Adhyaya 74

Verse 1

श्रीकृष्णेन भीमंप्रति तत्प्रतिज्ञानुस्मारणपूर्वकं युद्धप्रोत्साहनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। एतछ्रुत्वा महाबाहुः केशवः प्रहसन्निव। अभूतपूर्वं भीमस्य मार्दवोपहितं वचः ।।

śrīkṛṣṇena bhīmaṃprati tatpratijñānusmāraṇapūrvakaṃ yuddhaprotsāhanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| etachrutvā mahābāhuḥ keśavaḥ prahasanniva| abhūtapūrvaṃ bhīmasya mārdavopahitaṃ vacaḥ ||

Verse 2

गिरेरिव लघुत्वं तच्छीतत्वमिव पावके। मत्वा रामानुजः शौरिः शार्ङ्गधन्वा वृकोदरम् ।।

gireriva laghutvaṃ tacchītatvamiva pāvake| matvā rāmānujaḥ śauriḥ śārṅgadhanvā vṛkodaram ||

Verse 3

सन्तेजसंस्तदा वाग्भिर्भातरिश्वेव पावकम्। उवाच भीममासीनं कृपयाऽभिपरिप्लुतम् ।।

santejasaṃstadā vāgbhirbhātariśveva pāvakam| uvāca bhīmamāsīnaṃ kṛpayā'bhipariplutam ||

Verse 4

श्रीभगवानुवाच। त्वमन्यदा भीमसेन युद्धमेव प्रशंससि। वधामिनन्दिनः क्रूरान्धार्तराष्ट्रन्मिमर्दिषुः ।।

śrībhagavānuvāca| tvamanyadā bhīmasena yuddhameva praśaṃsasi| vadhāminandinaḥ krūrāndhārtarāṣṭranmimardiṣuḥ ||

Verse 5

न च स्वपिषि जागर्षि न्युब्जः शेषे परन्तप । घोरामशान्तां रुशतीं सदा वाचं प्रभाषसे ।।

na ca svapiṣi jāgarṣi nyubjaḥ śeṣe parantapa | ghorāmaśāntāṃ ruśatīṃ sadā vācaṃ prabhāṣase ||

Verse 6

निःश्वसन्नग्निवत्तेन सन्तप्तः स्वेन मन्युना । अप्रशान्तमना भीम सधूम इव पावकः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ।।

niḥśvasannagnivattena santaptaḥ svena manyunā | apraśāntamanā bhīma sadhūma iva pāvakaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

एकान्ते निःश्वसञ्शेपे भारार्त इव दुर्बलः । अपि त्वां केचिदुन्मत्तं मन्यन्तेऽतद्विदो जनाः ।।

ekānte niḥśvasañśepe bhārārta iva durbalaḥ | api tvāṃ kecidunmattaṃ manyante'tadvido janāḥ ||

Verse 8

आरुज्य वृक्षान्निर्मूलान्गजः परिरुजन्निव । निघ्नन्पद्भिः क्षितिं भीम निष्टनन्परिधावसि ।। अग्निवत् अग्निनेव ।।

ārujya vṛkṣānnirmūlāngajaḥ parirujanniva | nighnanpadbhiḥ kṣitiṃ bhīma niṣṭananparidhāvasi || agnivat agnineva ||

Verse 9

नास्मिञ्जने न रमसे रहः क्षिपसि पाण्डव । नान्यं निशि दिवा चापि कदाचिदभिनन्दसि ।। आरुज्य भङ्क्त्वा ।।

nāsmiñjane na ramase rahaḥ kṣipasi pāṇḍava | nānyaṃ niśi divā cāpi kadācidabhinandasi || ārujya bhaṅktvā ||

Verse 10

अकस्मात्स्मयमानश्च रहस्यास्से रुदन्निव। जान्वोर्मूर्धानमाधाय चिरमास्ते प्रमीलितः ।।

akasmātsmayamānaśca rahasyāsse rudanniva| jānvormūrdhānamādhāya ciramāste pramīlitaḥ ||

Verse 11

भ्रुकिटिं च पुनः कुर्वन्नोष्ठौ च विदशन्निव । अभीक्ष्णं दृश्यसे भीम सर्वं तन्मन्युकारितम् ।।

bhrukiṭiṃ ca punaḥ kurvannoṣṭhau ca vidaśanniva | abhīkṣṇaṃ dṛśyase bhīma sarvaṃ tanmanyukāritam ||

Verse 12

यथा तपुरस्तात्सविता दृश्यते शुक्रमुच्चरन् । यथा च पश्चान्निर्मुक्तो ध्रुवं पर्येति रश्मिवान् ।। अस्मिन्वने। जनेन ब्राह्मणरामूहेन। क्षिपसि नपसि कालमिति शेषः ।।

yathā tapurastātsavitā dṛśyate śukramuccaran | yathā ca paścānnirmukto dhruvaṃ paryeti raśmivān || asminvane| janena brāhmaṇarāmūhena| kṣipasi napasi kālamiti śeṣaḥ ||

Verse 13

तथा सत्यं ब्रवीम्येतन्नास्ति तस्य व्यतिक्रमः । हन्ताहं गदयाभ्येत्य दुर्योधनममर्पणम् ।।

tathā satyaṃ bravīmyetannāsti tasya vyatikramaḥ | hantāhaṃ gadayābhyetya duryodhanamamarpaṇam ||

Verse 14

इति स्म मध्ये भ्रातृणां सत्येनालभसे वदाम्। तस्य ते प्रशमे बुद्धिर्ध्रियतेऽद्य परन्तप ।।

iti sma madhye bhrātṛṇāṃ satyenālabhase vadām| tasya te praśame buddhirdhriyate'dya parantapa ||

Verse 15

अहो युद्धाभिकाङ्क्षाणां युद्धकाल उपस्थिते । चेतांसि विप्रतीपानि यत्त्वां भीभीम विन्दति ।।

aho yuddhābhikāṅkṣāṇāṃ yuddhakāla upasthite | cetāṃsi vipratīpāni yattvāṃ bhībhīma vindati ||

Verse 16

अहो पार्थ निमित्तानि विपरीतानि पश्यसि। स्वप्नान्ते जागरान्ते च तस्मात्प्रशममिच्छसि ।।

aho pārtha nimittāni viparītāni paśyasi| svapnānte jāgarānte ca tasmātpraśamamicchasi ||

Verse 17

अहो नाशंससे किंचित्पुंस्त्वं क्लीब इवात्मनि । कश्मलेनाभिपन्नोऽसि तेन ते विकृतं मनः ।।

aho nāśaṃsase kiṃcitpuṃstvaṃ klība ivātmani | kaśmalenābhipanno'si tena te vikṛtaṃ manaḥ ||

Verse 18

उद्वेपते ते हृदयं मनस्ते प्रतिसीदति । ऊरुस्तम्भगृहीतोऽसि तस्मात्प्रशममिच्छसि ।।

udvepate te hṛdayaṃ manaste pratisīdati | ūrustambhagṛhīto'si tasmātpraśamamicchasi ||

Verse 19

अनित्यं किल मर्त्यस्य पार्थ चित्तं चलाचलम् । वातवेगप्रचलिता अष्ठीला शाल्मलेरिव ।। शुक्रं तेजः। निर्मुक्तोऽस्तं गतः। ध्रुवं निश्चयं पुनः पर्येति मेरुं पुनःपुनः प्रदक्षिणीकरोति ।।

anityaṃ kila martyasya pārtha cittaṃ calācalam | vātavegapracalitā aṣṭhīlā śālmaleriva || śukraṃ tejaḥ| nirmukto'staṃ gataḥ| dhruvaṃ niścayaṃ punaḥ paryeti meruṃ punaḥpunaḥ pradakṣiṇīkaroti ||

Verse 20

तवैषा विकृता बुद्धिर्गवां वागिव मानुषी । मनांसि पाण्डुपुत्राणां मञ्जयत्यप्लवानिव ।।

tavaiṣā vikṛtā buddhirgavāṃ vāgiva mānuṣī | manāṃsi pāṇḍuputrāṇāṃ mañjayatyaplavāniva ||

Verse 21

इदं मे महादाश्चर्यं पर्वतस्येव सर्पणम्। यदीदृशं प्रभाषेथा भीमसेनासमं वचः ।।

idaṃ me mahādāścaryaṃ parvatasyeva sarpaṇam| yadīdṛśaṃ prabhāṣethā bhīmasenāsamaṃ vacaḥ ||

Verse 22

स दृष्ट्वा स्वानि कर्माणि कुले जन्म च भारत । उत्तिष्ठस्व विषादं मा कृथा वीर स्थिरो भव ।।

sa dṛṣṭvā svāni karmāṇi kule janma ca bhārata | uttiṣṭhasva viṣādaṃ mā kṛthā vīra sthiro bhava ||

Verse 23

न चैतदनुरूपं ते यत्ते ग्लानिररिन्दम। यदोजसा न लभते क्षत्रियो न तदश्रुते ।।

na caitadanurūpaṃ te yatte glānirarindama| yadojasā na labhate kṣatriyo na tadaśrute ||