Adhyaya 60

Verse 1

धृतराष्ट्रेण दुर्योधनं प्रति स्वपरपक्षयोः बलाबलविमर्शनेन पाण्डवेषु पुत्रप्रेम्णा धर्मादिदेवानां साहाय्यकरमाभिधानपूर्वकं स्वस्य शमाभिरोचनवचनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। सञ्जयस्य वचः श्रुत्वा प्रज्ञाचक्षुर्जनेश्वरः। ततः सङ्ख्यातुमारेभे तद्वचो गुणदोषतः ।।

dhṛtarāṣṭreṇa duryodhanaṃ prati svaparapakṣayoḥ balābalavimarśanena pāṇḍaveṣu putrapremṇā dharmādidevānāṃ sāhāyyakaramābhidhānapūrvakaṃ svasya śamābhirocanavacanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| sañjayasya vacaḥ śrutvā prajñācakṣurjaneśvaraḥ| tataḥ saṅkhyātumārebhe tadvaco guṇadoṣataḥ ||

Verse 2

प्रसङ्ख्याय च सौक्ष्म्येण गुणदोषान्विचक्षणः। यथावन्मतितत्त्वेन जयकामः सुतान्प्रति ।।

prasaṅkhyāya ca saukṣmyeṇa guṇadoṣānvicakṣaṇaḥ| yathāvanmatitattvena jayakāmaḥ sutānprati ||

Verse 3

बलाबलं विनिश्चित्य याथातथ्येन बुद्धिमान्। यदा तु मेने भूयिष्ठं तद्वचो गुणदोषतः ।।

balābalaṃ viniścitya yāthātathyena buddhimān| yadā tu mene bhūyiṣṭhaṃ tadvaco guṇadoṣataḥ ||

Verse 4

पुनरेव कुरूणां च पाण्डवानां च बुद्धिमान् । शक्तिं शङ्ख्यातुमारेभे तदा वै मनुजाधिपः ।।

punareva kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca buddhimān | śaktiṃ śaṅkhyātumārebhe tadā vai manujādhipaḥ ||

Verse 5

देवमानुषयोः शक्त्या तेजसा चैव पाण्डवान्। कुरूञ्शक्त्याऽल्पतरया दुर्योधनमथाब्रवीत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि षष्टितमोऽध्यायः ।।

devamānuṣayoḥ śaktyā tejasā caiva pāṇḍavān| kurūñśaktyā'lpatarayā duryodhanamathābravīt || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 6

दुर्योधनेयं चिन्ता मे शश्वन्न व्युपशाम्यति। सत्यं ह्येतदहं मन्ये प्रत्यक्षं नानुमानतः ।।

duryodhaneyaṃ cintā me śaśvanna vyupaśāmyati| satyaṃ hyetadahaṃ manye pratyakṣaṃ nānumānataḥ ||

Verse 7

आत्मजेषु परं स्नेहं सर्वभातिनि कुर्वते। प्रियामि चैषां कुर्वन्ति यथाशक्ति हितानि च ।।

ātmajeṣu paraṃ snehaṃ sarvabhātini kurvate| priyāmi caiṣāṃ kurvanti yathāśakti hitāni ca ||

Verse 8

एवमेवोपकर्तॄणां प्रायशो लक्षयामहे। इच्छन्ति बहुलं सन्तः प्रतिकर्तुं महत्प्रियम् ।।

evamevopakartṝṇāṃ prāyaśo lakṣayāmahe| icchanti bahulaṃ santaḥ pratikartuṃ mahatpriyam ||

Verse 9

अग्निः साचिव्यर्ता स्यात्खाण्डवे तत्कृतं स्मरन् । अर्जुनस्यापि भीमेऽस्मिन्कुरुपाण्डुसमागमे ।। शक्त्या परिच्छिद्येति शेष्ठः ।।

agniḥ sācivyartā syātkhāṇḍave tatkṛtaṃ smaran | arjunasyāpi bhīme'sminkurupāṇḍusamāgame || śaktyā paricchidyeti śeṣṭhaḥ ||

Verse 10

जातिगृद्ध्याऽभिपन्नाश्च पाण्‍डवानामनेकशः। धर्मादयः समेष्यन्ति समाहूता दिवौकसः ।। भीमे भयंकरे ।।

jātigṛddhyā'bhipannāśca pāṇ‍ḍavānāmanekaśaḥ| dharmādayaḥ sameṣyanti samāhūtā divaukasaḥ || bhīme bhayaṃkare ||

Verse 11

भीष्मद्रोणकृपादीनां भयादशनिसन्निभम् । रिरक्षिषन्तः संरभ्यं गमिष्यन्तीति मे मतिः ।।

bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ bhayādaśanisannibham | rirakṣiṣantaḥ saṃrabhyaṃ gamiṣyantīti me matiḥ ||

Verse 12

ते देवैः सहिताः पार्था न शक्याः प्रतिवीक्षितुम् । मानुषेण नरव्याघ्रा वीर्यवन्तोऽस्त्रपारगाः ।।

te devaiḥ sahitāḥ pārthā na śakyāḥ prativīkṣitum | mānuṣeṇa naravyāghrā vīryavanto'strapāragāḥ ||

Verse 13

दुरासदं यस्य दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम् । वारुणौ चाक्षयौ दिव्यौ शरपूर्णौ महेषुधी ।।

durāsadaṃ yasya divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanuruttamam | vāruṇau cākṣayau divyau śarapūrṇau maheṣudhī ||

Verse 14

वानरश्च ध्वजे दिव्यो निःसङ्गे धूमवद्गतिः । रथश्च चतुरन्तायां यस्य नास्ति समः क्षितौ ।।

vānaraśca dhvaje divyo niḥsaṅge dhūmavadgatiḥ | rathaśca caturantāyāṃ yasya nāsti samaḥ kṣitau ||

Verse 15

महामेघनिभश्चापि निर्घोषः श्रूयते जनैः । महाशनिसमः शब्दःत शात्रवाणां भयंकरः ।।

mahāmeghanibhaścāpi nirghoṣaḥ śrūyate janaiḥ | mahāśanisamaḥ śabdaḥta śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ ||

Verse 16

यं चातिमानुषं वीर्ये कृत्स्नो लोको व्यवस्यति। देवानामपि जेतारं यं विदुः पार्थिवा रणे ।।

yaṃ cātimānuṣaṃ vīrye kṛtsno loko vyavasyati| devānāmapi jetāraṃ yaṃ viduḥ pārthivā raṇe ||

Verse 17

शतानि पञ्च चैवेषून्यो गृह्णन्नैव दृश्यते। निमेषान्तरमात्रेण मुञ्चन्दूरं च पातयन् ।।

śatāni pañca caiveṣūnyo gṛhṇannaiva dṛśyate| nimeṣāntaramātreṇa muñcandūraṃ ca pātayan ||

Verse 18

यमाह भीष्मो द्रोणश्च कृपो द्रौणिस्तथैव च । मद्रराजस्तथा शल्यो मध्यस्था ये च मानवाः ।।

yamāha bhīṣmo droṇaśca kṛpo drauṇistathaiva ca | madrarājastathā śalyo madhyasthā ye ca mānavāḥ ||

Verse 19

युद्धायावस्थितं पार्थं पार्थिवैरतिमानुषैः । अशक्यं रथशार्दूलं पराजेतुमरिंदमम् ।।

yuddhāyāvasthitaṃ pārthaṃ pārthivairatimānuṣaiḥ | aśakyaṃ rathaśārdūlaṃ parājetumariṃdamam ||

Verse 20

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः। सदृशं बाहुवीर्येण कार्तवीर्यस्य पाण्डवम् ।।

kṣipatyekena vegena pañcabāṇaśatāni yaḥ| sadṛśaṃ bāhuvīryeṇa kārtavīryasya pāṇḍavam ||

Verse 21

तमर्जुनं महेष्वासं महेन्द्रोपेन्द्रविक्रमम्। निघ्नन्तमिव पश्याभि विमर्देऽस्मिन्महाहवे ।।

tamarjunaṃ maheṣvāsaṃ mahendropendravikramam| nighnantamiva paśyābhi vimarde'sminmahāhave ||

Verse 22

इत्येवं चिन्तयन्कृत्स्नमहोरात्राणि भारत । अनिद्रो निःसुखश्चास्मि कुरूणां शमचिन्तया ।।

ityevaṃ cintayankṛtsnamahorātrāṇi bhārata | anidro niḥsukhaścāsmi kurūṇāṃ śamacintayā ||

Verse 23

क्षयोदयोऽयं सुमहान्कुरूणां प्रत्युपस्थितः। अस्य चेत्कलहन्यान्तः शमादन्यो न विद्यते ।।

kṣayodayo'yaṃ sumahānkurūṇāṃ pratyupasthitaḥ| asya cetkalahanyāntaḥ śamādanyo na vidyate ||

Verse 24

शमो मे रोचते नित्यं पार्थैस्तात न विग्रहः । कुरुभ्यो हि सदा मन्ये पाण्डवाञ्शक्तिमत्तरान् ।।

śamo me rocate nityaṃ pārthaistāta na vigrahaḥ | kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavāñśaktimattarān ||