Adhyaya 78

Verse 1

श्रीकृष्णेन अर्जुनंप्रति दण्डार्हे सुयोधने शमकरणस्य दुश्शकत्वाभिधानपूर्वकं युधिष्ठिरगौरवेण स्वस्य तदर्थं प्रयतनकथनम् ।। 1 ।। श्रीभगवानुवाच। एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव। पाण्डवानां कुरूणां च प्रतिपत्स्ये निरामयम्। सर्वं त्विदं ममायत्तं बीभत्सो कर्मणोर्द्वयोः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ।।

śrīkṛṣṇena arjunaṃprati daṇḍārhe suyodhane śamakaraṇasya duśśakatvābhidhānapūrvakaṃ yudhiṣṭhiragauraveṇa svasya tadarthaṃ prayatanakathanam || 1 || śrībhagavānuvāca| evametanmahābāho yathā vadasi pāṇḍava| pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca pratipatsye nirāmayam| sarvaṃ tvidaṃ mamāyattaṃ bībhatso karmaṇordvayoḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi aṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

क्षेत्रं हि रसवच्छुद्धं कर्मणैवोपपादितम्। ऋते वर्षान्न कौन्तेय जातु निर्वर्तयेत्फलम् ।।

kṣetraṃ hi rasavacchuddhaṃ karmaṇaivopapāditam| ṛte varṣānna kaunteya jātu nirvartayetphalam ||

Verse 3

तत्र वै पौरुषं ब्रूयुरासेकं यत्र कारितम्। तत्र चापि ध्रुवं पश्येच्छोषणं दैवकारितम्।।

tatra vai pauruṣaṃ brūyurāsekaṃ yatra kāritam| tatra cāpi dhruvaṃ paśyecchoṣaṇaṃ daivakāritam||

Verse 4

तदिदं निश्चित्तं बुद्ध्या पूर्वैरपि महात्मभिः । दैवे च मानुषे चैव संयुक्तं लोककारणम् ।। द्वयोः कर्मणोः शमयुद्धयोर्मध्ये इदं अनामयम् ।।

tadidaṃ niścittaṃ buddhyā pūrvairapi mahātmabhiḥ | daive ca mānuṣe caiva saṃyuktaṃ lokakāraṇam || dvayoḥ karmaṇoḥ śamayuddhayormadhye idaṃ anāmayam ||

Verse 5

अहं हि तत्करिष्यामि परं पुरुषकारतः । देवं तु न मया शक्यं कर्म कर्तुं कथंचन ।।

ahaṃ hi tatkariṣyāmi paraṃ puruṣakārataḥ | devaṃ tu na mayā śakyaṃ karma kartuṃ kathaṃcana ||

Verse 6

स हि धर्मं च लोकं च त्यक्त्वा चरति दुर्मतिः। न हि सन्तप्यते तेन तथारूपेण कर्मणा ।।

sa hi dharmaṃ ca lokaṃ ca tyaktvā carati durmatiḥ| na hi santapyate tena tathārūpeṇa karmaṇā ||

Verse 7

तथापि बुद्धिं पापिष्ठां वर्धयन्त्यस्य मन्त्रिणः । शकुनिः सूतपुत्रश्च भ्राता दुःशासनस्तथा ।।

tathāpi buddhiṃ pāpiṣṭhāṃ vardhayantyasya mantriṇaḥ | śakuniḥ sūtaputraśca bhrātā duḥśāsanastathā ||

Verse 8

स हि त्यागेन राज्यस्य न शमं समुपैष्यति। अन्तरेण वधं पार्थ सानुबन्धः सुयोधनः ।।

sa hi tyāgena rājyasya na śamaṃ samupaiṣyati| antareṇa vadhaṃ pārtha sānubandhaḥ suyodhanaḥ ||

Verse 9

न चापि प्रणिपातेन त्यक्तुमिच्छति धर्मराट् । याच्यमानश्च राज्यं स न प्रजास्यति दुर्मतिः ।।

na cāpi praṇipātena tyaktumicchati dharmarāṭ | yācyamānaśca rājyaṃ sa na prajāsyati durmatiḥ ||

Verse 10

न तु मन्ये स तद्वाच्यो यद्युधिष्ठिरशातनम् । उक्तं प्रयोजनं यत्तु धर्मराजेन भारत ।।

na tu manye sa tadvācyo yadyudhiṣṭhiraśātanam | uktaṃ prayojanaṃ yattu dharmarājena bhārata ||

Verse 11

तथा पापस्तु तत्सर्वं न करिष्यति कौरवः । तस्मिंश्चाक्रियमाणेऽसौ लोके वध्यो भविष्यति ।।

tathā pāpastu tatsarvaṃ na kariṣyati kauravaḥ | tasmiṃścākriyamāṇe'sau loke vadhyo bhaviṣyati ||

Verse 12

मम चापि स वध्यो हि जगतश्चापि भारत । तेन कौमारके यूयं सर्वे विप्रकृताः सदा ।।

mama cāpi sa vadhyo hi jagataścāpi bhārata | tena kaumārake yūyaṃ sarve viprakṛtāḥ sadā ||

Verse 13

विप्रलुप्तं च वो राज्यं नृशंसेन दुरात्मना। न चोपशाम्यते पापः श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे ।।

vipraluptaṃ ca vo rājyaṃ nṛśaṃsena durātmanā| na copaśāmyate pāpaḥ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire ||

Verse 14

असकृच्चाप्यहं तेन त्वत्कृते पार्थ भेदितः । न मया तद्गृहीतं च पापं तस्य चिकीर्षेतम् ।।

asakṛccāpyahaṃ tena tvatkṛte pārtha bheditaḥ | na mayā tadgṛhītaṃ ca pāpaṃ tasya cikīrṣetam ||

Verse 15

जानासि हि महाबाहो त्वमप्यस्य परं मतम्। प्रियं चिकीर्षमाणं च धर्मराजस्य मामपि ।।

jānāsi hi mahābāho tvamapyasya paraṃ matam| priyaṃ cikīrṣamāṇaṃ ca dharmarājasya māmapi ||

Verse 16

संजानंस्तस्य चात्मानं मम चैव परं मतम्। अजानन्निव मां कस्मादर्जुनाद्याभिशङ्कसे ।।

saṃjānaṃstasya cātmānaṃ mama caiva paraṃ matam| ajānanniva māṃ kasmādarjunādyābhiśaṅkase ||

Verse 17

यच्चापि परमं दिव्यं तच्चाप्यनुगतं त्वया। विधानं विहितं पार्थ कथं शर्म भवेत्परैः ।। संयुक्तं आहितम्। लोककारणं लोकहितसाधनम् ।।

yaccāpi paramaṃ divyaṃ taccāpyanugataṃ tvayā| vidhānaṃ vihitaṃ pārtha kathaṃ śarma bhavetparaiḥ || saṃyuktaṃ āhitam| lokakāraṇaṃ lokahitasādhanam ||

Verse 18

यत्तु वाचा मया शक्यं कर्मणा वाऽपि पाण्डव । करिष्ये तदहं पार्थ न त्वाशंसे शमं परैः ।। दिव्यं विधानं भूभारापहारार्थं स्वर्गाद्देवानामवतरणम् ।।

yattu vācā mayā śakyaṃ karmaṇā vā'pi pāṇḍava | kariṣye tadahaṃ pārtha na tvāśaṃse śamaṃ paraiḥ || divyaṃ vidhānaṃ bhūbhārāpahārārthaṃ svargāddevānāmavataraṇam ||

Verse 19

कथं गोहरणे ह्युक्तो नैतच्छर्म तथा हितम् । याच्यमानो हि भीष्मेण संवत्सरगतेऽध्वनि ।। आशंसे संभावयामि ।।

kathaṃ goharaṇe hyukto naitaccharma tathā hitam | yācyamāno hi bhīṣmeṇa saṃvatsaragate'dhvani || āśaṃse saṃbhāvayāmi ||

Verse 20

तदैव ते पराभूता यदा सङ्कल्पितास्त्वया। लवशः क्षणशश्चापि न च तुष्टः सुयोधनः ।। भीष्मेण एतच्छर्म याच्यमानोपि सः हितं कथं नोक्तः अपितु उक्तः। संवत्सरगते गतसंवत्सरे ।।

tadaiva te parābhūtā yadā saṅkalpitāstvayā| lavaśaḥ kṣaṇaśaścāpi na ca tuṣṭaḥ suyodhanaḥ || bhīṣmeṇa etaccharma yācyamānopi saḥ hitaṃ kathaṃ noktaḥ apitu uktaḥ| saṃvatsaragate gatasaṃvatsare ||

Verse 21

सर्वथा तु मया कार्यं धर्मराजस्य शासनम् । विभाव्यं तस्य भूयश्च कर्म पापं दुरात्मनः ।। संकल्पिताः वध्यत्वेन निश्चिताः ।।

sarvathā tu mayā kāryaṃ dharmarājasya śāsanam | vibhāvyaṃ tasya bhūyaśca karma pāpaṃ durātmanaḥ || saṃkalpitāḥ vadhyatvena niścitāḥ ||