Adhyaya 67

Verse 1

सञ्जयेन धृतराष्ट्रंप्रति सारभूतात्सर्वस्मादपि श्रीकृष्णस्य सारतरत्वकथनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। अर्जुनो वासुदेवश्च धन्विनौ परमार्थितौ। कामादन्यत्र संभूतौ सर्वभावाय संमितौ।।

sañjayena dhṛtarāṣṭraṃprati sārabhūtātsarvasmādapi śrīkṛṣṇasya sārataratvakathanam || 1 || sañjaya uvāca| arjuno vāsudevaśca dhanvinau paramārthitau| kāmādanyatra saṃbhūtau sarvabhāvāya saṃmitau||

Verse 2

व्यामान्तरं समास्थय यथामुक्तं मनस्विनः । चक्रं तद्वासुदेवस्य मायया वर्तते विभो।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि सप्तषष्टितमोऽध्यायः ।।

vyāmāntaraṃ samāsthaya yathāmuktaṃ manasvinaḥ | cakraṃ tadvāsudevasya māyayā vartate vibho|| || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

सापह्नवं कौरवेषु पाण्डवानां सुसंमतम्। सारासारबलं ज्ञातुं तेजःपुञ्जावभासितम् ।। व्यामान्तरं प्रसारितयोर्हस्तयोर्यावान्विस्तारः पञ्चहस्तमितः तावत् अन्तरं मध्यप्रमाणं यस्य तद्व्यामान्तरम्। यथामुक्तं यथा यथारूपं यावत्प्रमाणं चिन्तितं तावत्प्रमाणं भूत्वा यत् मुक्तं भवति। मायया दुर्लक्ष्यरूपेणेत्यर्थः ।।

sāpahnavaṃ kauraveṣu pāṇḍavānāṃ susaṃmatam| sārāsārabalaṃ jñātuṃ tejaḥpuñjāvabhāsitam || vyāmāntaraṃ prasāritayorhastayoryāvānvistāraḥ pañcahastamitaḥ tāvat antaraṃ madhyapramāṇaṃ yasya tadvyāmāntaram| yathāmuktaṃ yathā yathārūpaṃ yāvatpramāṇaṃ cintitaṃ tāvatpramāṇaṃ bhūtvā yat muktaṃ bhavati| māyayā durlakṣyarūpeṇetyarthaḥ ||

Verse 4

नरकं शम्बरं चैव कंसं चैद्यं च माधवः। जितवान्घोरसङ्काशान्क्रीडन्निव महाबलः ।।

narakaṃ śambaraṃ caiva kaṃsaṃ caidyaṃ ca mādhavaḥ| jitavānghorasaṅkāśānkrīḍanniva mahābalaḥ ||

Verse 5

पृथिवीं चान्तरिक्षं च द्यां चैव पुरुषोत्तमः । मनसैव विशिष्टात्मा नयत्यात्मवशं वशी ।।

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dyāṃ caiva puruṣottamaḥ | manasaiva viśiṣṭātmā nayatyātmavaśaṃ vaśī ||

Verse 6

भूयो भूयो हि यद्राजन्पृच्छसे पाण्डवान्प्रति । सारासारबलं ज्ञातुं तत्समासेन मे शृणु ।।

bhūyo bhūyo hi yadrājanpṛcchase pāṇḍavānprati | sārāsārabalaṃ jñātuṃ tatsamāsena me śṛṇu ||

Verse 7

एकतो वा जगत्कृत्स्नमेकतो वा जनार्दनः। सारतो जगतः कृत्स्नादतिरिक्तो जनार्दनः ।।

ekato vā jagatkṛtsnamekato vā janārdanaḥ| sārato jagataḥ kṛtsnādatirikto janārdanaḥ ||

Verse 8

भस्म कुर्याञ्जगदिदं मनसैव जनार्दनः । न तु कृत्स्नं जगच्छक्तं किञ्चित्कर्तुं जनार्दने ।।

bhasma kuryāñjagadidaṃ manasaiva janārdanaḥ | na tu kṛtsnaṃ jagacchaktaṃ kiñcitkartuṃ janārdane ||

Verse 9

यतः सत्यं यतो धर्मो यतो ह्रीरार्जवं यतः। ततो भवति गोविन्दो यतः कृष्णस्ततो जयः ।।

yataḥ satyaṃ yato dharmo yato hrīrārjavaṃ yataḥ| tato bhavati govindo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ ||

Verse 10

पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिवं च पुरुषोत्तमः। विचेष्टयति भूतात्मा क्रीडन्निव जनार्दनः ।।

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca divaṃ ca puruṣottamaḥ| viceṣṭayati bhūtātmā krīḍanniva janārdanaḥ ||

Verse 11

स कृत्वा पाण्डवान्सत्रं लोकं संमोहयन्निव । अधर्मनिरतान्मूढान्दग्धुमिच्छति ते सुतान् ।। सापह्नवं ससंहारम्। अत एव पाण्डवानां सुसंमतम् ।।

sa kṛtvā pāṇḍavānsatraṃ lokaṃ saṃmohayanniva | adharmaniratānmūḍhāndagdhumicchati te sutān || sāpahnavaṃ sasaṃhāram| ata eva pāṇḍavānāṃ susaṃmatam ||

Verse 12

कालचक्रं जगच्चक्रं युगचक्रं च केशवः। आत्मयोगेन भगवान्परिवर्तयतेऽनिशम् ।।

kālacakraṃ jagaccakraṃ yugacakraṃ ca keśavaḥ| ātmayogena bhagavānparivartayate'niśam ||

Verse 13

कालस्य च हि मृत्योश्च जङ्गमस्थावरस्य च । ईष्टे हि भगवानेकः सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

kālasya ca hi mṛtyośca jaṅgamasthāvarasya ca | īṣṭe hi bhagavānekaḥ satyametadbravīmi te ||

Verse 14

ईशन्नपि महायोगी सर्वस्य जगतो हरिः। कर्माण्यारभते कर्तुं कीनाश इव दुर्बलः ।। सत्रं व्याजम्। सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने च कैतवे इति विश्वः ।।

īśannapi mahāyogī sarvasya jagato hariḥ| karmāṇyārabhate kartuṃ kīnāśa iva durbalaḥ || satraṃ vyājam| satramācchādane yajñe sadādāne ca kaitave iti viśvaḥ ||

Verse 15

तेन वञ्चयते लोकान्मायायोगेन केशवः । ये तमेव प्रपद्यन्ते न ते मुह्यन्ति मानवाः ।।

tena vañcayate lokānmāyāyogena keśavaḥ | ye tameva prapadyante na te muhyanti mānavāḥ ||