Adhyaya 72

Verse 1

श्रीकृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति युद्धपक्षस्थिरीकरणपूर्वकं लोकसंशयनिरासाय शमार्थं प्रयतनकथनम् ।। 1 ।। श्रीभगवानुवाच। सञ्जयस्य श्रुतं वाक्यं भवतश्च श्रुतं मया। सर्वं जानाम्यभिप्रायं तेषां च भवतश्च यः ।।

śrīkṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati yuddhapakṣasthirīkaraṇapūrvakaṃ lokasaṃśayanirāsāya śamārthaṃ prayatanakathanam || 1 || śrībhagavānuvāca| sañjayasya śrutaṃ vākyaṃ bhavataśca śrutaṃ mayā| sarvaṃ jānāmyabhiprāyaṃ teṣāṃ ca bhavataśca yaḥ ||

Verse 2

तव धर्माश्रिता बुद्धिस्तेषां वैराश्रया मतिः। यदयुद्धेन लभ्येत तत्ते बहुमतं भवेत् ।।

tava dharmāśritā buddhisteṣāṃ vairāśrayā matiḥ| yadayuddhena labhyeta tatte bahumataṃ bhavet ||

Verse 3

न चैवं नैष्ठिकं कर्म क्षत्रियस्य विशांपते। आहुराश्रमिणः सर्वे न भैक्षं क्षत्रियश्चरेत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि द्विसप्ततितमोऽध्यायः ।।

na caivaṃ naiṣṭhikaṃ karma kṣatriyasya viśāṃpate| āhurāśramiṇaḥ sarve na bhaikṣaṃ kṣatriyaścaret || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi dvisaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

जयो वधो वा सङ्ग्रामे धात्राऽऽदिष्टः सनातनः। स्वधर्मः क्षत्रियस्यैष कार्पण्यं न प्रशत्यते ।। नैष्ठिकं कर्म यावज्जीवं ब्रह्मचर्यं पारिव्राज्यं च। विहितमिति शेषः ।।

jayo vadho vā saṅgrāme dhātrā''diṣṭaḥ sanātanaḥ| svadharmaḥ kṣatriyasyaiṣa kārpaṇyaṃ na praśatyate || naiṣṭhikaṃ karma yāvajjīvaṃ brahmacaryaṃ pārivrājyaṃ ca| vihitamiti śeṣaḥ ||

Verse 5

न हि कार्पण्यमास्थाय शक्या वृत्तिर्युधिष्ठिर । विक्रमस्व महाबाहो जहि शत्रून्परन्तप ।। कार्पण्यं ग्रामपञ्चकं देहीति दीनवचनम् ।।

na hi kārpaṇyamāsthāya śakyā vṛttiryudhiṣṭhira | vikramasva mahābāho jahi śatrūnparantapa || kārpaṇyaṃ grāmapañcakaṃ dehīti dīnavacanam ||

Verse 6

अतिगृद्धाः कृतस्नेहा दीर्घकालं सहोषिताः । कृतमित्राः कृतबला धार्तराष्ट्राः परन्तप ।। वृत्तिः जीविका कर्तुमिति शेषः ।।

atigṛddhāḥ kṛtasnehā dīrghakālaṃ sahoṣitāḥ | kṛtamitrāḥ kṛtabalā dhārtarāṣṭrāḥ parantapa || vṛttiḥ jīvikā kartumiti śeṣaḥ ||

Verse 7

न पर्यायोऽस्ति यत्साम्यं त्वयि कुर्युर्विशांपते । बलवत्तां हि मन्यन्ते भीष्मद्रोणकृपादिभिः ।। अतिगृद्धाः अत्यन्तलुब्धाः ।।

na paryāyo'sti yatsāmyaṃ tvayi kuryurviśāṃpate | balavattāṃ hi manyante bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ || atigṛddhāḥ atyantalubdhāḥ ||

Verse 8

यावच्च मार्दवेनैतान्राजन्नुपचरिष्यसि। तावदेते हरिष्यन्ति तव राज्यमरिन्दम ।।

yāvacca mārdavenaitānrājannupacariṣyasi| tāvadete hariṣyanti tava rājyamarindama ||

Verse 9

नानुक्रोशान्न कार्पण्यान्न च धर्मार्थकारणात्। अलं कर्तुं धार्तराष्ट्रस्तव काममरिन्दम ।। पर्याय उपायः। यद्येन बलवत्तां स्वस्येति शेषः ।।

nānukrośānna kārpaṇyānna ca dharmārthakāraṇāt| alaṃ kartuṃ dhārtarāṣṭrastava kāmamarindama || paryāya upāyaḥ| yadyena balavattāṃ svasyeti śeṣaḥ ||

Verse 10

एतदेव निमित्तं ते धार्तराष्ट्रो यथा त्वयि । नान्वतप्यत कोपेन तव कृत्वाऽपि दुष्करम् ।। अनुक्रोशात् भवत्सु कृपातः । कार्पण्यात् स्वस्य दैन्यात्। अलं कर्तुं पूर्णं कर्तुं न समर्थाः ।।

etadeva nimittaṃ te dhārtarāṣṭro yathā tvayi | nānvatapyata kopena tava kṛtvā'pi duṣkaram || anukrośāt bhavatsu kṛpātaḥ | kārpaṇyāt svasya dainyāt| alaṃ kartuṃ pūrṇaṃ kartuṃ na samarthāḥ ||

Verse 11

पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य च धीमतः । ब्राह्मणानां च साधूनां राज्ञश्च नगरस्य च ।।

pitāmahasya droṇasya vidurasya ca dhīmataḥ | brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ rājñaśca nagarasya ca ||

Verse 12

पश्यतां कुरुमुख्यानां सर्वेषामेव तत्त्वतः। दानशीलं मृदुं दान्तं धर्मशीलमनुव्रतम् ।।

paśyatāṃ kurumukhyānāṃ sarveṣāmeva tattvataḥ| dānaśīlaṃ mṛduṃ dāntaṃ dharmaśīlamanuvratam ||

Verse 13

यत्त्वामुपधिना राजन्द्यूते वञ्चितवांस्तदा । न चापत्रपते तेन नृशंसः स्वेन कर्मणा ।।

yattvāmupadhinā rājandyūte vañcitavāṃstadā | na cāpatrapate tena nṛśaṃsaḥ svena karmaṇā ||

Verse 14

तथाशीलसमाचरे राजन्मा प्रणयं कृथाः । वध्यास्ते सर्वलोकस्य किं पुनस्तव भारत ।।

tathāśīlasamācare rājanmā praṇayaṃ kṛthāḥ | vadhyāste sarvalokasya kiṃ punastava bhārata ||

Verse 15

वाग्भिस्त्वप्रतिरूपाभिरतुदत्त्वां सहानुजम् । श्लाघमानः प्रहृष्टः सन्भ्रातृभिः सह भाषते ।।

vāgbhistvapratirūpābhiratudattvāṃ sahānujam | ślāghamānaḥ prahṛṣṭaḥ sanbhrātṛbhiḥ saha bhāṣate ||

Verse 16

एतावत्पाण्डवानां हि नास्ति किंचिदिह स्वकम् । नामधेयं च गोत्रं च तदप्येषां न शिष्यते ।।

etāvatpāṇḍavānāṃ hi nāsti kiṃcidiha svakam | nāmadheyaṃ ca gotraṃ ca tadapyeṣāṃ na śiṣyate ||

Verse 17

कालेन महता चैषां भविष्यति पराभवः । प्रकृतिं ते भजिष्यन्ति नष्टप्रकृतयो मयि ।। निमित्तं अशमे कारणम् ।।

kālena mahatā caiṣāṃ bhaviṣyati parābhavaḥ | prakṛtiṃ te bhajiṣyanti naṣṭaprakṛtayo mayi || nimittaṃ aśame kāraṇam ||

Verse 18

दुःशासनेन पापेन तदा द्यूते प्रवर्तिते । अनाथवत्तदा देवी द्रौपदी सुदुरात्मना ।।

duḥśāsanena pāpena tadā dyūte pravartite | anāthavattadā devī draupadī sudurātmanā ||

Verse 19

आकृष्य केशे रुदती सभायां राजसंसदि । भीष्मद्रोणप्रमुखतो गौरिति व्याहृता मुहुः ।। प्रकृतिं पञ्चताम् । मयि मत्समीपे नष्टा प्रकृतिः शौर्यादिरूपः स्वभावो येषाम् ।।

ākṛṣya keśe rudatī sabhāyāṃ rājasaṃsadi | bhīṣmadroṇapramukhato gauriti vyāhṛtā muhuḥ || prakṛtiṃ pañcatām | mayi matsamīpe naṣṭā prakṛtiḥ śauryādirūpaḥ svabhāvo yeṣām ||

Verse 20

भवता वारिताः सर्वे भ्रातरो भीमविक्रमाः । धर्मपाशनिबद्धाश्च न किंचित्प्रतिपेदिरे ।।

bhavatā vāritāḥ sarve bhrātaro bhīmavikramāḥ | dharmapāśanibaddhāśca na kiṃcitpratipedire ||

Verse 21

एताश्चान्याश्च परुषा वाचः स समुदीरयन् । श्लाघते ज्ञातिमध्ये स्म त्वयि प्रव्रजिते वनम् ।।

etāścānyāśca paruṣā vācaḥ sa samudīrayan | ślāghate jñātimadhye sma tvayi pravrajite vanam ||

Verse 22

ये तत्रासन्समानीतास्ते दृष्ट्वा त्वामनागसम्। अश्रुकण्ठा रुदन्तश्च सभायामासते सदा ।।

ye tatrāsansamānītāste dṛṣṭvā tvāmanāgasam| aśrukaṇṭhā rudantaśca sabhāyāmāsate sadā ||

Verse 23

न चैनमभ्यनन्दंस्ते राजानो ब्राह्मणैः सह। सर्वे दुर्योधनं तत्र निन्दन्ति स्म सभासदः ।।

na cainamabhyanandaṃste rājāno brāhmaṇaiḥ saha| sarve duryodhanaṃ tatra nindanti sma sabhāsadaḥ ||

Verse 24

कुलीनस्य च या निन्दा वधो वाऽमित्रकर्शन । महागुणो वधो राजन्नु तु निन्दा कुजीविका ।।

kulīnasya ca yā nindā vadho vā'mitrakarśana | mahāguṇo vadho rājannu tu nindā kujīvikā ||

Verse 25

तदैव निहतो राजन्यदैव निरपत्रपः। निन्दितश्च महाराज पृथिव्यां सर्वराजभिः ।।

tadaiva nihato rājanyadaiva nirapatrapaḥ| ninditaśca mahārāja pṛthivyāṃ sarvarājabhiḥ ||

Verse 26

ईषत्करो वधस्तस्य यस्य चारित्रमीदृशम् । प्रस्कुन्देन प्रतिस्तब्धश्छिन्नमूल इव द्रुमः ।। गौरिव सर्वभोज्येत्युपहासो गौर्गौरिति ।।

īṣatkaro vadhastasya yasya cāritramīdṛśam | praskundena pratistabdhaśchinnamūla iva drumaḥ || gauriva sarvabhojyetyupahāso gaurgauriti ||

Verse 27

वध्यः सर्प इवानार्यः सर्वलोकस्य दुर्मतिः । जह्येन त्वममित्रघ्न मा राजन्विचिकित्सिथाः ।।

vadhyaḥ sarpa ivānāryaḥ sarvalokasya durmatiḥ | jahyena tvamamitraghna mā rājanvicikitsithāḥ ||

Verse 28

सर्वथा त्वत्क्षमं चैतद्रोचते च ममानघ। यत्त्वं पितरि भीष्मे च प्रणिपातं समाचरेः ।।

sarvathā tvatkṣamaṃ caitadrocate ca mamānagha| yattvaṃ pitari bhīṣme ca praṇipātaṃ samācareḥ ||

Verse 29

अहं तु सर्वलोकस्य गत्वा छेत्स्यामि संशयम्। येषामस्ति द्विधाभावो राजन्दुर्योधनं प्रति ।। प्रस्कृन्देन चक्राकारया वेदिकया ।।

ahaṃ tu sarvalokasya gatvā chetsyāmi saṃśayam| yeṣāmasti dvidhābhāvo rājanduryodhanaṃ prati || praskṛndena cakrākārayā vedikayā ||

Verse 30

मध्ये राज्ञामहं तत्र प्रातिपौरुषिकान्गुणान् । तव सङ्कीर्तयिष्यामि ये च तस्य व्यतिक्रमाः ।। द्विधाभावः अयं साधुरसाधुर्वेति संशयः ।।

madhye rājñāmahaṃ tatra prātipauruṣikānguṇān | tava saṅkīrtayiṣyāmi ye ca tasya vyatikramāḥ || dvidhābhāvaḥ ayaṃ sādhurasādhurveti saṃśayaḥ ||

Verse 31

ब्रुवतस्तत्र मे वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। निशम्य पार्थिवाः सर्वे नानाजनपदेश्वराः ।।

bruvatastatra me vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam| niśamya pārthivāḥ sarve nānājanapadeśvarāḥ ||

Verse 32

त्वयि संप्रतिपत्स्यन्ते धर्मात्मा सत्यवागिति । तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति यथा लोभादवर्तत ।।

tvayi saṃpratipatsyante dharmātmā satyavāgiti | tasmiṃścādhigamiṣyanti yathā lobhādavartata ||

Verse 33

गर्हयिष्यामि चैवैनं पौरजानपदेष्वपि । वृद्धबालानुपादाय चातुर्वर्ण्ये समागते ।।

garhayiṣyāmi caivainaṃ paurajānapadeṣvapi | vṛddhabālānupādāya cāturvarṇye samāgate ||

Verse 34

शमं वै याचमानस्त्वं नाधर्मं तत्र लप्स्यसे । कुरून्विगर्हयिष्यन्ति धृतराष्ट्रं च पार्थिवाः ।।

śamaṃ vai yācamānastvaṃ nādharmaṃ tatra lapsyase | kurūnvigarhayiṣyanti dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivāḥ ||

Verse 35

तस्मिंल्लोकपरित्यक्ते किं कार्यमवशिष्यते। हते दुर्योधने राजन्यदन्यत्क्रियतामिति ।। प्रातिपौरुषिकान् सर्वपुरुषसाधारणान् ।।

tasmiṃllokaparityakte kiṃ kāryamavaśiṣyate| hate duryodhane rājanyadanyatkriyatāmiti || prātipauruṣikān sarvapuruṣasādhāraṇān ||

Verse 36

यात्वा चाहं कुरून्सर्वान्युष्मदर्थमहापयन् । यतिष्ये प्रशमं कर्तुं लक्षयिष्ये च चेष्टितम् ।। हते निन्द्यतया नष्टप्राये ।।

yātvā cāhaṃ kurūnsarvānyuṣmadarthamahāpayan | yatiṣye praśamaṃ kartuṃ lakṣayiṣye ca ceṣṭitam || hate nindyatayā naṣṭaprāye ||

Verse 37

कौरवाणां प्रवृत्तिं च गत्वा युद्धाधिकारिकाम् । निशम्य विनिवर्तिष्ये जयाय तव भारत ।। यात्वा गत्वा ।।

kauravāṇāṃ pravṛttiṃ ca gatvā yuddhādhikārikām | niśamya vinivartiṣye jayāya tava bhārata || yātvā gatvā ||

Verse 38

सर्वथा युद्धमेवाहमाशंसापि परैः सह । निमित्तानि हि सर्वाणि तथा प्रादुर्भवन्ति मे ।।

sarvathā yuddhamevāhamāśaṃsāpi paraiḥ saha | nimittāni hi sarvāṇi tathā prādurbhavanti me ||

Verse 39

मृगाः शकुन्ताश्च वदन्ति घोरं हस्त्यश्वमुख्येषु निशामुखेषु । घोराणि रूपाणि तथैव चाग्नि- र्वर्णान्बहून्पुष्यति घोररूपान् ।।

mṛgāḥ śakuntāśca vadanti ghoraṃ hastyaśvamukhyeṣu niśāmukheṣu | ghorāṇi rūpāṇi tathaiva cāgni- rvarṇānbahūnpuṣyati ghorarūpān ||

Verse 40

मनुष्यलोकक्षयकृत्सुघोरो नो चेदनुप्राप्त इहान्तकः स्यात्। शस्त्राणि यन्त्रं कवचान्रथांश्च नागान्हयांश्च प्रतिपादयित्वा ।। निशम्य आलोच्य ।।

manuṣyalokakṣayakṛtsughoro no cedanuprāpta ihāntakaḥ syāt| śastrāṇi yantraṃ kavacānrathāṃśca nāgānhayāṃśca pratipādayitvā || niśamya ālocya ||

Verse 41

योधाश्च सर्वे कृतनिश्चयास्ते भवन्तु हस्त्यश्वरथेषु यत्ताः। साङ्‌ग्रामिकं ते यदुपार्जनीयं सर्वं समग्रं कुरु तन्नरेन्द्र ।।

yodhāśca sarve kṛtaniścayāste bhavantu hastyaśvaratheṣu yattāḥ| sāṅ‌grāmikaṃ te yadupārjanīyaṃ sarvaṃ samagraṃ kuru tannarendra ||

Verse 42

दुर्योधनो न ह्यलमद्य दातुं जीवंस्तवैतन्नृपते कथंचित्। यत्ते पुरस्तादभवत्समृद्धं द्यूते हृतं पाण्डवमुख्य राज्यम् ।।

duryodhano na hyalamadya dātuṃ jīvaṃstavaitannṛpate kathaṃcit| yatte purastādabhavatsamṛddhaṃ dyūte hṛtaṃ pāṇḍavamukhya rājyam ||