Adhyaya 71

Verse 1

युधिष्ठिरेण श्रीकृष्णंप्रति सन्ध्यर्थं हास्तिनपुरगामनप्रार्थनासूचकवचनोपन्यासः ।। 1 ।। श्रीकृष्णेन तत्र स्वस्य गमनकथनम् ।। 2 ।। जनमेजय उवच। प्रयाते सञ्जये साधौ कौरवान्प्रति वै तदा। किं चक्रुः पाण्डवास्तत्र मम पूर्वपितामहाः ।।

yudhiṣṭhireṇa śrīkṛṣṇaṃprati sandhyarthaṃ hāstinapuragāmanaprārthanāsūcakavacanopanyāsaḥ || 1 || śrīkṛṣṇena tatra svasya gamanakathanam || 2 || janamejaya uvaca| prayāte sañjaye sādhau kauravānprati vai tadā| kiṃ cakruḥ pāṇḍavāstatra mama pūrvapitāmahāḥ ||

Verse 2

एतत्सर्वं द्विजश्रेष्ठ विस्तरं मम सत्तम। कथयस्व प्रयत्नेन श्रोतुमिच्छामि पण्डित ।।

etatsarvaṃ dvijaśreṣṭha vistaraṃ mama sattama| kathayasva prayatnena śrotumicchāmi paṇḍita ||

Verse 3

वैशंपायन उवाच। सञ्जये प्रतियाते तु धर्मराजो युधिष्ठिरः। अर्जुनं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ च भारत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sañjaye pratiyāte tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca bhārata ||

Verse 4

विराटं द्रुपदं चैव केकयानां महारथान्। अब्रुवीदुपसङ्गम्य शङ्खचक्रगदाधरम् । अभियाचामहे गत्वा प्रयातुं कुरुसंसदम् ।।

virāṭaṃ drupadaṃ caiva kekayānāṃ mahārathān| abruvīdupasaṅgamya śaṅkhacakragadādharam | abhiyācāmahe gatvā prayātuṃ kurusaṃsadam ||

Verse 5

यथा भीष्मेण द्रोणेन बाह्लीकेन च धीमता। अन्यैश्च कुरुभिः सार्धं न युध्येमहि संयुगे ।।

yathā bhīṣmeṇa droṇena bāhlīkena ca dhīmatā| anyaiśca kurubhiḥ sārdhaṃ na yudhyemahi saṃyuge ||

Verse 6

एष नः प्रथमः कल्प एतन्निश्रेय उत्तमम् । एवमुक्ताः सुमनसस्तेऽभिजग्मुर्जनार्दनम् ।।

eṣa naḥ prathamaḥ kalpa etanniśreya uttamam | evamuktāḥ sumanasaste'bhijagmurjanārdanam ||

Verse 7

पाण्डवैः सह राजानो मरुत्वन्त इवामराः। तदा च दुःसहाः सर्वे सदस्यास्ते नरर्षभाः ।।

pāṇḍavaiḥ saha rājāno marutvanta ivāmarāḥ| tadā ca duḥsahāḥ sarve sadasyāste nararṣabhāḥ ||

Verse 8

जनार्दनं समासाद्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । अब्रवीत्परवीरध्नं दाशार्हं पाण्डुनन्दनः ।।

janārdanaṃ samāsādya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | abravītparavīradhnaṃ dāśārhaṃ pāṇḍunandanaḥ ||

Verse 9

अयं स कालः संप्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल । न च त्वदन्यं पश्यामि यो न आपत्सु तारयेत् ।।

ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ mitravatsala | na ca tvadanyaṃ paśyāmi yo na āpatsu tārayet ||

Verse 10

त्वां हि माधवमाश्रित्य निर्भया मोघदर्पितम् । धार्तराष्ट्रं सहामात्यं स्वयं समनुयुङ्क्ष्महे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि एकसप्ततितमोऽध्यायः ।।

tvāṃ hi mādhavamāśritya nirbhayā moghadarpitam | dhārtarāṣṭraṃ sahāmātyaṃ svayaṃ samanuyuṅkṣmahe || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi ekasaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 11

यथा हि सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीनरिन्दम्। तथा ते पाण्डवा रक्ष्याः पाह्यस्मान्महतो भयात् ।।

yathā hi sarvāsvāpatsu pāsi vṛṣṇīnarindam| tathā te pāṇḍavā rakṣyāḥ pāhyasmānmahato bhayāt ||

Verse 12

श्रीभगवानुवाच। अयमस्मि महाबाहो ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् । करिष्यामि हि तत्सर्वं यत्त्वं वक्ष्यसि भारत ।।

śrībhagavānuvāca| ayamasmi mahābāho brūhi yatte vivakṣitam | kariṣyāmi hi tatsarvaṃ yattvaṃ vakṣyasi bhārata ||

Verse 13

युधिष्ठिर उवाच। श्रुतं ते धृतराष्ट्रस्य सपुत्रस्य चिकीर्षितम्। एतद्धि सकलं कृष्ण सञ्जयो मां यदब्रवीत् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| śrutaṃ te dhṛtarāṣṭrasya saputrasya cikīrṣitam| etaddhi sakalaṃ kṛṣṇa sañjayo māṃ yadabravīt ||

Verse 14

मृदुपूर्वं साममिश्रं सममुग्रं च माधव । न कतृं न्यायमास्थाय गर्हिताश्च ततो वयम् ।।

mṛdupūrvaṃ sāmamiśraṃ samamugraṃ ca mādhava | na katṛṃ nyāyamāsthāya garhitāśca tato vayam ||

Verse 15

तन्मतं धृतराष्ट्रस्य सोऽस्यात्मा विवृतान्तरः। यथोक्तं दूत आचष्टे वध्यः स्यादन्यथा ब्रुवन् ।। अनुयुह्क्ष्महे प्रार्थयामहे ।।

tanmataṃ dhṛtarāṣṭrasya so'syātmā vivṛtāntaraḥ| yathoktaṃ dūta ācaṣṭe vadhyaḥ syādanyathā bruvan || anuyuhkṣmahe prārthayāmahe ||

Verse 16

अप्रदानेन राज्यस्य शान्तिमस्मासु मार्गति। लुब्धः पापेन मनसा चरन्नसममात्मनः ।।

apradānena rājyasya śāntimasmāsu mārgati| lubdhaḥ pāpena manasā carannasamamātmanaḥ ||

Verse 17

यत्तद्द्वादशवर्षाणि वनेषु ह्युषिता वयम्। छद्मना शरदं चैकां धृतराष्ट्रस्य शासनात् ।। विवृतान्तरः प्रकाशित्तभावः ।।

yattaddvādaśavarṣāṇi vaneṣu hyuṣitā vayam| chadmanā śaradaṃ caikāṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt || vivṛtāntaraḥ prakāśittabhāvaḥ ||

Verse 18

स्थाता नः समये तस्मिन्धृतराष्ट्र इति प्रभो। नाहास्म समयं कृष्ण तद्धि नो ब्राह्मणा विदुः ।। छद्मनः अज्ञातचर्यया ।।

sthātā naḥ samaye tasmindhṛtarāṣṭra iti prabho| nāhāsma samayaṃ kṛṣṇa taddhi no brāhmaṇā viduḥ || chadmanaḥ ajñātacaryayā ||

Verse 19

गृद्धो राजा धृतराष्ट्रः स्वधर्मं नानुपश्यति । वश्यत्वात्पुत्रगृद्धित्वान्मन्दस्यान्वेति शासनं ।।

gṛddho rājā dhṛtarāṣṭraḥ svadharmaṃ nānupaśyati | vaśyatvātputragṛddhitvānmandasyānveti śāsanaṃ ||

Verse 20

सुयोधनमते तिष्ठन्राजाऽस्मासु जनार्दन। मिथ्याचरति लुब्धः संश्चरन्हि प्रियमात्मनः ।।

suyodhanamate tiṣṭhanrājā'smāsu janārdana| mithyācarati lubdhaḥ saṃścaranhi priyamātmanaḥ ||

Verse 21

इतो दुःखतरं किं नु यदहं मातरं ततः। संविधातुं न शक्नोमि मित्राणां वा जनार्दन ।। स्थातास्थास्यति । नः अस्माकम्। तस्मिन् चतुर्दशे दर्षे स्वं राज्यं गृह्णीतेत्यस्मिन्। न अहास्म न त्यक्तवन्तो वयम्।।

ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yadahaṃ mātaraṃ tataḥ| saṃvidhātuṃ na śaknomi mitrāṇāṃ vā janārdana || sthātāsthāsyati | naḥ asmākam| tasmin caturdaśe darṣe svaṃ rājyaṃ gṛhṇītetyasmin| na ahāsma na tyaktavanto vayam||

Verse 22

काशिभिश्चेदिपाञ्चालैर्मत्स्यैश्च मधुसूदन। भवता चैव नाथेन पञ्च ग्रामा वृता मया ।।

kāśibhiścedipāñcālairmatsyaiśca madhusūdana| bhavatā caiva nāthena pañca grāmā vṛtā mayā ||

Verse 23

अविस्थलं वृकस्थलं माकन्दी वारणावतम्। अवसानं च गोविन्द कंचिदेवात्र पञ्चम् ।। मातरं संविधातुं सम्यक् पोषयितुम्। मित्राणां कर्मणिषष्ठी ।।

avisthalaṃ vṛkasthalaṃ mākandī vāraṇāvatam| avasānaṃ ca govinda kaṃcidevātra pañcam || mātaraṃ saṃvidhātuṃ samyak poṣayitum| mitrāṇāṃ karmaṇiṣaṣṭhī ||

Verse 24

पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा वा नगराणि वा। वसेम सहिता येषु मा च नो भरता नशन् ।। अवसीयते संस्थीयतेऽस्मिन्नित्यवसानम् यावज्जीवकं वासस्थानम् ।।

pañca nastāta dīyantāṃ grāmā vā nagarāṇi vā| vasema sahitā yeṣu mā ca no bharatā naśan || avasīyate saṃsthīyate'sminnityavasānam yāvajjīvakaṃ vāsasthānam ||

Verse 25

न च तानपि दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रोऽनुमन्यते। स्वाम्यमात्मनि मत्वाऽसावतो दुःखतरं नु किं ।।

na ca tānapi duṣṭātmā dhārtarāṣṭro'numanyate| svāmyamātmani matvā'sāvato duḥkhataraṃ nu kiṃ ||

Verse 26

कुले जातस्य वृद्धस्य परवित्तेषु गृद्ध्यतः। लोभः प्रज्ञानमाहन्ति प्रज्ञा हन्ति हता ह्रियं ।।

kule jātasya vṛddhasya paravitteṣu gṛddhyataḥ| lobhaḥ prajñānamāhanti prajñā hanti hatā hriyaṃ ||

Verse 27

ह्रीर्हता बाधते धर्मं धर्मो हन्ति हतः श्रियम् । श्रीर्हता पुरुषं हन्ति पुरुषस्याधं वधः ।।

hrīrhatā bādhate dharmaṃ dharmo hanti hataḥ śriyam | śrīrhatā puruṣaṃ hanti puruṣasyādhaṃ vadhaḥ ||

Verse 28

अधनाद्धि निवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदो द्विजाः। अपुष्पादफलाद्वृक्षाद्यथा कृष्ण पतत्रिणः ।। नः अस्माकं कृते भरताः भरतवंश्या भीष्मादयः मानशन् मानश्यन्तु ।।

adhanāddhi nivartante jñātayaḥ suhṛdo dvijāḥ| apuṣpādaphalādvṛkṣādyathā kṛṣṇa patatriṇaḥ || naḥ asmākaṃ kṛte bharatāḥ bharatavaṃśyā bhīṣmādayaḥ mānaśan mānaśyantu ||

Verse 29

एतच्च मरणं तात उन्मत्तपतितादिव। ज्ञातयो विनिवर्तन्ते प्रेतसत्वादिवासवः ।। द्विजाः अर्थिनः ।।

etacca maraṇaṃ tāta unmattapatitādiva| jñātayo vinivartante pretasatvādivāsavaḥ || dvijāḥ arthinaḥ ||

Verse 30

नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत् । यत्र नैवाऽद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते ।।

nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃcidavasthāṃ śambaro'bravīt | yatra naivā'dya na prātarbhojanaṃ pratidṛśyate ||

Verse 31

धनमाहुः परं धर्मं धने सर्वं प्रतिष्ठितम्। जीवन्ति धनिनो लोके मृता ये त्वधना नराः ।। प्रेतसत्वात् प्रगतबुद्धेर्मृतादित्यर्थः ।।

dhanamāhuḥ paraṃ dharmaṃ dhane sarvaṃ pratiṣṭhitam| jīvanti dhanino loke mṛtā ye tvadhanā narāḥ || pretasatvāt pragatabuddhermṛtādityarthaḥ ||

Verse 32

ये धनादपकर्षन्ति नरं स्वबलमास्थिताः। ते धर्ममर्थं कामं च प्रमथ्नन्ति नरं च तम् ।।

ye dhanādapakarṣanti naraṃ svabalamāsthitāḥ| te dharmamarthaṃ kāmaṃ ca pramathnanti naraṃ ca tam ||

Verse 33

एतामवस्थां प्राप्यैके मरणं वव्रिरे जनाः। ग्रामायैके वनायैके नाशायैके प्रवव्रजुः ।।

etāmavasthāṃ prāpyaike maraṇaṃ vavrire janāḥ| grāmāyaike vanāyaike nāśāyaike pravavrajuḥ ||

Verse 34

उन्मादमेके पुष्यन्ति यान्त्यन्ये द्विषतां वशम्। दास्यमेके च गच्छन्ति परेषामर्थहेतुना ।।

unmādameke puṣyanti yāntyanye dviṣatāṃ vaśam| dāsyameke ca gacchanti pareṣāmarthahetunā ||

Verse 35

आपदेवास्य मरणात्पुरुषस्य गरीयसी। श्रियो विनाशस्तद्ध्यस्य निमित्तं धर्मकामयोः ।। धर्मं धर्मकारणम्। सर्वं यज्ञदानादि ।।

āpadevāsya maraṇātpuruṣasya garīyasī| śriyo vināśastaddhyasya nimittaṃ dharmakāmayoḥ || dharmaṃ dharmakāraṇam| sarvaṃ yajñadānādi ||

Verse 36

यदस्य धर्म्यं मरणं शाश्वतं लोकवर्त्मवत्। समन्तात्सर्वभूतानां न तदत्येति कश्चन ।।

yadasya dharmyaṃ maraṇaṃ śāśvataṃ lokavartmavat| samantātsarvabhūtānāṃ na tadatyeti kaścana ||

Verse 37

न तथा बाध्यते कृष्ण प्रकृत्या निर्धनो जनः। यथा भद्रां श्रियं प्राप्य तया हीनः सुखैधितः ।।

na tathā bādhyate kṛṣṇa prakṛtyā nirdhano janaḥ| yathā bhadrāṃ śriyaṃ prāpya tayā hīnaḥ sukhaidhitaḥ ||

Verse 38

स तदाऽऽत्मापराधेन संप्राप्तो व्यसनं महत्। सेन्द्रान्गर्हयते देवान्नात्मानं च कथंचन ।।

sa tadā''tmāparādhena saṃprāpto vyasanaṃ mahat| sendrāngarhayate devānnātmānaṃ ca kathaṃcana ||

Verse 39

न चास्य सर्वशास्राणि प्रभवन्ति निबर्हणे । सोऽभिक्रुध्याति भृत्यानां सुहृदश्चाभ्यसूयति ।।

na cāsya sarvaśāsrāṇi prabhavanti nibarhaṇe | so'bhikrudhyāti bhṛtyānāṃ suhṛdaścābhyasūyati ||

Verse 40

तत्तदा मन्युरेवैति स भूयः संप्रमुह्यति। स मोहवशमापन्नः क्रूरं कर्म निषेवते ।। आपत्पदार्थमाह श्रियो विनाश इति। तद्धि श्रीर्हि ।।

tattadā manyurevaiti sa bhūyaḥ saṃpramuhyati| sa mohavaśamāpannaḥ krūraṃ karma niṣevate || āpatpadārthamāha śriyo vināśa iti| taddhi śrīrhi ||

Verse 41

पापकर्मतया चैव सङ्करं तेन पुष्यति। सङ्करो नरकायैव सा काष्ठा पापकर्मणाम् ।।

pāpakarmatayā caiva saṅkaraṃ tena puṣyati| saṅkaro narakāyaiva sā kāṣṭhā pāpakarmaṇām ||

Verse 42

न चेत्प्रबुध्यते कृष्ण नरकायैव गच्छति। तस्य प्रबोधः प्रज्ञैव प्रज्ञाचक्षुस्तरिष्यति ।।

na cetprabudhyate kṛṣṇa narakāyaiva gacchati| tasya prabodhaḥ prajñaiva prajñācakṣustariṣyati ||

Verse 43

प्रज्ञालाभे हि पुरुषः शास्त्राण्येवान्ववेक्षते । शास्त्रनिष्ठः पुनर्धर्मं तस्य ह्रीरङ्गमुत्तमम् ।।

prajñālābhe hi puruṣaḥ śāstrāṇyevānvavekṣate | śāstraniṣṭhaḥ punardharmaṃ tasya hrīraṅgamuttamam ||

Verse 44

ह्रीमान्हि पापं प्रद्वेष्टि तस्य श्रीरभिवर्धते। श्रीमान्स यावद्भवति तावद्भवति पूरुषः ।।

hrīmānhi pāpaṃ pradveṣṭi tasya śrīrabhivardhate| śrīmānsa yāvadbhavati tāvadbhavati pūruṣaḥ ||

Verse 45

धर्मनित्यः प्रशान्तात्मा कार्ययोगवहः सदा। नाधर्मे कुरुते बुद्धिं न च पापे प्रवर्तते ।।

dharmanityaḥ praśāntātmā kāryayogavahaḥ sadā| nādharme kurute buddhiṃ na ca pāpe pravartate ||

Verse 46

अह्रीको वा विमूढो वा नैव स्त्री न पुनः पुमान्। नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति यथा शूद्रस्तथैव सः ।।

ahrīko vā vimūḍho vā naiva strī na punaḥ pumān| nāsyādhikāro dharme'sti yathā śūdrastathaiva saḥ ||

Verse 47

ह्रीमानवति देवांश्च पितॄनात्मानमेव च। तेनामृतत्वं व्रजति सा काष्ठा पुण्यकर्मणाम् ।।

hrīmānavati devāṃśca pitṝnātmānameva ca| tenāmṛtatvaṃ vrajati sā kāṣṭhā puṇyakarmaṇām ||

Verse 48

तदिदं मयि ते दृष्टं प्रत्यक्षं मधुसूदन। यथा राज्यात्परिभ्रष्टो वसामि वसतीरिमाः ।। तत्तदा सर्वदेत्यर्थः ।।

tadidaṃ mayi te dṛṣṭaṃ pratyakṣaṃ madhusūdana| yathā rājyātparibhraṣṭo vasāmi vasatīrimāḥ || tattadā sarvadetyarthaḥ ||

Verse 49

ते वयं न श्रियं हातुमलं न्यायेन केनचित्। अत्र नो यतमानानां वधश्चेदपि साधु तत् ।।

te vayaṃ na śriyaṃ hātumalaṃ nyāyena kenacit| atra no yatamānānāṃ vadhaścedapi sādhu tat ||

Verse 50

तत्र नः प्रथमः कल्पो यद्वयं ते च माधव। प्रशान्ताः समभूताश्च श्रियं तामश्रुवीमहि ।।

tatra naḥ prathamaḥ kalpo yadvayaṃ te ca mādhava| praśāntāḥ samabhūtāśca śriyaṃ tāmaśruvīmahi ||

Verse 51

तत्रैषा परमा काष्ठा रौद्रकर्मक्षयोदया। यद्वयं कौरवान्हत्वा तानि राष्ट्राण्यवाप्नुमः ।।

tatraiṣā paramā kāṣṭhā raudrakarmakṣayodayā| yadvayaṃ kauravānhatvā tāni rāṣṭrāṇyavāpnumaḥ ||

Verse 52

ये पुनः स्युरसंबद्धा अनार्याः कृष्ण शत्रवः। तेषामप्यवधः कार्यः किंपुनर्ये स्युरीदृशाः ।।

ye punaḥ syurasaṃbaddhā anāryāḥ kṛṣṇa śatravaḥ| teṣāmapyavadhaḥ kāryaḥ kiṃpunarye syurīdṛśāḥ ||

Verse 53

ज्ञातयश्चैव भूयिष्ठाः सहाया गुरवश्च नः। तेषां वधोऽतिपापीयान्किं नु युद्धेऽस्ति शोभनम् ।।

jñātayaścaiva bhūyiṣṭhāḥ sahāyā guravaśca naḥ| teṣāṃ vadho'tipāpīyānkiṃ nu yuddhe'sti śobhanam ||

Verse 54

पापः क्षत्रियधर्मोऽयं वयं च क्षत्रबन्धवः। स नः स्वधर्मोऽधर्मो वा वृत्तिरन्या विगर्हिता ।।

pāpaḥ kṣatriyadharmo'yaṃ vayaṃ ca kṣatrabandhavaḥ| sa naḥ svadharmo'dharmo vā vṛttiranyā vigarhitā ||

Verse 55

शूद्रः करोति शुश्रूषां वैश्मा वै पण्यजीविकाः । वयं वधेन जीवामः कपालं ब्राह्मणैर्वृतम् ।। इदं ह्रीमन्तं । ते त्वया ।।

śūdraḥ karoti śuśrūṣāṃ vaiśmā vai paṇyajīvikāḥ | vayaṃ vadhena jīvāmaḥ kapālaṃ brāhmaṇairvṛtam || idaṃ hrīmantaṃ | te tvayā ||

Verse 56

क्षत्रियः क्षत्रियं हन्ति मत्स्यो मत्स्येन जीवति। श्वा श्वानं हन्ति दाशार्ह पश्य धर्मो यथागतः ।।

kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ hanti matsyo matsyena jīvati| śvā śvānaṃ hanti dāśārha paśya dharmo yathāgataḥ ||

Verse 57

युद्धे कृष्ण कलिर्नित्यं प्राणाः सीदन्ति संयुगे। बलं तु नीतिमाधाय युध्ये जयपराजयौ ।। कपालं भिक्षापात्रम् ।।

yuddhe kṛṣṇa kalirnityaṃ prāṇāḥ sīdanti saṃyuge| balaṃ tu nītimādhāya yudhye jayaparājayau || kapālaṃ bhikṣāpātram ||

Verse 58

नात्मच्छन्देन भूतानां जीवितं मरणं तथा। नाप्यकाले सुखं प्राप्यं दुःखं वाऽपि यदूत्तम ।। नीतिमेव बलं कृत्वा युध्ये योत्स्ये। जयपराजयौ तु आत्मच्छन्देन स्वेच्छया न भवतः। तथा तद्वत् भूतानां जीवितं मरणं च स्वेच्छया न स्तः ।।

nātmacchandena bhūtānāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā| nāpyakāle sukhaṃ prāpyaṃ duḥkhaṃ vā'pi yadūttama || nītimeva balaṃ kṛtvā yudhye yotsye| jayaparājayau tu ātmacchandena svecchayā na bhavataḥ| tathā tadvat bhūtānāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ ca svecchayā na staḥ ||

Verse 59

एको ह्यपि बहून्हन्ति घ्नन्त्येकं बहवोऽप्युत। शूरं कापुरुषो हन्ति अयशस्वी यशस्विनम् ।।

eko hyapi bahūnhanti ghnantyekaṃ bahavo'pyuta| śūraṃ kāpuruṣo hanti ayaśasvī yaśasvinam ||

Verse 60

जयो नैवोभयोर्दृष्टो नोभयोश्च पराजयः। तथैवापचयो दृष्टो व्यपयाने क्षयव्ययौ ।।

jayo naivobhayordṛṣṭo nobhayośca parājayaḥ| tathaivāpacayo dṛṣṭo vyapayāne kṣayavyayau ||

Verse 61

सर्वथा वृजिनं युद्धं को ध्नन्न प्रतिहन्यते। हतस्य च हृषीकेश समौ जयपराजयौ ।।

sarvathā vṛjinaṃ yuddhaṃ ko dhnanna pratihanyate| hatasya ca hṛṣīkeśa samau jayaparājayau ||

Verse 62

पराजयश्च मरणान्मन्ये नैव विशिष्यते। यस्य स्याद्विजयः कृष्ण तस्यप्यपचयो ध्रुवम् ।।

parājayaśca maraṇānmanye naiva viśiṣyate| yasya syādvijayaḥ kṛṣṇa tasyapyapacayo dhruvam ||

Verse 63

अन्ततो दयितं ध्नन्ति केचिदप्यपरे जनाः । तस्याङ्गबलहीनस्य पुत्रान्भ्रातॄनपश्यतः ।।

antato dayitaṃ dhnanti kecidapyapare janāḥ | tasyāṅgabalahīnasya putrānbhrātṝnapaśyataḥ ||

Verse 64

निर्वेदो जीविते कृष्ण सर्वतश्चोपजायते। ये ह्येव धीरा ह्रीमन्त आर्याः करुणवेदिनः ।।

nirvedo jīvite kṛṣṇa sarvataścopajāyate| ye hyeva dhīrā hrīmanta āryāḥ karuṇavedinaḥ ||

Verse 65

त एव युद्धे हन्यन्ते यवीयान्मुच्यते जनः। हत्वाऽप्यनुशयो नित्यं परानपि जनार्दन ।। नीतिमेव बलं कृत्वा युध्ये योत्स्ये। जयपराजयौ तु आत्मच्छन्देन स्वेच्छया न भवतः। तथा तद्वत् भूतानां जीवितं मरणं च स्वेच्छया न स्तः ।।

ta eva yuddhe hanyante yavīyānmucyate janaḥ| hatvā'pyanuśayo nityaṃ parānapi janārdana || nītimeva balaṃ kṛtvā yudhye yotsye| jayaparājayau tu ātmacchandena svecchayā na bhavataḥ| tathā tadvat bhūtānāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ ca svecchayā na staḥ ||

Verse 66

अनुबद्धश्च पापोऽत्र शेषश्चाप्यवशिष्यते। शेषो हि बलमासाद्य न शेषमनुशेषयेत् ।। अनुशयः पश्चात्तापः ।।

anubaddhaśca pāpo'tra śeṣaścāpyavaśiṣyate| śeṣo hi balamāsādya na śeṣamanuśeṣayet || anuśayaḥ paścāttāpaḥ ||

Verse 67

सर्वोच्छेदे च यतते वैरस्यान्तविधित्सया। जयो वैरं प्रसृजति दुःखमास्ते पराजितः ।।

sarvocchede ca yatate vairasyāntavidhitsayā| jayo vairaṃ prasṛjati duḥkhamāste parājitaḥ ||

Verse 68

सुखं प्रशान्तः स्वपिति हित्वा जयपराजयौ । जातवैरश्च पुरुषो दुःखं स्वपिति नित्यदा ।।

sukhaṃ praśāntaḥ svapiti hitvā jayaparājayau | jātavairaśca puruṣo duḥkhaṃ svapiti nityadā ||

Verse 69

अनिर्वृत्तेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि। उत्सादयति यः सर्वं यशसा स विमुच्यते ।। शेषः शत्रोः । शेषं स्वस्य ।।

anirvṛttena manasā sasarpa iva veśmani| utsādayati yaḥ sarvaṃ yaśasā sa vimucyate || śeṣaḥ śatroḥ | śeṣaṃ svasya ||

Verse 70

अकीर्तिं सर्वभूतेषु शाश्वतीं स नियच्छति। न हि वैराणि शाम्यन्ति दीर्घकालधृतान्यपि ।।

akīrtiṃ sarvabhūteṣu śāśvatīṃ sa niyacchati| na hi vairāṇi śāmyanti dīrghakāladhṛtānyapi ||

Verse 71

आख्यातारश्च विद्यन्ते पुमांश्चेद्विद्यते कुले। न चापि वैरं वैरेण केशव व्युपशाम्यति ।।

ākhyātāraśca vidyante pumāṃścedvidyate kule| na cāpi vairaṃ vaireṇa keśava vyupaśāmyati ||

Verse 72

हविषाऽग्निर्यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते। अतोऽन्यथा नास्ति शान्तिर्नित्यमन्तरमन्ततः ।। अनिर्वृत्तेन अस्वस्थेन ।।

haviṣā'gniryathā kṛṣṇa bhūya evābhivardhate| ato'nyathā nāsti śāntirnityamantaramantataḥ || anirvṛttena asvasthena ||

Verse 73

अन्तरं लिप्समानानामयं दोषो निरन्तरः । पौरुषे यो हि बलवानाधिर्हृदयबाधनः। तस्य त्यागेन वा शान्तिर्मरणेनापि वा भवेत् ।। अत इति। यतः अन्तरं छिद्रं नित्यं अपरिहार्थं अतो हेतोः अन्ततोऽन्यथा स्वस्य शत्रोर्वा नाशं विना शान्तिर्नास्ति ।।

antaraṃ lipsamānānāmayaṃ doṣo nirantaraḥ | pauruṣe yo hi balavānādhirhṛdayabādhanaḥ| tasya tyāgena vā śāntirmaraṇenāpi vā bhavet || ata iti| yataḥ antaraṃ chidraṃ nityaṃ aparihārthaṃ ato hetoḥ antato'nyathā svasya śatrorvā nāśaṃ vinā śāntirnāsti ||

Verse 74

अथवा मूलघातेन द्विषतां मधुसूदन । फलनिर्वृत्तिरिद्धा स्यात्तन्नृशंसतरं भवेत् ।। अयं दोषः नाशाख्यः ।।

athavā mūlaghātena dviṣatāṃ madhusūdana | phalanirvṛttiriddhā syāttannṛśaṃsataraṃ bhavet || ayaṃ doṣaḥ nāśākhyaḥ ||

Verse 75

या तु त्यागेन शान्तिः स्यात्तदृते वध एव सः। संशयाच्च समुच्छेदाद्द्विषतामात्मनस्तथा ।। इद्धा प्रदीप्ता ।।

yā tu tyāgena śāntiḥ syāttadṛte vadha eva saḥ| saṃśayācca samucchedāddviṣatāmātmanastathā || iddhā pradīptā ||

Verse 76

न च त्यक्तुं तदिच्छामो न चेच्छामः कुलक्षयम्। अत्र या प्रणिपातेन शान्तिः सैव गरीयसी ।।

na ca tyaktuṃ tadicchāmo na cecchāmaḥ kulakṣayam| atra yā praṇipātena śāntiḥ saiva garīyasī ||

Verse 77

सर्वथा यतमानानामयुद्धमभिकाङ्क्षताम्। सान्त्वे प्रतिहते युद्धं प्रसिद्धं नापराक्रमः ।।

sarvathā yatamānānāmayuddhamabhikāṅkṣatām| sāntve pratihate yuddhaṃ prasiddhaṃ nāparākramaḥ ||

Verse 78

प्रतिघातेन सान्त्वस्य दारुणं संप्रवर्तते। तच्छुनामिव संपाते पण्डितैरुपलक्षितम्।। त्यागेन राज्यस्येतिः शेषः। तदृते राज्यं विना। द्विषतां संशयात् किं शत्रवश्छिद्रे भ्रष्टश्छिद्रे प्रहरिष्यन्ति उत उपेक्षां करिष्यन्तीत्येवंरूपात् । आत्मनः भ्रष्टश्रीकस्य सद्यः समुच्छेदात् नाशसंभवात्। अतो राज्यत्यागो न युक्त इति भावः ।।

pratighātena sāntvasya dāruṇaṃ saṃpravartate| tacchunāmiva saṃpāte paṇḍitairupalakṣitam|| tyāgena rājyasyetiḥ śeṣaḥ| tadṛte rājyaṃ vinā| dviṣatāṃ saṃśayāt kiṃ śatravaśchidre bhraṣṭaśchidre prahariṣyanti uta upekṣāṃ kariṣyantītyevaṃrūpāt | ātmanaḥ bhraṣṭaśrīkasya sadyaḥ samucchedāt nāśasaṃbhavāt| ato rājyatyāgo na yukta iti bhāvaḥ ||

Verse 79

लाङ्गूलचालनं क्ष्वेडा प्रतिवाचो विवर्तनम् । दन्तदर्शनमारावस्ततो युद्धं प्रवर्तते ।। दारुणं युद्धम् तच्छुनामिव निन्द्यमित्यर्थः ।।

lāṅgūlacālanaṃ kṣveḍā prativāco vivartanam | dantadarśanamārāvastato yuddhaṃ pravartate || dāruṇaṃ yuddham tacchunāmiva nindyamityarthaḥ ||

Verse 80

तत्र यो बलवान्कृष्ण जित्वा सोत्ति तदामिषम्। एवमेव मनुष्येषु विशेषो नास्ति कश्चन ।।

tatra yo balavānkṛṣṇa jitvā sotti tadāmiṣam| evameva manuṣyeṣu viśeṣo nāsti kaścana ||

Verse 81

सर्वथा त्वेतदुचितं दुर्बलेषु बलीयसाम्। अनादरो विरोधश्च प्रणिपाती हि दुर्बलः ।।

sarvathā tvetaducitaṃ durbaleṣu balīyasām| anādaro virodhaśca praṇipātī hi durbalaḥ ||

Verse 82

पिता राजा च वृद्धश्च सर्वथा मानमर्हति। तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च धृतराष्ट्रो जनार्दन ।।

pitā rājā ca vṛddhaśca sarvathā mānamarhati| tasmānmānyaśca pūjyaśca dhṛtarāṣṭro janārdana ||

Verse 83

पुत्रस्नेहश्च बलवान्धृतराष्ट्रस्य माधव । स पुत्रवशमापन्नः प्रणिपातं प्रहास्यति ।। क्ष्वेडा ध्विकौटिल्यम्। विवर्तनं भूमौ लुष्ठनम्। दन्तदर्शनं मुखस्य व्यादानेन ।।

putrasnehaśca balavāndhṛtarāṣṭrasya mādhava | sa putravaśamāpannaḥ praṇipātaṃ prahāsyati || kṣveḍā dhvikauṭilyam| vivartanaṃ bhūmau luṣṭhanam| dantadarśanaṃ mukhasya vyādānena ||

Verse 84

तत्र किं मन्यसे कृष्ण प्राप्तकालमनन्तरम् । कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेमहि माधव ।।

tatra kiṃ manyase kṛṣṇa prāptakālamanantaram | kathamarthācca dharmācca na hīyemahi mādhava ||

Verse 85

ईदृशेऽत्यर्थकृच्छ्रेऽस्मिन्कमन्यं मधुसूदन। उपसंप्रष्टुमर्हामि त्वामृते पुरुषोत्तम ।।

īdṛśe'tyarthakṛcchre'sminkamanyaṃ madhusūdana| upasaṃpraṣṭumarhāmi tvāmṛte puruṣottama ||

Verse 86

प्रियश्च प्रियकामश्च गतिज्ञः सर्वकर्मणाम्। को हि कृष्णास्ति नस्त्वादृक्सर्वनिश्चयवित्सुहृत् ।।

priyaśca priyakāmaśca gatijñaḥ sarvakarmaṇām| ko hi kṛṣṇāsti nastvādṛksarvaniścayavitsuhṛt ||

Verse 87

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजं जनार्दनः । उभयोरेव वामर्थे यास्यामि कुरुसंसदम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktaḥ pratyuvāca dharmarājaṃ janārdanaḥ | ubhayoreva vāmarthe yāsyāmi kurusaṃsadam||

Verse 88

शमं तत्र लभेयं चेद्युष्मदर्थमहापयन् । पुण्यं मे सुमहद्राजंश्चरितं स्यान्महाफलम् ।।

śamaṃ tatra labheyaṃ cedyuṣmadarthamahāpayan | puṇyaṃ me sumahadrājaṃścaritaṃ syānmahāphalam ||

Verse 89

मोचयेयं मृत्युपाशात्संरब्धान्कुरुसृञ्जयान्। पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च सर्वां च पृथिवीमिमाम् ।।

mocayeyaṃ mṛtyupāśātsaṃrabdhānkurusṛñjayān| pāṇḍavāndhārtarāṣṭrāṃśca sarvāṃ ca pṛthivīmimām ||

Verse 90

युधिष्ठिर उवाच। न ममैतन्मतं कृष्ण यत्त्वं यायाः कुरून्प्रति । सुयोधनः सूक्तमपि न करिष्यति ते वचः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| na mamaitanmataṃ kṛṣṇa yattvaṃ yāyāḥ kurūnprati | suyodhanaḥ sūktamapi na kariṣyati te vacaḥ ||

Verse 91

समेतं पार्थिवं क्षत्रं दुर्योधनवशानुगम्। तेषां मध्यावतरणं तव कृष्ण न रोचये ।।

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ duryodhanavaśānugam| teṣāṃ madhyāvataraṇaṃ tava kṛṣṇa na rocaye ||

Verse 92

न हि नः प्रीणयेद्द्रव्यं न देवत्वं कुतः सुखम्। न च सर्वामरैश्वर्यं तव द्रोहेण माधव ।।

na hi naḥ prīṇayeddravyaṃ na devatvaṃ kutaḥ sukham| na ca sarvāmaraiśvaryaṃ tava droheṇa mādhava ||

Verse 93

श्रीभगवानुवाच। जानाम्येतां महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापताम्। अवाच्यास्तु भविष्यामः सर्वलोके महीक्षितां ।।

śrībhagavānuvāca| jānāmyetāṃ mahārāja dhārtarāṣṭrasya pāpatām| avācyāstu bhaviṣyāmaḥ sarvaloke mahīkṣitāṃ ||

Verse 94

न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः । क्रुद्धस्य संयुगे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः ।

na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ | kruddhasya saṃyuge sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ |

Verse 95

अथ चेत्ते प्रवर्तेरन्मयि किंचिदसांप्रतम्। निर्दहेयं कुरून्सर्वानिति मे धीयते मतिः ।।

atha cette pravarteranmayi kiṃcidasāṃpratam| nirdaheyaṃ kurūnsarvāniti me dhīyate matiḥ ||

Verse 96

न जातु गमनं पार्थ भवेत्तत्र निरर्थकम् । अर्थप्राप्तिः कदाचित्स्यादन्ततो वाप्यवाच्यता

na jātu gamanaṃ pārtha bhavettatra nirarthakam | arthaprāptiḥ kadācitsyādantato vāpyavācyatā

Verse 97

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो जनार्दनम् । भातॄणां समवेतानां सकाशे पुरुषोत्तमम् ।।

evamuktaḥ pratyuvāca dharmarājo janārdanam | bhātṝṇāṃ samavetānāṃ sakāśe puruṣottamam ||

Verse 98

युधिष्ठिर उवाच। यत्तुभ्यं रोचते कृष्ण स्वस्ति प्राप्नुहि कौरवान्। कृतार्थं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| yattubhyaṃ rocate kṛṣṇa svasti prāpnuhi kauravān| kṛtārthaṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punarāgatam ||

Verse 99

विष्वक्सेन कुरून्गत्वा भरताञ्शमयन्प्रभो। यथा सर्वे सुमनसः सह स्याम सुचेतसः ।। प्रहास्यति न स्वीकरिष्यति ।।

viṣvaksena kurūngatvā bharatāñśamayanprabho| yathā sarve sumanasaḥ saha syāma sucetasaḥ || prahāsyati na svīkariṣyati ||

Verse 100

भ्राता चासि सखा चासि बीभत्सोर्मम च प्रियः। सौहृदेनाविशङ्ख्योऽसि स्वस्ति प्राप्नुहि भूतये ।।

bhrātā cāsi sakhā cāsi bībhatsormama ca priyaḥ| sauhṛdenāviśaṅkhyo'si svasti prāpnuhi bhūtaye ||

Verse 101

अस्मान्वेत्थ परान्वेत्थ वेत्थार्थान्वेत्थ भाषितुम्। यद्यदस्मद्धितं कृष्ण तत्तद्वाच्यः सुयोधनः ।।

asmānvettha parānvettha vetthārthānvettha bhāṣitum| yadyadasmaddhitaṃ kṛṣṇa tattadvācyaḥ suyodhanaḥ ||

Verse 102

यद्यद्धर्मेण संयुक्तमुपपद्येद्धितं वचः। तत्तत्केशव भाषेथाः सान्त्वं वा यदि वेतरत् ।।

yadyaddharmeṇa saṃyuktamupapadyeddhitaṃ vacaḥ| tattatkeśava bhāṣethāḥ sāntvaṃ vā yadi vetarat ||