Adhyaya 61

Verse 1

दुर्योधनेन सहेतुकं पाण्डवानां देवैः साहाय्यकरणपक्षप्रतिक्षेपः ।। 1 ।। तथा जलस्तम्भनादिस्वसामर्थ्यभिधानपूर्वकं स्वेन पाण्डवपराजयकरणाभिधानम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। पितुरेतद्वचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः। आधाय विपुलं क्रोधं पुनरेवेदमब्रवीत् ।।

duryodhanena sahetukaṃ pāṇḍavānāṃ devaiḥ sāhāyyakaraṇapakṣapratikṣepaḥ || 1 || tathā jalastambhanādisvasāmarthyabhidhānapūrvakaṃ svena pāṇḍavaparājayakaraṇābhidhānam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| pituretadvacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭro'tyamarṣaṇaḥ| ādhāya vipulaṃ krodhaṃ punarevedamabravīt ||

Verse 2

अशक्या देवसचिवाः पार्थाः स्युरिति यद्भवान्। मन्यते तद्भयं व्येतु भवतो राजसत्तम ।।

aśakyā devasacivāḥ pārthāḥ syuriti yadbhavān| manyate tadbhayaṃ vyetu bhavato rājasattama ||

Verse 3

अकामद्वेषसंयोगाल्लोभद्रोहाच्च भारत । उपेक्षया च भावानां देवा देवत्वमाप्नुवन् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि एकषष्टितमोऽध्यायः ।।

akāmadveṣasaṃyogāllobhadrohācca bhārata | upekṣayā ca bhāvānāṃ devā devatvamāpnuvan || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

इति द्वैपायेनो व्यासो नारदश्च महातपाः । जामदग्न्यश्च रामो नः कथामकथयत्पुरा ।।

iti dvaipāyeno vyāso nāradaśca mahātapāḥ | jāmadagnyaśca rāmo naḥ kathāmakathayatpurā ||

Verse 5

नैव मानुषवद्देवाः प्रवर्तन्ते कदाचन । कामात्क्रोधात्तथा लोभाद्द्वेषाच्च भरतर्षभ ।।

naiva mānuṣavaddevāḥ pravartante kadācana | kāmātkrodhāttathā lobhāddveṣācca bharatarṣabha ||

Verse 6

यदा ह्यग्निश्च वायुश्च धर्म इन्द्रोऽश्विनावपि। कामयोगात्प्रवर्तेरन्न पार्था दुःखमाप्नुयुः ।।

yadā hyagniśca vāyuśca dharma indro'śvināvapi| kāmayogātpravarteranna pārthā duḥkhamāpnuyuḥ ||

Verse 7

तस्मान्न भवता चिन्ता कार्यैषा स्यात्कथंचन । दैवेष्वपेक्षका ह्येते शश्वद्भावेषु भारत ।। अकामेति कामद्वेषयोरसंयोगात्। लोभद्रोहात् लोभे द्रोहकरणात्, लोभत्यागादित्यर्थः ।।

tasmānna bhavatā cintā kāryaiṣā syātkathaṃcana | daiveṣvapekṣakā hyete śaśvadbhāveṣu bhārata || akāmeti kāmadveṣayorasaṃyogāt| lobhadrohāt lobhe drohakaraṇāt, lobhatyāgādityarthaḥ ||

Verse 8

अथ चेत्कामसंयोगाद्द्वेषो लोभश्च लक्ष्यते। देवेषु दैवप्रामाण्यान्नैषां तद्विक्रमिष्यति ।। एते देवाः दैवेषु भावेषु शमदमादिषु शश्वदपेक्षका उपक्षेमाणः नत्वासुरेषु कामक्रोधादिषु ।।

atha cetkāmasaṃyogāddveṣo lobhaśca lakṣyate| deveṣu daivaprāmāṇyānnaiṣāṃ tadvikramiṣyati || ete devāḥ daiveṣu bhāveṣu śamadamādiṣu śaśvadapekṣakā upakṣemāṇaḥ natvāsureṣu kāmakrodhādiṣu ||

Verse 9

मयाऽभिमन्त्रतः शश्वञ्जातवेदाः प्रशाम्यति। दिधक्षुः सकलाँल्लोकान्परिक्षिप्य समन्ततः ।।

mayā'bhimantrataḥ śaśvañjātavedāḥ praśāmyati| didhakṣuḥ sakalā~llokānparikṣipya samantataḥ ||

Verse 10

यद्वा परमकं तेजो येन युक्ता दिवौकसः। ममाप्यनुपमं भूयो देवेभ्यो विद्धि भारत ।।

yadvā paramakaṃ tejo yena yuktā divaukasaḥ| mamāpyanupamaṃ bhūyo devebhyo viddhi bhārata ||

Verse 11

विदीर्यमाणां वसुधां गिरीणां शिखराणि च। लोकस्य पश्यतो राजन्स्थापयाम्यभिमन्त्रणात् ।।

vidīryamāṇāṃ vasudhāṃ girīṇāṃ śikharāṇi ca| lokasya paśyato rājansthāpayāmyabhimantraṇāt ||

Verse 12

चेतनाचेतनस्यास्य जङ्गमस्थावरस्य च। विनाशाय समुत्पन्नमहं घोरं महास्वनम् ।।

cetanācetanasyāsya jaṅgamasthāvarasya ca| vināśāya samutpannamahaṃ ghoraṃ mahāsvanam ||

Verse 13

अश्मवर्षं च वायुं च शमयामीह नित्यशः । जगतः पश्यतोऽभीक्ष्णं भूतानामनुकम्पया ।।

aśmavarṣaṃ ca vāyuṃ ca śamayāmīha nityaśaḥ | jagataḥ paśyato'bhīkṣṇaṃ bhūtānāmanukampayā ||

Verse 14

स्तम्भितास्वप्सु गच्छन्ति मया रथपदातयः। देवासुराणां भावानामहमेकः प्रवर्तिता ।।

stambhitāsvapsu gacchanti mayā rathapadātayaḥ| devāsurāṇāṃ bhāvānāmahamekaḥ pravartitā ||

Verse 15

अक्षौहिणीभिर्यान्देशान्यामि कार्येण केनचित् । तत्रापो मे प्रवर्तन्ते यत्र यत्राभिकामये ।।

akṣauhiṇībhiryāndeśānyāmi kāryeṇa kenacit | tatrāpo me pravartante yatra yatrābhikāmaye ||

Verse 16

भयानकानि विषये व्यालादीनि न सन्ति मे । मन्त्रगुप्तानि भूतानि न हिंसन्ति यंकराः ।।

bhayānakāni viṣaye vyālādīni na santi me | mantraguptāni bhūtāni na hiṃsanti yaṃkarāḥ ||

Verse 17

निकामवर्षी पर्जन्यो राजन्विषयवासिनाम्। धर्मिष्ठाश्च प्रजाः सर्वा ईतयश्च न सन्ति मे ।।

nikāmavarṣī parjanyo rājanviṣayavāsinām| dharmiṣṭhāśca prajāḥ sarvā ītayaśca na santi me ||

Verse 18

अश्विनावथ वाय्वग्नी मरुद्भिः सह वृत्रहा। धर्मश्चैव मया द्विष्टान्नोत्सहन्तेऽभिरक्षितुम् ।।

aśvināvatha vāyvagnī marudbhiḥ saha vṛtrahā| dharmaścaiva mayā dviṣṭānnotsahante'bhirakṣitum ||

Verse 19

यदि ह्येते समर्थाः स्युर्मद्द्विषस्त्रातुमञ्जसा। न स्म त्रयोदश समाः पार्था दुःखभवाप्नुयुः ।।

yadi hyete samarthāḥ syurmaddviṣastrātumañjasā| na sma trayodaśa samāḥ pārthā duḥkhabhavāpnuyuḥ ||

Verse 20

नैव देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः। शक्तास्त्रातुं मया द्विष्टं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

naiva devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ| śaktāstrātuṃ mayā dviṣṭaṃ satyametadbravīmi te ||

Verse 21

दयभिध्याम्यहं शश्वच्छुभं वा यदि वाऽशुभम् । नैतद्विपन्नपूर्वं मे मित्रेष्वरिषु चोभयोः ।।

dayabhidhyāmyahaṃ śaśvacchubhaṃ vā yadi vā'śubham | naitadvipannapūrvaṃ me mitreṣvariṣu cobhayoḥ ||

Verse 22

भविष्यतीदमिति वा यद्ब्रवीमि परन्तप । नान्यथा भूतपूर्वं च सत्यवागिति मां विदुः ।।

bhaviṣyatīdamiti vā yadbravīmi parantapa | nānyathā bhūtapūrvaṃ ca satyavāgiti māṃ viduḥ ||

Verse 23

लोकसाक्षिकमेतन्मे माहात्म्यं दिक्षु विश्रुतम् । आश्वासनार्थं भवतः प्रोक्तं न श्लाघया नृप ।।

lokasākṣikametanme māhātmyaṃ dikṣu viśrutam | āśvāsanārthaṃ bhavataḥ proktaṃ na ślāghayā nṛpa ||

Verse 24

न ह्यहं श्लाघनो राजन्भूतपूर्वः कदाचन । असदाचरितं ह्येतद्यदात्मानं प्रशंसति ।।

na hyahaṃ ślāghano rājanbhūtapūrvaḥ kadācana | asadācaritaṃ hyetadyadātmānaṃ praśaṃsati ||

Verse 25

पाण्डवांश्चैव मत्स्यांश्च पाञ्चालान्केकयैः सह । सात्यकिं वासुदेवं च श्रोतासि विजितान्मया ।।

pāṇḍavāṃścaiva matsyāṃśca pāñcālānkekayaiḥ saha | sātyakiṃ vāsudevaṃ ca śrotāsi vijitānmayā ||

Verse 26

सरितः सागरं प्राप्य यथा नश्यन्ति सर्वशः । तथैव ते विनङ्क्ष्यन्ति मामासाद्य सहान्वयाः ।।

saritaḥ sāgaraṃ prāpya yathā naśyanti sarvaśaḥ | tathaiva te vinaṅkṣyanti māmāsādya sahānvayāḥ ||

Verse 27

परा बुद्धिः परं तेजो वीर्यं च परमं मम। परा विद्या परो योगो मम तेभ्यो विशिष्यते।।

parā buddhiḥ paraṃ tejo vīryaṃ ca paramaṃ mama| parā vidyā paro yogo mama tebhyo viśiṣyate||

Verse 28

पितामहश्च द्रोणश्च कृपः शल्यः शलस्तथा। अस्त्रेषु यत्प्रजानन्ति सर्वं तन्मयि विद्यते ।।

pitāmahaśca droṇaśca kṛpaḥ śalyaḥ śalastathā| astreṣu yatprajānanti sarvaṃ tanmayi vidyate ||

Verse 29

इत्युक्ते सञ्जयं भूयः पर्यपृच्छत भारत । ज्ञात्वा युयुत्सोः कार्याणि प्राप्तकालमरिन्दमः ।। कामादिमता कृतमपि निष्फलं भविष्यतीत्यर्थः ।।

ityukte sañjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhārata | jñātvā yuyutsoḥ kāryāṇi prāptakālamarindamaḥ || kāmādimatā kṛtamapi niṣphalaṃ bhaviṣyatītyarthaḥ ||