Adhyaya 76

Verse 1

श्रीकृष्णेन भीमंप्रति स्वस्य तन्महिमाभिज्ञत्वमभिधाय तत्प्रशंसनपूर्वकं स्वोक्तेः तेजस्सन्दीपनार्थत्वकथनम् ।। 1 ।। श्रीभगवानुवाच। भावं जिज्ञासमानोऽहं प्रणयादिदमब्रवम् । न चाक्षेपान्न पाण्डित्यान्न क्रोधान्न विवक्षया ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि षट्सप्ततितमोऽध्यायः ।।

śrīkṛṣṇena bhīmaṃprati svasya tanmahimābhijñatvamabhidhāya tatpraśaṃsanapūrvakaṃ svokteḥ tejassandīpanārthatvakathanam || 1 || śrībhagavānuvāca| bhāvaṃ jijñāsamāno'haṃ praṇayādidamabravam | na cākṣepānna pāṇḍityānna krodhānna vivakṣayā || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

वेदाहं तव माहात्म्यसुत ते वेद यद्बलम्। उत ते वेद कर्माणि न त्वां परिभवाम्यहम् ।।

vedāhaṃ tava māhātmyasuta te veda yadbalam| uta te veda karmāṇi na tvāṃ paribhavāmyaham ||

Verse 3

यथा चात्मनि कल्याणं संभावयसि पाण्डव । सहस्रगुणमप्येतत्त्वयि संभावयाम्यहम् ।।

yathā cātmani kalyāṇaṃ saṃbhāvayasi pāṇḍava | sahasraguṇamapyetattvayi saṃbhāvayāmyaham ||

Verse 4

यादृशे च कुले जन्म सर्वराजाभिपूजिते । बन्धुभिश्च सुहृद्भिश्च भीम त्वमसि तादृशः ।।

yādṛśe ca kule janma sarvarājābhipūjite | bandhubhiśca suhṛdbhiśca bhīma tvamasi tādṛśaḥ ||

Verse 5

जिज्ञासन्तो हि धर्मस्य सन्दिग्धस्य वृकोदर । पर्यायं नाध्यवस्यन्ति देवमानुषयोर्जनाः ।। भावमिति । विवक्षया त्वया स्वरूपं वक्तव्यमितीच्छया। प्रागेव तस्य ज्ञातत्वात् ।। 1 ।। ते कुरव इति संबन्धः ।।

jijñāsanto hi dharmasya sandigdhasya vṛkodara | paryāyaṃ nādhyavasyanti devamānuṣayorjanāḥ || bhāvamiti | vivakṣayā tvayā svarūpaṃ vaktavyamitīcchayā| prāgeva tasya jñātatvāt || 1 || te kurava iti saṃbandhaḥ ||

Verse 6

स एव हेतुर्भूत्वा हि पुरुषस्यार्थसिद्धिषु। विनाशेऽपि स एवास्य सन्दिग्धं कर्म पौरुषम् ।।

sa eva heturbhūtvā hi puruṣasyārthasiddhiṣu| vināśe'pi sa evāsya sandigdhaṃ karma pauruṣam ||

Verse 7

अन्यथा परिदृष्टानि कविभिर्दोवदर्शिभिः । अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः ।। देवमानुषयोर्धर्मस्य पर्यायमिति संबन्धः ।।

anyathā paridṛṣṭāni kavibhirdovadarśibhiḥ | anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ || devamānuṣayordharmasya paryāyamiti saṃbandhaḥ ||

Verse 8

सुमन्त्रितं सुनीतं च न्यायतश्चोपपादितम् । कृतं मानुष्यकं कर्म दैनेनापि विरुद्ध्यते ।।

sumantritaṃ sunītaṃ ca nyāyataścopapāditam | kṛtaṃ mānuṣyakaṃ karma dainenāpi viruddhyate ||

Verse 9

दैवमप्यकृतं कर्म पौरुषेण विहन्यते । शीतमुष्णं तथा वर्षं क्षुत्पिपासे च भारत ।।

daivamapyakṛtaṃ karma pauruṣeṇa vihanyate | śītamuṣṇaṃ tathā varṣaṃ kṣutpipāse ca bhārata ||

Verse 10

यदन्यद्दिष्टभावस्य पुरुषस्य स्वयं कृतम् । तस्मादनुपरोधश्च विद्यते तत्र लक्षणम् ।। परिदृष्टानि कर्तव्यत्वेन निश्चितानि कार्याणि ।।

yadanyaddiṣṭabhāvasya puruṣasya svayaṃ kṛtam | tasmādanuparodhaśca vidyate tatra lakṣaṇam || paridṛṣṭāni kartavyatvena niścitāni kāryāṇi ||

Verse 11

लोकस्य नान्यतो वृत्तिः पाण्डवान्यत्र कर्मणः। एवंबुद्धिः प्रवर्तेत फलं स्यादुभयान्वये ।। दिष्टः फलभोगाय आज्ञप्तः भावः सत्ता यस्य तत् दिष्टभावं प्रारब्धकर्म। पञ्चम्यर्थे षष्ठी । प्रारब्धादन्यदित्यर्थः । पुरुषस्य पुरुषेण संचितं यत्स्वयंकृतं कर्म तस्मादनुपरोधो जन्मान्तरे निरोधो नास्ति। तत्र ज्ञानेन प्रायश्चित्तेन वा संचितपापानां नाशे लक्षणं ज्ञापकं श्रुतिस्मृतिजातं विद्यते ।।

lokasya nānyato vṛttiḥ pāṇḍavānyatra karmaṇaḥ| evaṃbuddhiḥ pravarteta phalaṃ syādubhayānvaye || diṣṭaḥ phalabhogāya ājñaptaḥ bhāvaḥ sattā yasya tat diṣṭabhāvaṃ prārabdhakarma| pañcamyarthe ṣaṣṭhī | prārabdhādanyadityarthaḥ | puruṣasya puruṣeṇa saṃcitaṃ yatsvayaṃkṛtaṃ karma tasmādanuparodho janmāntare nirodho nāsti| tatra jñānena prāyaścittena vā saṃcitapāpānāṃ nāśe lakṣaṇaṃ jñāpakaṃ śrutismṛtijātaṃ vidyate ||

Verse 12

य एवं कृतबुद्धिः स कर्मस्वेव प्रवर्तते । नासिद्धो व्यथते तस्य न सिद्धौ हर्षमश्रुते ।।

ya evaṃ kṛtabuddhiḥ sa karmasveva pravartate | nāsiddho vyathate tasya na siddhau harṣamaśrute ||

Verse 13

तत्रेयमनुमात्रा मे भीमसेन विवक्षिता। नैकान्तसिद्धिर्वक्तव्या शत्रुभिः सह संयुगे ।। कर्मणोऽन्यत्र पौरुषंविना अन्यत एकस्माद्दैवादेव वृत्तिर्जीविका नास्ति । एवं बुद्धिः ईदृक्ज्ञानवान्सन् प्रवर्तेत पुरुषकारं कुर्यात्। तथा सति उभयान्वये दैवपौरुषयोः संबन्धे फलं भवति नान्यतरत इत्यर्थः ।।

tatreyamanumātrā me bhīmasena vivakṣitā| naikāntasiddhirvaktavyā śatrubhiḥ saha saṃyuge || karmaṇo'nyatra pauruṣaṃvinā anyata ekasmāddaivādeva vṛttirjīvikā nāsti | evaṃ buddhiḥ īdṛkjñānavānsan pravarteta puruṣakāraṃ kuryāt| tathā sati ubhayānvaye daivapauruṣayoḥ saṃbandhe phalaṃ bhavati nānyatarata ityarthaḥ ||

Verse 14

नातिप्रहीणरश्मिः स्यात्तथा भावविपर्यये । विषादमर्च्छेद् ग्लानिं वाप्येतमर्थं ब्रवीमिते ।। अनुमात्राऽवधारणं निश्चय इत्यर्थः ।।

nātiprahīṇaraśmiḥ syāttathā bhāvaviparyaye | viṣādamarcched glāniṃ vāpyetamarthaṃ bravīmite || anumātrā'vadhāraṇaṃ niścaya ityarthaḥ ||

Verse 15

श्वोभूते धृतराष्ट्रस्य समीपं प्राप्य पाण्डव। यतिष्ये प्रशमं कर्तुं युष्मदर्थमहापयन् ।।

śvobhūte dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ prāpya pāṇḍava| yatiṣye praśamaṃ kartuṃ yuṣmadarthamahāpayan ||

Verse 16

शमं चेत्ते करिष्यन्ति ततोऽनन्तं यशो मम। भवतां कच कृतः कामस्तेषां च श्रेय उत्तमम् ।।

śamaṃ cette kariṣyanti tato'nantaṃ yaśo mama| bhavatāṃ kaca kṛtaḥ kāmasteṣāṃ ca śreya uttamam ||

Verse 17

ते चेदभिनिवेक्ष्यन्ते नाभ्युपैष्यन्ति मे वचः । कुरवो युद्धमेवात्र घोरं कर्म भविष्यति ।। प्रहीणरश्मिः निष्प्रभः। भावः प्रारब्धं कर्म। अर्च्छेत् प्राप्नुयात् ।।

te cedabhinivekṣyante nābhyupaiṣyanti me vacaḥ | kuravo yuddhamevātra ghoraṃ karma bhaviṣyati || prahīṇaraśmiḥ niṣprabhaḥ| bhāvaḥ prārabdhaṃ karma| arcchet prāpnuyāt ||

Verse 18

अस्मिन्युद्धे भीमसेन त्वयि भारः समाहितः। धूरर्जुनेन धार्या स्याद्वेढव्य इतरो जनः ।।

asminyuddhe bhīmasena tvayi bhāraḥ samāhitaḥ| dhūrarjunena dhāryā syādveḍhavya itaro janaḥ ||

Verse 19

अहं हि यन्ता बीभत्सोर्भविता संयुगे सति। धनञ्जयस्यैष कामो न हि युद्धं न कामये ।।

ahaṃ hi yantā bībhatsorbhavitā saṃyuge sati| dhanañjayasyaiṣa kāmo na hi yuddhaṃ na kāmaye ||

Verse 20

तस्मादाशङ्कमानोऽहं वृकोदर मतिं तव। गदतः क्लीबया वाचा तेजस्ते समदीदिपम् ।।

tasmādāśaṅkamāno'haṃ vṛkodara matiṃ tava| gadataḥ klībayā vācā tejaste samadīdipam ||