Adhyaya 54

Verse 1

सञ्जयेन पाण्डवेषु जयसाधनसामग्रीमभिधाय तेषु धार्तराष्ट्रकृतापकारनुस्मारणपूर्वकं धृतराष्ट्रगर्हणम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। एवमेतन्महाराज यथावदसि भारत। युद्धे विनाशः क्षत्रस्य गाण्डीवेन प्रदृश्यते।।

sañjayena pāṇḍaveṣu jayasādhanasāmagrīmabhidhāya teṣu dhārtarāṣṭrakṛtāpakāranusmāraṇapūrvakaṃ dhṛtarāṣṭragarhaṇam || 1 || sañjaya uvāca| evametanmahārāja yathāvadasi bhārata| yuddhe vināśaḥ kṣatrasya gāṇḍīvena pradṛśyate||

Verse 2

इदं तु नाभिजानामि तव धीरस्य नित्यशः। यत्पुत्रवशमागच्छेस्तत्त्वज्ञः सव्यसाचिनः ।।

idaṃ tu nābhijānāmi tava dhīrasya nityaśaḥ| yatputravaśamāgacchestattvajñaḥ savyasācinaḥ ||

Verse 3

नैष कालो महाराज तव शश्वत्कृतागसः। त्वया ह्येवादितः पार्था निकृता भरतर्षभ ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि चतुःपञ्चाशोऽध्यायः ।।

naiṣa kālo mahārāja tava śaśvatkṛtāgasaḥ| tvayā hyevāditaḥ pārthā nikṛtā bharatarṣabha || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

पिता श्रेष्ठः सुहृद्यश्च सम्यक्प्रणिहितात्मवान्। आस्थेयं हि हितं तेन न द्रोग्धा गुरुरुच्यते ।।

pitā śreṣṭhaḥ suhṛdyaśca samyakpraṇihitātmavān| āstheyaṃ hi hitaṃ tena na drogdhā gururucyate ||

Verse 5

इदं जितमिदं लब्धमिति श्रुत्वा पराजितान्। द्यूतकाले महाराज स्मरसे स्म कुमारवत् ।।

idaṃ jitamidaṃ labdhamiti śrutvā parājitān| dyūtakāle mahārāja smarase sma kumāravat ||

Verse 6

परुषाण्युच्यमानांश्च पुरा पार्थानुपेक्षसे। कृत्स्नं राज्यं जयन्तीति प्रपातं नानुपश्यसि ।।

paruṣāṇyucyamānāṃśca purā pārthānupekṣase| kṛtsnaṃ rājyaṃ jayantīti prapātaṃ nānupaśyasi ||

Verse 7

पित्र्यं राज्यं महाराज कुरवस्ते सजाङ्गलाः। अथ वीरैर्जितामुर्वीमखिलां प्रत्यपद्यथाः।।

pitryaṃ rājyaṃ mahārāja kuravaste sajāṅgalāḥ| atha vīrairjitāmurvīmakhilāṃ pratyapadyathāḥ||

Verse 8

बाहुवीर्यार्जिता भूमिस्तव पार्थैर्निवेदिता। मयेदं कृतमित्येव मन्यसे राजसत्तम।।

bāhuvīryārjitā bhūmistava pārthairniveditā| mayedaṃ kṛtamityeva manyase rājasattama||

Verse 9

ग्रस्तान्गन्धर्वराजेन मज्जतो ह्यप्लवेऽम्भसि। आनिनाय पुनः पार्थः पुत्रांस्ते राजसत्तम ।।

grastāngandharvarājena majjato hyaplave'mbhasi| ānināya punaḥ pārthaḥ putrāṃste rājasattama ||

Verse 10

कुमारवच्च स्मयसे द्यूते विनिकृतेषु यत्। पाण्डवेषु वने राजन्प्रव्रजत्सु पुनःपुनः ।।

kumāravacca smayase dyūte vinikṛteṣu yat| pāṇḍaveṣu vane rājanpravrajatsu punaḥpunaḥ ||

Verse 11

प्रवर्षतः शरव्रातानर्जुनस्य शितान्बहून्। अप्यर्णवा विशुष्येयुः किं पुनर्मासयोनयः ।।

pravarṣataḥ śaravrātānarjunasya śitānbahūn| apyarṇavā viśuṣyeyuḥ kiṃ punarmāsayonayaḥ ||

Verse 12

अस्यतां फाल्गुनः श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुषां वरम्। केशवः सर्वभूतानामायुधानां सुदर्शनम् । वानरो रोचमानश्च केतुः केतुमतां वरः ।।

asyatāṃ phālgunaḥ śreṣṭho gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ varam| keśavaḥ sarvabhūtānāmāyudhānāṃ sudarśanam | vānaro rocamānaśca ketuḥ ketumatāṃ varaḥ ||

Verse 13

एवमेतानि स रथो वहते सह यो रणे। क्षपयिष्यति नो राजन्कालचक्रमिवोद्यतम् ।।

evametāni sa ratho vahate saha yo raṇe| kṣapayiṣyati no rājankālacakramivodyatam ||

Verse 14

तस्याद्य वसुधा राजन्निखिला भरतर्षभ। यस्य भीमार्जिनौ योधौ स राजा राजसत्तम ।।

tasyādya vasudhā rājannikhilā bharatarṣabha| yasya bhīmārjinau yodhau sa rājā rājasattama ||

Verse 15

तथा भीमहतप्रायां मञ्जन्तीं तव वाहिनीम् । दुर्योधनमुखा दृष्ट्वा क्षयं यास्यन्ति कौरवाः ।।

tathā bhīmahataprāyāṃ mañjantīṃ tava vāhinīm | duryodhanamukhā dṛṣṭvā kṣayaṃ yāsyanti kauravāḥ ||

Verse 16

न भीमार्जुनयोर्भीता लप्स्यन्ते विजयं विभो। तव पुत्रा महाराज राजानश्चानुसारिणः ।।

na bhīmārjunayorbhītā lapsyante vijayaṃ vibho| tava putrā mahārāja rājānaścānusāriṇaḥ ||

Verse 17

मत्स्यास्त्वामद्य नार्चन्ति पञ्चालाश्च सकेकयाः। साल्वेयाः शूरसेनाश्च सर्वे त्वामवजानते ।।

matsyāstvāmadya nārcanti pañcālāśca sakekayāḥ| sālveyāḥ śūrasenāśca sarve tvāmavajānate ||

Verse 18

पार्थं ह्येते गताः सर्वे वीर्यज्ञास्तस्य धीमतः। भक्त्या ह्यस्य विरुध्यन्ते तव पुत्रैः सदैव ते ।।

pārthaṃ hyete gatāḥ sarve vīryajñāstasya dhīmataḥ| bhaktyā hyasya virudhyante tava putraiḥ sadaiva te ||

Verse 19

अनर्हानेव तु वधे धर्मयुक्तान्विकर्मणा। योऽक्लेशयत्पाण्डुपुत्रान्यो विद्वेष्ट्यधुनापि वै ।।

anarhāneva tu vadhe dharmayuktānvikarmaṇā| yo'kleśayatpāṇḍuputrānyo vidveṣṭyadhunāpi vai ||

Verse 20

सर्वोपायैर्नियन्तव्यः सानुगः पापपुरुषः। तव पुत्रो महाराज नानुशोचितुमर्हसि ।।

sarvopāyairniyantavyaḥ sānugaḥ pāpapuruṣaḥ| tava putro mahārāja nānuśocitumarhasi ||

Verse 21

अपरोहं महाराज साक्षाच्चैनं ब्रवीम्यहम्। द्यूतकाले मया चोक्तं विदुरेण च धीमता ।।

aparohaṃ mahārāja sākṣāccainaṃ bravīmyaham| dyūtakāle mayā coktaṃ vidureṇa ca dhīmatā ||

Verse 22

यदिदं ते विलपितं पाण्डवान्प्रति भारत। अनीशेनैव राजेन्द्र सर्वमेतन्निरर्थकम् ।।

yadidaṃ te vilapitaṃ pāṇḍavānprati bhārata| anīśenaiva rājendra sarvametannirarthakam ||