Adhyaya 68

Verse 1

भगवद्वेदनसाधनं पृष्टेन सञ्जयेन धृतराष्ट्रंप्रति तत्कथनम् ।। 1 ।। श्रीव्यासेन धृतराष्ट्रंप्रति सञ्जयाद्भगद्वेदनाभ्यनुज्ञा ।। 2 ।। धृतराष्ट्र उवाच। कथं त्वं माधवं वेत्थ सर्वलोकमहेश्वरम्। कथमेनं न वेदाहं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ।।

bhagavadvedanasādhanaṃ pṛṣṭena sañjayena dhṛtarāṣṭraṃprati tatkathanam || 1 || śrīvyāsena dhṛtarāṣṭraṃprati sañjayādbhagadvedanābhyanujñā || 2 || dhṛtarāṣṭra uvāca| kathaṃ tvaṃ mādhavaṃ vettha sarvalokamaheśvaram| kathamenaṃ na vedāhaṃ tanmamācakṣva sañjaya ||

Verse 2

सञ्जय उवाच। श्रृणु राजन्न ते विद्या मम विद्या न हीयते। विद्याहीनस्तमोध्वस्तो नाभिजानाति केशवम् ।।

sañjaya uvāca| śrṛṇu rājanna te vidyā mama vidyā na hīyate| vidyāhīnastamodhvasto nābhijānāti keśavam ||

Verse 3

विद्यया तात जानामि त्रियुगं मधुसूदनम् । कर्तारमकृतं देवं भूतानां प्रभवाप्ययम् ।।

vidyayā tāta jānāmi triyugaṃ madhusūdanam | kartāramakṛtaṃ devaṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam ||

Verse 4

धृतराष्ट्र उवाच। गावल्गणेऽत्र का भक्तिर्या ते नित्या जनार्दने। यया त्वमभिजानासि त्रियुगं मधुसूदनम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि अष्टषष्टितमोऽध्यायः ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| gāvalgaṇe'tra kā bhaktiryā te nityā janārdane| yayā tvamabhijānāsi triyugaṃ madhusūdanam || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi aṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 5

सञ्जय उवाच। मायां न सेवे भद्रं ते न वृथाधर्ममाचरे। शुद्धभावं गतो भक्त्या शास्त्रद्वेद्मि जनार्दनम् ।। भक्तिः आराध्यत्वेन ज्ञानं एच्च कीदृशम् ।।

sañjaya uvāca| māyāṃ na seve bhadraṃ te na vṛthādharmamācare| śuddhabhāvaṃ gato bhaktyā śāstradvedmi janārdanam || bhaktiḥ ārādhyatvena jñānaṃ ecca kīdṛśam ||

Verse 6

धृतराष्ट्र उवाच। दुर्योधन हृषीकेशं प्रपद्यस्व जनार्दनम्। आप्तो नः सञ्जयस्तात शरणं गच्छ केशवम् ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| duryodhana hṛṣīkeśaṃ prapadyasva janārdanam| āpto naḥ sañjayastāta śaraṇaṃ gaccha keśavam ||

Verse 7

दुर्योधन उवाच। भगवान्देवकीपुत्रो लोकांश्चेन्निहनिष्यति। प्रवदन्नर्जुने सख्यं नाहं गच्छेऽद्य केशवम् ।।

duryodhana uvāca| bhagavāndevakīputro lokāṃścennihaniṣyati| pravadannarjune sakhyaṃ nāhaṃ gacche'dya keśavam ||

Verse 8

धृतराष्ट्र उवाच। अवाग्गान्धारि पुत्रस्ते गच्छत्येष सुदुर्मतिः । ईर्षुर्दुरात्मा मानी च श्रेयसां वचनातिगः ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| avāggāndhāri putraste gacchatyeṣa sudurmatiḥ | īrṣurdurātmā mānī ca śreyasāṃ vacanātigaḥ ||

Verse 9

गान्धार्युवाच। ऐश्वर्यकाम दुष्टात्मन्वृद्धानां शासनातिग। ऐश्वर्यजीतिते हित्वा पितरं मां च बालिश ।।

gāndhāryuvāca| aiśvaryakāma duṣṭātmanvṛddhānāṃ śāsanātiga| aiśvaryajītite hitvā pitaraṃ māṃ ca bāliśa ||

Verse 10

वर्धयन्दुर्हृदां प्रीतिं मां च शोकेन वर्धयन् । निहतो भीमसेनेन स्मर्ताति वचनं पितुः ।।

vardhayandurhṛdāṃ prītiṃ māṃ ca śokena vardhayan | nihato bhīmasenena smartāti vacanaṃ pituḥ ||

Verse 11

व्यास उवाच। प्रियोऽसि राजन्कृष्णस्य धृतराष्ट्र निबोध मे। यस्य ते सञ्जयो दूतो यस्त्वां श्रेयसि योक्ष्यते ।।

vyāsa uvāca| priyo'si rājankṛṣṇasya dhṛtarāṣṭra nibodha me| yasya te sañjayo dūto yastvāṃ śreyasi yokṣyate ||

Verse 12

जानात्येष हृषीकेशं पुराणं यच्च वै परम्। शुश्रूषमाणमैकाग्र्यं मोक्ष्यते महतो भयात् ।। वृथाधर्मं भगवदर्पणं विना न चरामि। शुद्धभावं मनसः कामक्रोधादिराहित्येन नैर्मल्यम् ।।

jānātyeṣa hṛṣīkeśaṃ purāṇaṃ yacca vai param| śuśrūṣamāṇamaikāgryaṃ mokṣyate mahato bhayāt || vṛthādharmaṃ bhagavadarpaṇaṃ vinā na carāmi| śuddhabhāvaṃ manasaḥ kāmakrodhādirāhityena nairmalyam ||

Verse 13

वैचित्रवीर्य पुरुषाः क्रोधहर्षसमावृताः । सिता बहुविधैः पाशैर्ये न तुष्टाः स्वकैर्धनैः ।। ऐकाग्र्यं शुश्रूषमाणं सेवमानं त्वां मोक्ष्यते मोचयिष्यति ।।

vaicitravīrya puruṣāḥ krodhaharṣasamāvṛtāḥ | sitā bahuvidhaiḥ pāśairye na tuṣṭāḥ svakairdhanaiḥ || aikāgryaṃ śuśrūṣamāṇaṃ sevamānaṃ tvāṃ mokṣyate mocayiṣyati ||

Verse 14

यमस्य वशमायान्ति काममूढाः पुनः पुनः । अन्धनेत्रा यथैवान्धा नीयमानाः स्वकर्मभिः ।। सिताः बद्धाः । पाशैः कामादिभिः ।।

yamasya vaśamāyānti kāmamūḍhāḥ punaḥ punaḥ | andhanetrā yathaivāndhā nīyamānāḥ svakarmabhiḥ || sitāḥ baddhāḥ | pāśaiḥ kāmādibhiḥ ||

Verse 15

एष एकायनः पन्था येन यान्ति मनीषिणः । तं दृष्ट्वा मृत्युमत्येति महांस्तत्र न सञ्जति ।।

eṣa ekāyanaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ | taṃ dṛṣṭvā mṛtyumatyeti mahāṃstatra na sañjati ||

Verse 16

धृतराष्ट्र उवाच। अङ्ग सञ्जय मे शंस पन्थानमकुतोभयम्। येन गत्वा हृषीकेशं प्राप्नुयां सिद्धिमुत्तमाम् ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| aṅga sañjaya me śaṃsa panthānamakutobhayam| yena gatvā hṛṣīkeśaṃ prāpnuyāṃ siddhimuttamām ||

Verse 17

सञ्जय उवाच। नाकृतात्मा कृतात्मानं जातु विद्याञ्जनार्दनम् । आत्मनस्तु क्रियोपायो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।। अन्धनेत्रा अन्धश्चासौ नेता च तेन ।।

sañjaya uvāca| nākṛtātmā kṛtātmānaṃ jātu vidyāñjanārdanam | ātmanastu kriyopāyo nānyatrendriyanigrahāt || andhanetrā andhaścāsau netā ca tena ||

Verse 18

इन्द्रियाणामुदीर्णानां कामत्यागोऽप्रमादतः। अप्रमादोऽविहिंसा च ज्ञानयोनिरसंशयम् ।।

indriyāṇāmudīrṇānāṃ kāmatyāgo'pramādataḥ| apramādo'vihiṃsā ca jñānayonirasaṃśayam ||

Verse 19

इन्द्रियाणां यमे यत्तो भव राजन्नतन्द्रितः । बुद्धिश्च ते मा च्युवतु नियच्छैनां यतस्ततः ।।

indriyāṇāṃ yame yatto bhava rājannatandritaḥ | buddhiśca te mā cyuvatu niyacchaināṃ yatastataḥ ||

Verse 20

एतज्ज्ञानं विदुर्विप्रा ध्रुवमिन्द्रियधारणम्। एतज्ज्ञानं च पन्थाश्च येन यान्ति मनीषिणः ।।

etajjñānaṃ vidurviprā dhruvamindriyadhāraṇam| etajjñānaṃ ca panthāśca yena yānti manīṣiṇaḥ ||

Verse 21

अप्राप्यः केशवो राजन्निन्द्रियैरजितैर्नृभिः। आगमाधिगमाद्योगाद्वशी तत्त्वे प्रसीदति ।। आत्मनः स्वस्य इन्द्रियनिग्रहादन्यत्र इन्द्रियनिग्रहंविना क्रियायागादिरूपा उपायः प्राप्त्युपायो नास्ति ।।

aprāpyaḥ keśavo rājannindriyairajitairnṛbhiḥ| āgamādhigamādyogādvaśī tattve prasīdati || ātmanaḥ svasya indriyanigrahādanyatra indriyanigrahaṃvinā kriyāyāgādirūpā upāyaḥ prāptyupāyo nāsti ||