Adhyaya 73

Verse 1

भीमसेनेन श्रीकृष्णंप्रति दुर्योधनस्य दुराराध्यत्वकथनपूर्वकं यथाकथंचित् शमस्वावश्यकर्तव्यत्ककथनम् ।। 1 ।। भीम उवाच। यथायथैव शान्तिः स्यात्कुरूणां मधुसूदन। तथातथैव भाषेथा मा स्म युद्धेन भीषयेः ।।

bhīmasenena śrīkṛṣṇaṃprati duryodhanasya durārādhyatvakathanapūrvakaṃ yathākathaṃcit śamasvāvaśyakartavyatkakathanam || 1 || bhīma uvāca| yathāyathaiva śāntiḥ syātkurūṇāṃ madhusūdana| tathātathaiva bhāṣethā mā sma yuddhena bhīṣayeḥ ||

Verse 2

अमर्षी जातसंरम्भः श्रेयोद्वेषी महामनाः। नोग्रं दुर्योधनो वाच्यः साम्नैवेनं समाचरेः ।।

amarṣī jātasaṃrambhaḥ śreyodveṣī mahāmanāḥ| nograṃ duryodhano vācyaḥ sāmnaivenaṃ samācareḥ ||

Verse 3

प्रकृत्या पापसत्वश्च तुल्यचेतास्तु दस्युभिः । ऐश्वर्यमदमत्तश्च कृतवैरश्च पाण्डवैः ।।

prakṛtyā pāpasatvaśca tulyacetāstu dasyubhiḥ | aiśvaryamadamattaśca kṛtavairaśca pāṇḍavaiḥ ||

Verse 4

अदीर्घदर्शी निष्ठूरी क्षेप्ता क्रूरपराक्रमः । दीर्घमन्युरनेयश्च पापात्मा निकृतिप्रियः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उग्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।।

adīrghadarśī niṣṭhūrī kṣeptā krūraparākramaḥ | dīrghamanyuraneyaśca pāpātmā nikṛtipriyaḥ || || iti śrīmanmahābhārate ugyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi trisaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 5

म्रियेतापि न भज्येत नैव जह्यात्स्वकं मतम्। तादृशेन शमः कृष्ण मन्ये परमदुष्करः ।।

mriyetāpi na bhajyeta naiva jahyātsvakaṃ matam| tādṛśena śamaḥ kṛṣṇa manye paramaduṣkaraḥ ||

Verse 6

सुहृदामप्यवाचीनस्त्यक्तधर्मा प्रियानृतः । प्रतिहन्त्ये सुहृदां वाचश्चैव मनांसि च।। निष्ठूरी निष्ठुरवाक् । क्षेप्ता निन्दकः । अनेयः शिक्षयितुमयोग्यः ।।

suhṛdāmapyavācīnastyaktadharmā priyānṛtaḥ | pratihantye suhṛdāṃ vācaścaiva manāṃsi ca|| niṣṭhūrī niṣṭhuravāk | kṣeptā nindakaḥ | aneyaḥ śikṣayitumayogyaḥ ||

Verse 7

स मन्युवशमापन्नः स्वभावं दुष्टमास्थितः । स्वभावात्पापमभ्येति तृणैश्छन्न इवोरगः ।।

sa manyuvaśamāpannaḥ svabhāvaṃ duṣṭamāsthitaḥ | svabhāvātpāpamabhyeti tṛṇaiśchanna ivoragaḥ ||

Verse 8

दुर्योधनो हि यत्सेनः सर्वथा विदितस्तव । यच्छीलो यत्स्वभावश्च यद्बलो यत्पराक्रमः ।।

duryodhano hi yatsenaḥ sarvathā viditastava | yacchīlo yatsvabhāvaśca yadbalo yatparākramaḥ ||

Verse 9

पुरा प्रसन्नाः कुरवः सहपुत्रास्तथा वयम्। इन्द्रज्येष्ठा इवाभूम मोदमानाः सबान्धवाः ।।

purā prasannāḥ kuravaḥ sahaputrāstathā vayam| indrajyeṣṭhā ivābhūma modamānāḥ sabāndhavāḥ ||

Verse 10

दुर्योधनस्य क्रोधेन भरता मधुसूदन। धक्ष्यन्ते शिशिरापाये वनानीव हुताशनैः ।।

duryodhanasya krodhena bharatā madhusūdana| dhakṣyante śiśirāpāye vanānīva hutāśanaiḥ ||

Verse 11

अष्टादशेमे राजानः प्रख्यात मधुसूदन । ये समुच्चिच्छिदुर्ज्ञातीन्सुहृदश्च सबान्धवान् ।।

aṣṭādaśeme rājānaḥ prakhyāta madhusūdana | ye samuccicchidurjñātīnsuhṛdaśca sabāndhavān ||

Verse 12

असुराणां समृद्धानां ज्वलतामिव तेजसा। पर्यायकाले धर्मस्य प्राप्ते कलिरजायत ।। अवाचीनो विपरीतः ।।

asurāṇāṃ samṛddhānāṃ jvalatāmiva tejasā| paryāyakāle dharmasya prāpte kalirajāyata || avācīno viparītaḥ ||

Verse 13

हैहयानामुदावर्तो नीपानां जनमेजयः । बहुलस्तालजङ्घानां कृमीणामुद्धतो वसुः ।।

haihayānāmudāvarto nīpānāṃ janamejayaḥ | bahulastālajaṅghānāṃ kṛmīṇāmuddhato vasuḥ ||

Verse 14

अजबिन्दुः सुवीराणां सुराष्ट्राणां रुषर्द्धिकः। अर्कजश्च बलीहानां चीनानां धौतमूलकः ।।

ajabinduḥ suvīrāṇāṃ surāṣṭrāṇāṃ ruṣarddhikaḥ| arkajaśca balīhānāṃ cīnānāṃ dhautamūlakaḥ ||

Verse 15

हयग्रीवो विदेहानां वरयुश्च महौजसाम् । बाहुः सुन्दरवंशानां दीप्ताक्षाणां पुरूरवाः ।।

hayagrīvo videhānāṃ varayuśca mahaujasām | bāhuḥ sundaravaṃśānāṃ dīptākṣāṇāṃ purūravāḥ ||

Verse 16

सहजश्चेदिमत्स्यानां प्रवीराणां वृषध्वजः । धारणश्चन्द्रवत्सानां मुकुटानां विगाहनः ।।

sahajaścedimatsyānāṃ pravīrāṇāṃ vṛṣadhvajaḥ | dhāraṇaścandravatsānāṃ mukuṭānāṃ vigāhanaḥ ||

Verse 17

शमश्च नन्दिवेगानामित्येते कुलपांसनाः । युगान्ते कृष्ण संभूताः कुलेषु पुरुषाधमाः ।।

śamaśca nandivegānāmityete kulapāṃsanāḥ | yugānte kṛṣṇa saṃbhūtāḥ kuleṣu puruṣādhamāḥ ||

Verse 18

अप्ययं नः कुरूणां स्याद्युगान्ते कालसंभृतः । दुर्योधनः कुलाङ्गारो जघन्यः पापपूरुषः ।।

apyayaṃ naḥ kurūṇāṃ syādyugānte kālasaṃbhṛtaḥ | duryodhanaḥ kulāṅgāro jaghanyaḥ pāpapūruṣaḥ ||

Verse 19

तस्मान्मृदु शनैर्ब्रूया धर्मार्थसहितं हितम् । कामानुबद्धं बहुलं नोग्रमुग्रपराक्रमम् ।। पर्यायकाले धर्मान्तकाले ।।

tasmānmṛdu śanairbrūyā dharmārthasahitaṃ hitam | kāmānubaddhaṃ bahulaṃ nogramugraparākramam || paryāyakāle dharmāntakāle ||

Verse 20

अपि दुर्योधनं कृष्ण सर्वे वयमधश्चराः। नीचैर्भूत्वाऽनुयास्यामो मा स्म नो भरता नशन् ।।

api duryodhanaṃ kṛṣṇa sarve vayamadhaścarāḥ| nīcairbhūtvā'nuyāsyāmo mā sma no bharatā naśan ||

Verse 21

अप्युदासीनवृत्तिः स्याद्यथा नः कुरुभिः सह। वासुदेव तथा कार्यं न कुरूननयः स्पृशेत् ।।

apyudāsīnavṛttiḥ syādyathā naḥ kurubhiḥ saha| vāsudeva tathā kāryaṃ na kurūnanayaḥ spṛśet ||

Verse 22

वाच्यः पितामहो वृद्धो ये च कृष्ण समासदः । भ्रातॄणामस्तु सौभ्रात्रं धार्तराष्ट्रः प्रशाम्यताम् ।।

vācyaḥ pitāmaho vṛddho ye ca kṛṣṇa samāsadaḥ | bhrātṝṇāmastu saubhrātraṃ dhārtarāṣṭraḥ praśāmyatām ||

Verse 23

अहमेतद्ब्रवीम्येवं राजा चैव प्रशंसति । अर्जुनो नैव युद्धार्थी भूयसी हि दयाऽर्जुने ।।

ahametadbravīmyevaṃ rājā caiva praśaṃsati | arjuno naiva yuddhārthī bhūyasī hi dayā'rjune ||