Adhyaya 56

Verse 1

सञ्जयेन पाण्डवभावं बुभुत्सुं दुर्योधनंप्रति तेषां युद्धोत्कण्ठाकथनपूर्वकं तद्रथाश्ववर्णनम् ।। 1 ।। दुर्योधन उवाच। अक्षौहिणीः सप्त लब्ध्वा राजभिः सह सञ्जय। किंस्विदिच्छति कौन्तेयो युद्धप्रेप्सुर्युधिष्ठिरः ।।

sañjayena pāṇḍavabhāvaṃ bubhutsuṃ duryodhanaṃprati teṣāṃ yuddhotkaṇṭhākathanapūrvakaṃ tadrathāśvavarṇanam || 1 || duryodhana uvāca| akṣauhiṇīḥ sapta labdhvā rājabhiḥ saha sañjaya| kiṃsvidicchati kaunteyo yuddhaprepsuryudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 2

सञ्जय उवाच। अतीव मुदितो राजन्युद्धप्रेप्युर्युधिष्ठिरः। भीमसेनार्जुनौ चोभौ यमावपि न बिभ्यतः ।।

sañjaya uvāca| atīva mudito rājanyuddhaprepyuryudhiṣṭhiraḥ| bhīmasenārjunau cobhau yamāvapi na bibhyataḥ ||

Verse 3

रथं तु दिव्यं कौन्तेयः सर्वा विभ्राजयन्दिशः। मन्त्रं जिज्ञासमानः सन्बीभत्सुः समयोजयत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि षट्पञ्चाशोऽध्यायः ।।

rathaṃ tu divyaṃ kaunteyaḥ sarvā vibhrājayandiśaḥ| mantraṃ jijñāsamānaḥ sanbībhatsuḥ samayojayat || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

तमपश्याम सन्नद्धं मेघं विद्युद्युतं यथा। समन्तात्समभिध्या हृष्यमाणोऽभ्यभाषत। पूर्वरूपमिदं पश्य वयं जेष्याम सञ्जय ।।

tamapaśyāma sannaddhaṃ meghaṃ vidyudyutaṃ yathā| samantātsamabhidhyā hṛṣyamāṇo'bhyabhāṣata| pūrvarūpamidaṃ paśya vayaṃ jeṣyāma sañjaya ||

Verse 5

बीभत्सुर्मां यथोवाच तथाऽवैम्यहमप्युत ।।

bībhatsurmāṃ yathovāca tathā'vaimyahamapyuta ||

Verse 6

दुर्योधन उवाच। प्रशंसस्यभिनन्दंस्तान्पार्थानक्षपराजितान्। अर्जुनस्य रथे ब्रूहि कथमश्वाः कथं ध्वजाः ।।

duryodhana uvāca| praśaṃsasyabhinandaṃstānpārthānakṣaparājitān| arjunasya rathe brūhi kathamaśvāḥ kathaṃ dhvajāḥ ||

Verse 7

सञ्जय उवाच। भौमनः सह शक्रेण बहुचित्रं विशांपते। रूपाणि कल्पयामास त्वष्टा धाता सदा विभो।। मन्त्रं अस्त्रप्रयोजकं जिज्ञासमानः परीक्षितुमिच्छन् ।।

sañjaya uvāca| bhaumanaḥ saha śakreṇa bahucitraṃ viśāṃpate| rūpāṇi kalpayāmāsa tvaṣṭā dhātā sadā vibho|| mantraṃ astraprayojakaṃ jijñāsamānaḥ parīkṣitumicchan ||

Verse 8

ध्वजे हि तस्मिन्रूपाणि चक्रुस्ते देवमायया। महाधनानि दिव्यानि महान्ति च लघूनि च ।। भौमनो विश्वकर्मा। धाता प्रजापतिः ।।

dhvaje hi tasminrūpāṇi cakruste devamāyayā| mahādhanāni divyāni mahānti ca laghūni ca || bhaumano viśvakarmā| dhātā prajāpatiḥ ||

Verse 9

भीमसेनानुरोधायक हनूमान्मारुतात्मजः। आत्मप्रतिकृतिं तस्मिन्ध्वज आरोपयिष्यति ।।

bhīmasenānurodhāyaka hanūmānmārutātmajaḥ| ātmapratikṛtiṃ tasmindhvaja āropayiṣyati ||

Verse 10

सर्वा दिशो योजनमात्रमन्तरं सतिर्यगूर्ध्वं च रुरोध वै ध्वजः। न संसञ्जेत्तरुभिः संवृतोऽपि तथा हि माया विहिता भौमनेन ।। ते त्वष्टृशक्रधातारः रूपाणि चक्रुः ।।

sarvā diśo yojanamātramantaraṃ satiryagūrdhvaṃ ca rurodha vai dhvajaḥ| na saṃsañjettarubhiḥ saṃvṛto'pi tathā hi māyā vihitā bhaumanena || te tvaṣṭṛśakradhātāraḥ rūpāṇi cakruḥ ||

Verse 11

यथाऽऽकाशे शक्रधनुः प्रकाशते न चैकवर्णं न च वेद्मि किं नु तत्। तथा ध्वजो विहितो भौमनेन बह्वाकारं दृश्यते रूपमस्य ।।

yathā''kāśe śakradhanuḥ prakāśate na caikavarṇaṃ na ca vedmi kiṃ nu tat| tathā dhvajo vihito bhaumanena bahvākāraṃ dṛśyate rūpamasya ||

Verse 12

यथाऽग्निधूमो दिवमेति रुद्ध्वा। वर्णान्बिभ्रत्तैजसांश्चित्ररूपान्। तथा ध्वजो विहितो भौमनेन न चेद्भारो भविता नोत रोधः ।। रुरोध स्वतेजसेति शेषः ।।

yathā'gnidhūmo divameti ruddhvā| varṇānbibhrattaijasāṃścitrarūpān| tathā dhvajo vihito bhaumanena na cedbhāro bhavitā nota rodhaḥ || rurodha svatejaseti śeṣaḥ ||

Verse 13

हतंहतं दत्तवरं पुरस्तात् भारो रथे रोधुः द्वारादौ द्वयमपि न भवेत् ।।

hataṃhataṃ dattavaraṃ purastāt bhāro rathe rodhuḥ dvārādau dvayamapi na bhavet ||

Verse 14

तथा राज्ञो दन्तवर्णा बृहन्तो रथे युक्ता भान्ति तद्वीर्यतुल्याः। ऋक्षप्रख्या भीमसेनस्य वाहा रथे वायोस्तुल्यवेग बभूवुः ।।

tathā rājño dantavarṇā bṛhanto rathe yuktā bhānti tadvīryatulyāḥ| ṛkṣaprakhyā bhīmasenasya vāhā rathe vāyostulyavega babhūvuḥ ||

Verse 15

कल्माषाङ्गास्तित्तिरिचित्रपृष्ठा भ्रात्रा दत्ताः प्रीयता फाल्गुनेन। भ्रातुर्बीरस्य स्वैस्तुरङ्गैर्विशिष्टा मुदा युक्ताः सहदेवं वहन्ति ।।

kalmāṣāṅgāstittiricitrapṛṣṭhā bhrātrā dattāḥ prīyatā phālgunena| bhrāturbīrasya svaisturaṅgairviśiṣṭā mudā yuktāḥ sahadevaṃ vahanti ||

Verse 16

माद्रीपुत्रं नकुलं त्वाजमीढं महेन्द्रदत्ता हरयो वाजिमुख्याः । समा वायोर्बलवन्तस्तरस्विनो वहन्ति वीरं वृत्रशत्रुं यथेन्द्रम् ।

mādrīputraṃ nakulaṃ tvājamīḍhaṃ mahendradattā harayo vājimukhyāḥ | samā vāyorbalavantastarasvino vahanti vīraṃ vṛtraśatruṃ yathendram |

Verse 17

तुल्याश्चैभिर्वयसा विक्रमेण महाजवाश्रित्ररूपाः सदश्वाः । सौभद्रादीन्द्रौपदेयान्कुमारान् वहन्त्यश्वा देवदत्ता बृहन्तः ।। यत्तत् अश्वानां शतं हतंहतं पुनःपुनः कतिपयाश्वहननेपि भावात् शतं पूर्यते। यतः पुरस्ताद्दत्तवरम् ।।

tulyāścaibhirvayasā vikrameṇa mahājavāśritrarūpāḥ sadaśvāḥ | saubhadrādīndraupadeyānkumārān vahantyaśvā devadattā bṛhantaḥ || yattat aśvānāṃ śataṃ hataṃhataṃ punaḥpunaḥ katipayāśvahananepi bhāvāt śataṃ pūryate| yataḥ purastāddattavaram ||