Adhyaya 8

Verse 1

पाण्डवान्प्रत्यागच्छतः शल्यस्य मार्गे भ्रमाहुर्योधनसभाप्रवेशः ।। 1 ।। तद्भुत्यकृतोपचारतुष्टेन तेन पारितोषिकदाने प्रति श्रुते गूढेनसता दुर्योधनेन प्रकटीभूय साहाय्यवरणम् ।। 2 ।। पाण्डवानुपगम्य दुर्योधनवञ्चनां कथितवता शल्येन युधिष्ठिराभ्यर्थनया कर्णस्य सारथ्यकरणेन तेजोवधकरणप्रतिज्ञानम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। शल्यः श्रुत्वा तु दूतानां सैन्येन महता वृतः। अभ्यात्पाण्डवान्राजन्सह पुत्रैर्महारथैः ।।

pāṇḍavānpratyāgacchataḥ śalyasya mārge bhramāhuryodhanasabhāpraveśaḥ || 1 || tadbhutyakṛtopacāratuṣṭena tena pāritoṣikadāne prati śrute gūḍhenasatā duryodhanena prakaṭībhūya sāhāyyavaraṇam || 2 || pāṇḍavānupagamya duryodhanavañcanāṃ kathitavatā śalyena yudhiṣṭhirābhyarthanayā karṇasya sārathyakaraṇena tejovadhakaraṇapratijñānam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| śalyaḥ śrutvā tu dūtānāṃ sainyena mahatā vṛtaḥ| abhyātpāṇḍavānrājansaha putrairmahārathaiḥ ||

Verse 2

तस्य सेनानिवेशोऽभूदध्वर्धमिव योजनम् । तथा हि विपुलां सेनां बिभर्ति स नरर्षभः ।।

tasya senāniveśo'bhūdadhvardhamiva yojanam | tathā hi vipulāṃ senāṃ bibharti sa nararṣabhaḥ ||

Verse 3

अक्षौहिणीपती राजन्महावीर्यपराक्रमाः। विचित्रकवचाः शूरा विचित्रध्वजकार्मुकाः ।।

akṣauhiṇīpatī rājanmahāvīryaparākramāḥ| vicitrakavacāḥ śūrā vicitradhvajakārmukāḥ ||

Verse 4

विचित्राभरणाः सर्वे विचित्ररथवाहनाः । विचित्रस्रग्धराः सर्वे विवित्राम्बरभूषणाः ।।

vicitrābharaṇāḥ sarve vicitrarathavāhanāḥ | vicitrasragdharāḥ sarve vivitrāmbarabhūṣaṇāḥ ||

Verse 5

स्वदेशवेषाभरणा वीराः शतसहस्रशः। तस्य सेनाप्रणेतारो बभूवुः क्षत्रियर्षभाः ।।

svadeśaveṣābharaṇā vīrāḥ śatasahasraśaḥ| tasya senāpraṇetāro babhūvuḥ kṣatriyarṣabhāḥ ||

Verse 6

व्यथयन्निव भूतानि कम्पयन्निव मेदिनीम् । शनैर्विश्रामयन्सेनां स ययौ यत्र पाण्डवः ।।

vyathayanniva bhūtāni kampayanniva medinīm | śanairviśrāmayansenāṃ sa yayau yatra pāṇḍavaḥ ||

Verse 7

ततो दुर्योधनः श्रुत्वा महात्मानं महारथम् । उपायान्तमभिद्रुत्य स्वयमानर्च भरत ।।

tato duryodhanaḥ śrutvā mahātmānaṃ mahāratham | upāyāntamabhidrutya svayamānarca bharata ||

Verse 8

कारयामास पूजार्थं तस्य दुर्योधनः सभाः । रमणीयेषु देशेषु रत्नचित्राः स्वलङ्कृताः ।।

kārayāmāsa pūjārthaṃ tasya duryodhanaḥ sabhāḥ | ramaṇīyeṣu deśeṣu ratnacitrāḥ svalaṅkṛtāḥ ||

Verse 9

शिल्पिभिर्विविधैश्चैव क्रीडास्तत्र प्रयोजिताः । तत्र माल्यानि मांसानि भक्ष्यं पेयं च सत्कृतम् ।।

śilpibhirvividhaiścaiva krīḍāstatra prayojitāḥ | tatra mālyāni māṃsāni bhakṣyaṃ peyaṃ ca satkṛtam ||

Verse 10

कूपाश्च विविधाकारा औदकानि गृहाणि च ।। स ताः सभाः समासाद्य पूज्यमानो यथाऽमरः ।

kūpāśca vividhākārā audakāni gṛhāṇi ca || sa tāḥ sabhāḥ samāsādya pūjyamāno yathā'maraḥ |

Verse 11

दुर्योधनस्य सचिवैर्देशे देशे समन्ततः ।। आजगाम सभामन्यां देवावसथवर्चसम् ।

duryodhanasya sacivairdeśe deśe samantataḥ || ājagāma sabhāmanyāṃ devāvasathavarcasam |

Verse 12

स तत्र विषयैर्युक्तैः कल्याणैरतिमानुषैः ।। मेनेऽभ्यधिकमात्मानमवमेने पुरन्दरम्।

sa tatra viṣayairyuktaiḥ kalyāṇairatimānuṣaiḥ || mene'bhyadhikamātmānamavamene purandaram|

Verse 13

पप्रच्छ स ततः प्रेष्यान्प्रहृष्टः क्षत्रियर्षभः ।। युधिष्ठिरस्य पुरुषाः केऽत्र चक्रुः सभा इमाः ।

papraccha sa tataḥ preṣyānprahṛṣṭaḥ kṣatriyarṣabhaḥ || yudhiṣṭhirasya puruṣāḥ ke'tra cakruḥ sabhā imāḥ |

Verse 14

आनीयन्तां सभाकाराः प्रदेयार्हा हि मे मताः ।। प्रदेयमेषां दास्यामि कुन्तीपुत्रोऽनुमन्यताम्।

ānīyantāṃ sabhākārāḥ pradeyārhā hi me matāḥ || pradeyameṣāṃ dāsyāmi kuntīputro'numanyatām|

Verse 15

ततः प्रहृष्टं राजानं ज्ञात्वा ते सचिवास्तदा दुर्योधनाय तत्सर्वं कथयन्ति स्म विस्मिताः ।।

tataḥ prahṛṣṭaṃ rājānaṃ jñātvā te sacivāstadā duryodhanāya tatsarvaṃ kathayanti sma vismitāḥ ||

Verse 16

संप्रहृष्टो यदा शल्यो दिदित्सुरपि जीवितम् । गूढो दुर्योधनस्तत्र दर्शयामास मातुलम् ।।

saṃprahṛṣṭo yadā śalyo diditsurapi jīvitam | gūḍho duryodhanastatra darśayāmāsa mātulam ||

Verse 17

तं दृष्ट्वा मद्रराजश्च ज्ञात्वा यत्नं च तस्य तम्। परिष्वज्याब्रवीत्प्रीत इष्टोऽर्थो ध्रियतामिति ।।

taṃ dṛṣṭvā madrarājaśca jñātvā yatnaṃ ca tasya tam| pariṣvajyābravītprīta iṣṭo'rtho dhriyatāmiti ||

Verse 18

दुर्योधन उवाच। सत्यवाग्भव कल्याण वरो वै मम दीयताम्। सर्वसेनाप्रणेता वै भवान्भवितुमर्हति ।।

duryodhana uvāca| satyavāgbhava kalyāṇa varo vai mama dīyatām| sarvasenāpraṇetā vai bhavānbhavitumarhati ||

Verse 19

यथैव पाण्डवास्तुभ्यं तथैव भवतो ह्यहम्। अनुमान्यं च पाल्यं च भक्तं च भज मां विभो ।।

yathaiva pāṇḍavāstubhyaṃ tathaiva bhavato hyaham| anumānyaṃ ca pālyaṃ ca bhaktaṃ ca bhaja māṃ vibho ||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। कृतमित्यब्रवीच्छल्यः किमन्यत्क्रियतामिति। कृतमित्येव गान्धारिः प्रत्युवाच पुनःपुनः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| kṛtamityabravīcchalyaḥ kimanyatkriyatāmiti| kṛtamityeva gāndhāriḥ pratyuvāca punaḥpunaḥ ||

Verse 21

शल्य उवाच। गच्छ दुर्योधन पुरं स्वकमेव नरर्षभ । अहं गमिष्ये द्रुष्टुं वै युधिष्ठिरमरिंदमम् ।।

śalya uvāca| gaccha duryodhana puraṃ svakameva nararṣabha | ahaṃ gamiṣye druṣṭuṃ vai yudhiṣṭhiramariṃdamam ||

Verse 22

दृष्ट्वा युधिष्ठिरं राजन्क्षिप्रमेष्ये नराधिप । अवश्यं चापि द्रष्टव्यः पाण्डवः पुरुषर्षभः ।।

dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ rājankṣiprameṣye narādhipa | avaśyaṃ cāpi draṣṭavyaḥ pāṇḍavaḥ puruṣarṣabhaḥ ||

Verse 23

दुर्योधन उवाच। क्षिप्रामागम्यतां राजन्पाण्डवं वीक्ष्य पार्थिव । त्वय्यधीनाः स्म राजेन्द्र वरदानं स्मरस्व नः ।।

duryodhana uvāca| kṣiprāmāgamyatāṃ rājanpāṇḍavaṃ vīkṣya pārthiva | tvayyadhīnāḥ sma rājendra varadānaṃ smarasva naḥ ||

Verse 24

शल्य उवाच। क्षिप्रमेष्यामि भद्रं ते गच्छस्व स्वपुरं नृप। दृष्ट्वा तु पाण्डवान्राजन्न मिथ्या कर्तुमुत्सहे ।।

śalya uvāca| kṣiprameṣyāmi bhadraṃ te gacchasva svapuraṃ nṛpa| dṛṣṭvā tu pāṇḍavānrājanna mithyā kartumutsahe ||

Verse 25

वैशंपायन उवाच। पर्यष्वजेतामन्योन्यं शल्यदुर्योधनावुभौ ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| paryaṣvajetāmanyonyaṃ śalyaduryodhanāvubhau ||

Verse 26

स तथा शल्यमामन्त्र्य पुरायात्स्वकं पुरम्। शल्यो जगाम कौन्तेयानाख्यातुं कर्म तस्य तत् ।।

sa tathā śalyamāmantrya purāyātsvakaṃ puram| śalyo jagāma kaunteyānākhyātuṃ karma tasya tat ||

Verse 27

उपप्लाव्यं स गत्वा तु स्कन्धावारं प्रविश्य च। पाण्डवानथ तान्सर्वाञ्शल्यस्तत्र ददर्श ह ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सेनोद्योगपर्वणि अष्टमोऽध्यायः ।।

upaplāvyaṃ sa gatvā tu skandhāvāraṃ praviśya ca| pāṇḍavānatha tānsarvāñśalyastatra dadarśa ha || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi senodyogaparvaṇi aṣṭamo'dhyāyaḥ ||

Verse 28

चिरात्तु दृष्ट्वा राजानं मातुलं समितिञ्जयम्। आसनेभ्यः समुत्पेतुः सर्वे सहयुधिष्ठिराः ।।

cirāttu dṛṣṭvā rājānaṃ mātulaṃ samitiñjayam| āsanebhyaḥ samutpetuḥ sarve sahayudhiṣṭhirāḥ ||

Verse 29

तथा भीमार्जुनौ हृष्टौ स्वस्त्रीयौ च यमावुभौ । द्रौपदी च सुभद्रा च अभिमन्युश्च भारत ।।

tathā bhīmārjunau hṛṣṭau svastrīyau ca yamāvubhau | draupadī ca subhadrā ca abhimanyuśca bhārata ||

Verse 30

समेत्य च महापाहुं शल्यं पाण्डुसुतस्तदा । पाद्यमर्घ्यं च गां चैव प्रतिग्राह्य पुरोधसा ।।

sametya ca mahāpāhuṃ śalyaṃ pāṇḍusutastadā | pādyamarghyaṃ ca gāṃ caiva pratigrāhya purodhasā ||

Verse 31

कताञ्जलिरदीनात्मा धर्मात्मा शल्यमब्रवीत्। स्वागतं तेऽस्तु वै राजन्नेतदासनमास्यताम् ।।

katāñjaliradīnātmā dharmātmā śalyamabravīt| svāgataṃ te'stu vai rājannetadāsanamāsyatām ||

Verse 32

ततो न्यषीदच्छल्यश्च काञ्चने परमासने । तत्र पाद्यथार्घ्यं च न्यवेदयत पाण्डवः ।।

tato nyaṣīdacchalyaśca kāñcane paramāsane | tatra pādyathārghyaṃ ca nyavedayata pāṇḍavaḥ ||

Verse 33

शल्य उवाच। दुःखस्यैतस्य महतो धार्तराष्ट्रकृतस्य वै। अवाप्स्यसि फलं राजन्हत्वा शत्रून्परन्तप ।।

śalya uvāca| duḥkhasyaitasya mahato dhārtarāṣṭrakṛtasya vai| avāpsyasi phalaṃ rājanhatvā śatrūnparantapa ||

Verse 34

विदितं ते महाराज लोकतन्त्रं नराधिप । तस्माल्लोककृतं किञ्चित्तव तात न विद्यते ।।

viditaṃ te mahārāja lokatantraṃ narādhipa | tasmāllokakṛtaṃ kiñcittava tāta na vidyate ||

Verse 35

वैशंपायन उवाच। निवेद्य चार्घ्यं विधिवन्मद्रराजाय भारत। कुशलं पाण्डवोऽपृच्छच्छल्यं सर्वसुखावहम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| nivedya cārghyaṃ vidhivanmadrarājāya bhārata| kuśalaṃ pāṇḍavo'pṛcchacchalyaṃ sarvasukhāvaham ||

Verse 36

स तैः परिवृतः सर्वैः पाण्डवैर्धर्मचारिभिः । आसने चोपविष्टः स शल्यः पार्थमथाब्रवीत् ।।

sa taiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ pāṇḍavairdharmacāribhiḥ | āsane copaviṣṭaḥ sa śalyaḥ pārthamathābravīt ||

Verse 37

शल्य उवाच। कुशलं राजशार्दूल सर्वत्र कुरुनन्दन । अरण्यवासाद्दिष्ट्याऽसि विमुक्तो जयतां वर ।।

śalya uvāca| kuśalaṃ rājaśārdūla sarvatra kurunandana | araṇyavāsāddiṣṭyā'si vimukto jayatāṃ vara ||

Verse 38

दुष्करं ते कृतं राजन्निर्जने गहने वने। भ्रातृभिः सह कौन्तेय कृष्णाया चानयाऽनघ ।।

duṣkaraṃ te kṛtaṃ rājannirjane gahane vane| bhrātṛbhiḥ saha kaunteya kṛṣṇāyā cānayā'nagha ||

Verse 39

अज्ञातवासं घोरं च वसता दुष्करं कृतम् । दुःखमेव कुतः सौख्यं राज्यभ्रष्टस्य भारत ।।

ajñātavāsaṃ ghoraṃ ca vasatā duṣkaraṃ kṛtam | duḥkhameva kutaḥ saukhyaṃ rājyabhraṣṭasya bhārata ||

Verse 40

सत्ये तपसि दाने च तव बुद्धिर्युधिष्ठिर । क्षमा दमश्चाहिंसा च सत्यं चैव युधिष्ठिर ।।

satye tapasi dāne ca tava buddhiryudhiṣṭhira | kṣamā damaścāhiṃsā ca satyaṃ caiva yudhiṣṭhira ||

Verse 41

अद्भुतश्च पुनर्लोकस्त्वयि राजन्प्रतिष्ठितः। मृदुर्वदान्यो ब्रह्मण्यो दान्तो धर्मपरायणः ।।

adbhutaśca punarlokastvayi rājanpratiṣṭhitaḥ| mṛdurvadānyo brahmaṇyo dānto dharmaparāyaṇaḥ ||

Verse 42

धर्मास्ते विदिता राजन्बहवो लोकसाक्षिकाः । सर्वं जगदिदं तात विदितं ते परन्तप ।।

dharmāste viditā rājanbahavo lokasākṣikāḥ | sarvaṃ jagadidaṃ tāta viditaṃ te parantapa ||

Verse 43

मुदितश्च पुनर्लोकस्त्वयि राजन्प्रतिष्ठिते । दिष्ट्या कृच्छ्रमिदं राजन्पारितं भरतर्षभ ।।

muditaśca punarlokastvayi rājanpratiṣṭhite | diṣṭyā kṛcchramidaṃ rājanpāritaṃ bharatarṣabha ||

Verse 44

दिष्ट्या पश्यामि राजेन्द्र धर्मात्मानं सहानुगम्। निस्तीर्णदुष्करं राजंस्त्वां धर्मनिचयं प्रभो ।।

diṣṭyā paśyāmi rājendra dharmātmānaṃ sahānugam| nistīrṇaduṣkaraṃ rājaṃstvāṃ dharmanicayaṃ prabho ||

Verse 45

वैशंपायन उवाच। ततोऽस्याकथयद्राजा दुर्योधनसमागमम्। तच्च शुश्रूषितं सर्वं वरदानं च भारत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato'syākathayadrājā duryodhanasamāgamam| tacca śuśrūṣitaṃ sarvaṃ varadānaṃ ca bhārata ||

Verse 46

युधिष्ठिर उवाच। सुकृतं ते कृतं राजन्प्रहृष्टेनान्तरात्मना । दुर्योधनस्य यद्वीर त्वया वाचा प्रतिश्रुतम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| sukṛtaṃ te kṛtaṃ rājanprahṛṣṭenāntarātmanā | duryodhanasya yadvīra tvayā vācā pratiśrutam ||

Verse 47

एकं त्विच्छामि भद्रं ते क्रियमाणं महीपते । राजन्नकर्तव्यमपि कर्तुमर्हसि सत्तम ।।

ekaṃ tvicchāmi bhadraṃ te kriyamāṇaṃ mahīpate | rājannakartavyamapi kartumarhasi sattama ||

Verse 48

मम त्ववेक्षया वीर शृणु विज्ञापयामि ते। भवानिह महाराज वासुदेवसमो युधि ।।

mama tvavekṣayā vīra śṛṇu vijñāpayāmi te| bhavāniha mahārāja vāsudevasamo yudhi ||

Verse 49

कर्णार्जुनाभ्यां संप्राप्ते द्वैरथे राजसत्तम । कर्णस्य भवता कार्यं सारथ्यं नात्र संशयः ।।

karṇārjunābhyāṃ saṃprāpte dvairathe rājasattama | karṇasya bhavatā kāryaṃ sārathyaṃ nātra saṃśayaḥ ||

Verse 50

तत्र पाल्योऽर्जुनो राजन्यदि मत्प्रियमिच्छसि। तेजोवधश्च ते कार्यः सौतेरस्मञ्जयावह्नः । अकर्तव्यमपि ह्येतत्कर्मुमर्हसि मातुल ।।

tatra pālyo'rjuno rājanyadi matpriyamicchasi| tejovadhaśca te kāryaḥ sauterasmañjayāvahnaḥ | akartavyamapi hyetatkarmumarhasi mātula ||

Verse 51

शल्य उवाच। श्रृणु पाण्डव भद्रं ते यद्ब्रवीषि महात्मनः । तेजोवधनिमित्तं मां सूतपुत्रस्य सङ्गमे ।।

śalya uvāca| śrṛṇu pāṇḍava bhadraṃ te yadbravīṣi mahātmanaḥ | tejovadhanimittaṃ māṃ sūtaputrasya saṅgame ||

Verse 52

अहं तस्य भविष्यामि सङ्घ्रामे सारथिर्ध्रुवम्। वासुदेवेन हि समं नित्यं मां सोऽभिमन्यतो ।।

ahaṃ tasya bhaviṣyāmi saṅghrāme sārathirdhruvam| vāsudevena hi samaṃ nityaṃ māṃ so'bhimanyato ||

Verse 53

तस्याहं कुरुशार्दूल प्रतीपमहितं वचः। ध्रुवं संकथयिष्यामि योद्धुकामस्य संयुगे ।। उपप्लाव्यं विराटनगरस्य प्रदेशविशेषम्। स्कन्धावारं सेनानिवेशस्थानम् ।।

tasyāhaṃ kuruśārdūla pratīpamahitaṃ vacaḥ| dhruvaṃ saṃkathayiṣyāmi yoddhukāmasya saṃyuge || upaplāvyaṃ virāṭanagarasya pradeśaviśeṣam| skandhāvāraṃ senāniveśasthānam ||

Verse 54

यथा स हृतदर्पश्च हृततेजाश्च पाण्डव । भविष्यति सुखं हन्तुं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

yathā sa hṛtadarpaśca hṛtatejāśca pāṇḍava | bhaviṣyati sukhaṃ hantuṃ satyametadbravīmi te ||

Verse 55

एवमेतत्करिष्यामि यथा तात त्वमात्थ माम्। यच्चान्यदपि शक्ष्यामि तत्करिष्यामि ते प्रियम् ।।

evametatkariṣyāmi yathā tāta tvamāttha mām| yaccānyadapi śakṣyāmi tatkariṣyāmi te priyam ||

Verse 56

यच्च दुःखं त्वया प्राप्तं द्यूते वै कृष्णया सह। परुषाणि च वाक्यानि सूतपुत्रकृतानि वै ।।

yacca duḥkhaṃ tvayā prāptaṃ dyūte vai kṛṣṇayā saha| paruṣāṇi ca vākyāni sūtaputrakṛtāni vai ||

Verse 57

जटासुरात्परिक्लेशः कीचकाच्च महाद्युते। द्रौपद्याऽधिगतं सर्वं दमयन्त्या यथाऽशुभम् ।।

jaṭāsurātparikleśaḥ kīcakācca mahādyute| draupadyā'dhigataṃ sarvaṃ damayantyā yathā'śubham ||

Verse 58

सर्वं दुःखमिदं वीर सुखोदर्कं भविष्यति। नात्र मन्युस्त्वया कार्यो विधिर्हि बलवत्तरः ।। प्रतीपं प्रसङ्गप्रतिकूलम् । अहितं परिणामविरुद्धम् ।।

sarvaṃ duḥkhamidaṃ vīra sukhodarkaṃ bhaviṣyati| nātra manyustvayā kāryo vidhirhi balavattaraḥ || pratīpaṃ prasaṅgapratikūlam | ahitaṃ pariṇāmaviruddham ||

Verse 59

दुःखानि हि महात्मानः प्राप्नुवन्ति युधिष्ठिर। देवैरपि हि दुःखानि प्राप्तानि जगतीपते ।।

duḥkhāni hi mahātmānaḥ prāpnuvanti yudhiṣṭhira| devairapi hi duḥkhāni prāptāni jagatīpate ||

Verse 60

इन्द्रेण श्रूयते राजन्सभार्येण महात्मना । अनुभूतं महद्दुःखं देवराजेन भारत ।।

indreṇa śrūyate rājansabhāryeṇa mahātmanā | anubhūtaṃ mahadduḥkhaṃ devarājena bhārata ||