathāḥ sāyudhā iti| mayokte yatra nirmuktā vanavāsāya keśava ||

Verse 29

एवंविधानां दुःखानामभिज्ञोऽसि जनार्दन । त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष सभर्तृज्ञातिबान्धवान् ।।

evaṃvidhānāṃ duḥkhānāmabhijño'si janārdana | trāyasva puṇḍarīkākṣa sabhartṛjñātibāndhavān ||

Verse 30

नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः । श्नुषा भवामि धर्मेण साऽहं दासीकृता बलात् ।।

nanvahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ | śnuṣā bhavāmi dharmeṇa sā'haṃ dāsīkṛtā balāt ||

Verse 31

धिक्पार्थस्य धनुष्मत्तां भीमसेनस्य धिग्बलम्। यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति ।।

dhikpārthasya dhanuṣmattāṃ bhīmasenasya dhigbalam| yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtamapi jīvati ||

Verse 32

यदि तेऽहमनुग्राह्या यदि तेऽस्ति कृपा मयि। धार्तराष्ट्रेषु वै कोपः सर्वः कृष्ण विधीयताम् ।।

yadi te'hamanugrāhyā yadi te'sti kṛpā mayi| dhārtarāṣṭreṣu vai kopaḥ sarvaḥ kṛṣṇa vidhīyatām ||

Verse 33

वैशंपायन उवाच। इत्युक्त्वा मृदुसंहारं वृजिनाग्रं सुदर्शनम्। सुनीलमसितापाङ्गी सर्वगन्धादिवासितम् ।। प्रमृतं प्रदत्तं च तदग्रं च तस्य भोक्ता प्रसृताग्रभुक् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktvā mṛdusaṃhāraṃ vṛjināgraṃ sudarśanam| sunīlamasitāpāṅgī sarvagandhādivāsitam || pramṛtaṃ pradattaṃ ca tadagraṃ ca tasya bhoktā prasṛtāgrabhuk ||

Verse 34

सर्वलक्षणसंपन्नं महाभुजगवर्चसम् । केशपक्षं वरारोहा गृह्व वामेन पाणिना ।।

sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ mahābhujagavarcasam | keśapakṣaṃ varārohā gṛhva vāmena pāṇinā ||

Verse 35

पद्माक्षी पुण्डरीकाक्षमुपेत्य गजगामिनी । अश्रुपूर्णेक्षणा कृष्णा कृष्णं वचनमब्रवीत् ।।

padmākṣī puṇḍarīkākṣamupetya gajagāminī | aśrupūrṇekṣaṇā kṛṣṇā kṛṣṇaṃ vacanamabravīt ||

Verse 36

अयं ते पुण्डरीकाक्ष दुःशासनकरोद्धृतः। स्मर्तव्यः सर्वकार्येषु परेषां सन्धिमिच्छताम् ।।

ayaṃ te puṇḍarīkākṣa duḥśāsanakaroddhṛtaḥ| smartavyaḥ sarvakāryeṣu pareṣāṃ sandhimicchatām ||

Verse 37

यदि भीमार्जुनौ कृष्ण कृपणौ सन्धिकामुकौ । पिता मे योत्स्यते वृद्धः सह पुत्रैर्महारथैः ।।

yadi bhīmārjunau kṛṣṇa kṛpaṇau sandhikāmukau | pitā me yotsyate vṛddhaḥ saha putrairmahārathaiḥ ||

Verse 38

पञ्च चैव महावीर्याः पुत्रा मे मधुसूदन । अभिमन्युं पुरस्कृत्य योत्स्यन्ते कुरुभिः सह ।।

pañca caiva mahāvīryāḥ putrā me madhusūdana | abhimanyuṃ puraskṛtya yotsyante kurubhiḥ saha ||

Verse 39

दुःशासनभुजं श्यामं संछिन्नं पांसुकुण्ठितम्। यद्यहं तु न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे ।।

duḥśāsanabhujaṃ śyāmaṃ saṃchinnaṃ pāṃsukuṇṭhitam| yadyahaṃ tu na paśyāmi kā śāntirhṛdayasya me ||

Verse 40

त्रयोदश हि वर्षाणि प्रतीक्षन्त्या गतानि मे। विधाय हृदये मन्युं प्रदीप्तमिव पावकम् ।।

trayodaśa hi varṣāṇi pratīkṣantyā gatāni me| vidhāya hṛdaye manyuṃ pradīptamiva pāvakam ||

Verse 41

विदीर्यते मे हृदयं भीमवाक्शल्यपीडितम् । योऽयमद्य महाबाहुर्धर्ममेवानुपश्यति ।।

vidīryate me hṛdayaṃ bhīmavākśalyapīḍitam | yo'yamadya mahābāhurdharmamevānupaśyati ||

Verse 42

इत्युक्त्वा बाष्परुद्धेन कण्ठेनायतलोचना । रुरोद कृष्णा सोत्कम्पं सस्वरं बाष्पगद्गदम् ।।

ityuktvā bāṣparuddhena kaṇṭhenāyatalocanā | ruroda kṛṣṇā sotkampaṃ sasvaraṃ bāṣpagadgadam ||

Verse 43

स्तनौ पीनायतश्रोणी सहितावभिवर्षती। द्रवीभूतमिवात्युष्णं मुञ्चन्ती वारि नेत्रजम् ।।

stanau pīnāyataśroṇī sahitāvabhivarṣatī| dravībhūtamivātyuṣṇaṃ muñcantī vāri netrajam ||

Verse 44

तामुवाच महाबाहुः केशवः परिसान्त्वयन्। अचिराद्द्रक्ष्यसे कृष्णे रुदतीर्भरतस्त्रियः ।।

tāmuvāca mahābāhuḥ keśavaḥ parisāntvayan| acirāddrakṣyase kṛṣṇe rudatīrbharatastriyaḥ ||

Verse 45

एवं ता भीरु रोस्त्यन्ति निहतज्ञातिबान्धवाः। हतमित्रा हतबला येषां क्रुद्धाऽसि भामिनी ।। मृदुसंहारं वेणीरूपेण समाहृतमपि मृदुम्। वृजिनाग्रं कुटिलाग्रं केशवत्सूक्ष्माग्रं वा। वृजिनः कुटिलेऽन्यवदिति विश्वः। सुदर्शनं रमणीयम् ।।

evaṃ tā bhīru rostyanti nihatajñātibāndhavāḥ| hatamitrā hatabalā yeṣāṃ kruddhā'si bhāminī || mṛdusaṃhāraṃ veṇīrūpeṇa samāhṛtamapi mṛdum| vṛjināgraṃ kuṭilāgraṃ keśavatsūkṣmāgraṃ vā| vṛjinaḥ kuṭile'nyavaditi viśvaḥ| sudarśanaṃ ramaṇīyam ||

Verse 46

अहं च तत्करिष्यामि भीमार्जुनयमैः सह । युधिष्ठिरनियोगेन दैवाच्च विधिनिर्मितात् ।।

ahaṃ ca tatkariṣyāmi bhīmārjunayamaiḥ saha | yudhiṣṭhiraniyogena daivācca vidhinirmitāt ||

Verse 47

धार्तराष्ट्राः कालपक्वा न चेच्छृण्वन्ति मे वचः। शेष्यन्ते निहता भूमौ श्वसृगालादनीकृताः ।।

dhārtarāṣṭrāḥ kālapakvā na cecchṛṇvanti me vacaḥ| śeṣyante nihatā bhūmau śvasṛgālādanīkṛtāḥ ||

Verse 48

चलेद्धि हिमवाञ्शैलो मेदिनी शतधा भवेत्। द्यौः पतेच्च सनक्षत्रा न मे मोघं वचो भवेत् ।।

caleddhi himavāñśailo medinī śatadhā bhavet| dyauḥ patecca sanakṣatrā na me moghaṃ vaco bhavet ||

Verse 49

शुष्येत्तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत्। सत्यं ते प्रतिजानामि कृष्णे बाष्पो निगृह्यताम् । हतामित्राञ्श्रिया युक्तानचिदाद्द्रक्ष्यसे पतीन् ।।

śuṣyettoyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet| satyaṃ te pratijānāmi kṛṣṇe bāṣpo nigṛhyatām | hatāmitrāñśriyā yuktānacidāddrakṣyase patīn ||