Adhyaya 51

Verse 1

धृतराष्ट्रस्य सञ्जयाग्रे भीमसेनप्रतापानुस्मरणेन परिशोचनम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। सर्व एते महोत्साहा ये त्वया परिकीर्तिताः। एकतस्त्वेव ते सर्वे समेता भीम एकतः ।।

dhṛtarāṣṭrasya sañjayāgre bhīmasenapratāpānusmaraṇena pariśocanam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| sarva ete mahotsāhā ye tvayā parikīrtitāḥ| ekatastveva te sarve sametā bhīma ekataḥ ||

Verse 2

भीमसेनाद्धि मे भूयो भयं सञ्जायते महत्। क्रुद्धादमर्षणात्तात व्याघ्रादिव महारुरोः ।।

bhīmasenāddhi me bhūyo bhayaṃ sañjāyate mahat| kruddhādamarṣaṇāttāta vyāghrādiva mahāruroḥ ||

Verse 3

जागर्मि रात्रयः सर्वा दीर्घमुष्णं च निःश्वसन्। भीतो वृकोदरात्तात सिंहात्पशुरिवापरः ।।

jāgarmi rātrayaḥ sarvā dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasan| bhīto vṛkodarāttāta siṃhātpaśurivāparaḥ ||

Verse 4

न हि तस्य महाबाहोः शक्रप्रतिमतेजसः। सैन्येऽस्मिन्प्रतिपश्यामि य एनं विषहेद्युधि ।।

na hi tasya mahābāhoḥ śakrapratimatejasaḥ| sainye'sminpratipaśyāmi ya enaṃ viṣahedyudhi ||

Verse 5

अमर्षणश्च कौन्तेयो दृढवैरश्च पाण्डवः । अनर्महासी सोन्मादस्तिर्यक्प्रेक्षी महास्वनः ।।

amarṣaṇaśca kaunteyo dṛḍhavairaśca pāṇḍavaḥ | anarmahāsī sonmādastiryakprekṣī mahāsvanaḥ ||

Verse 6

महावेगो महोत्साहो महाबाहुर्महाबलः। मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ।।

mahāvego mahotsāho mahābāhurmahābalaḥ| mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati ||

Verse 7

उरुग्राहगृहीतानां गदां बिभ्रद्वृकोदरः। कुरूणामृषभो युद्धे दण्डपाणिरिवान्तकः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि एकपञ्चाशोऽध्यायः ।।

urugrāhagṛhītānāṃ gadāṃ bibhradvṛkodaraḥ| kurūṇāmṛṣabho yuddhe daṇḍapāṇirivāntakaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi ekapañcāśo'dhyāyaḥ ||

Verse 8

अष्टाश्रिमायसीं घोरां गदां काञ्चनभूषणाम् । मनसाहं प्रपश्यामि ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् ।।

aṣṭāśrimāyasīṃ ghorāṃ gadāṃ kāñcanabhūṣaṇām | manasāhaṃ prapaśyāmi brahmadaṇḍamivodyatam ||

Verse 9

यथा मृगाणां यूथेषु सिंहो जातबलश्चरेत्। मामकेषु तथा भीमो बलेषु विचरिष्यति ।।

yathā mṛgāṇāṃ yūtheṣu siṃho jātabalaścaret| māmakeṣu tathā bhīmo baleṣu vicariṣyati ||

Verse 10

सर्वेषां मम पुत्राणां स एकः क्रूरविक्रमः । बह्वाशी विप्रतीपश्च बाल्येपि रभसः सदा ।। उरुग्राहः महानिर्बन्धस्तेन गृहीतानां वशीकृतानाम् ।।

sarveṣāṃ mama putrāṇāṃ sa ekaḥ krūravikramaḥ | bahvāśī vipratīpaśca bālyepi rabhasaḥ sadā || urugrāhaḥ mahānirbandhastena gṛhītānāṃ vaśīkṛtānām ||

Verse 11

उद्वेपते मे हृदयं ये मे दुर्योधनादयः। बाल्येऽपि तेन युद्ध्यन्तो वारणेनेव मर्दिताः ।।

udvepate me hṛdayaṃ ye me duryodhanādayaḥ| bālye'pi tena yuddhyanto vāraṇeneva marditāḥ ||

Verse 12

तस्य वीर्येण संक्लिष्टा नित्यमेव सुता मम। स एव हेतुर्भेदस्य भीमो भीमपराक्रमः ।।

tasya vīryeṇa saṃkliṣṭā nityameva sutā mama| sa eva heturbhedasya bhīmo bhīmaparākramaḥ ||

Verse 13

ग्रसमानमनीकानि नरवारणवाजिनाम्। पश्यामीवाग्रतो भीमं क्रोधमूर्छितमाहवे ।।

grasamānamanīkāni naravāraṇavājinām| paśyāmīvāgrato bhīmaṃ krodhamūrchitamāhave ||

Verse 14

अस्त्रे द्रोणार्जुनसमं वायुवेगसमं जवे। महेश्वरसमं क्रोधे को हन्याद्भीममाहवे ।।

astre droṇārjunasamaṃ vāyuvegasamaṃ jave| maheśvarasamaṃ krodhe ko hanyādbhīmamāhave ||

Verse 15

सञ्जयाचक्ष्व मे शूरं भीमसेनममर्षणम् । .......... येऽहं यत्तेन रिपुघातिना । ..... सर्वे पुत्राः मम मनस्विना ।।

sañjayācakṣva me śūraṃ bhīmasenamamarṣaṇam | .......... ye'haṃ yattena ripughātinā | ..... sarve putrāḥ mama manasvinā ||

Verse 16

येन भीमबला यक्षा राक्षसाश्च पुरा हताः। कथं तस्य रणे वेगं मानुषः प्रसहिष्यति ।।

yena bhīmabalā yakṣā rākṣasāśca purā hatāḥ| kathaṃ tasya raṇe vegaṃ mānuṣaḥ prasahiṣyati ||

Verse 17

न स जातु वशे तस्थौ मम बाल्येऽपि सञ्जय । किं पुनर्मम दुष्पुत्रैः क्लिष्टः संप्रति पाण्डवः ।।

na sa jātu vaśe tasthau mama bālye'pi sañjaya | kiṃ punarmama duṣputraiḥ kliṣṭaḥ saṃprati pāṇḍavaḥ ||

Verse 18

निष्ठुरो रोषणोऽत्यर्थं भज्येतापि न संनमेत्। तिर्यक्प्रेक्षीं संहतभ्रूः कथं शाम्येद्वृकोदरः ।।

niṣṭhuro roṣaṇo'tyarthaṃ bhajyetāpi na saṃnamet| tiryakprekṣīṃ saṃhatabhrūḥ kathaṃ śāmyedvṛkodaraḥ ||

Verse 19

शूरस्तथाऽप्रतिबलो गौरस्ताल इवोन्नतः। प्रमाणतो भीमसेनः प्रादेशेनाधिकोऽर्जुनात् ।।

śūrastathā'pratibalo gaurastāla ivonnataḥ| pramāṇato bhīmasenaḥ prādeśenādhiko'rjunāt ||

Verse 20

जवेन वाजिनोऽत्येति बलेनान्त्येति कुञ्जरान् । अव्यक्तजल्पी मध्वक्षो मध्यमः पाण्डवो बली ।।

javena vājino'tyeti balenāntyeti kuñjarān | avyaktajalpī madhvakṣo madhyamaḥ pāṇḍavo balī ||

Verse 21

इति बाल्ये श्रुतः पूर्वं मया व्यासमुखात्पुरा। रूपतो वीर्यतश्चैव याथातथ्येन पाण्डवः ।। रभसः वेगवान् ।।

iti bālye śrutaḥ pūrvaṃ mayā vyāsamukhātpurā| rūpato vīryataścaiva yāthātathyena pāṇḍavaḥ || rabhasaḥ vegavān ||

Verse 22

आयसेन स दण्डेन रथन्नागान्नरान्हयान्। हनिष्यति रणे क्रुद्धो रौद्रः क्रूरपराक्रमः ।।

āyasena sa daṇḍena rathannāgānnarānhayān| haniṣyati raṇe kruddho raudraḥ krūraparākramaḥ ||

Verse 23

अमर्षी नित्यसंरब्धो भीमः प्रहरतां वरः। मया तात प्रतीपानि कुर्वन्पूर्वं विमानितः ।।

amarṣī nityasaṃrabdho bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ| mayā tāta pratīpāni kurvanpūrvaṃ vimānitaḥ ||

Verse 24

निष्कर्णामायसीं स्थूलां सुपार्श्वां काञ्चनीं गदाम् । शतघ्नीं शतनिर्हादां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः ।। पुरा पुराणम् ।।

niṣkarṇāmāyasīṃ sthūlāṃ supārśvāṃ kāñcanīṃ gadām | śataghnīṃ śatanirhādāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ || purā purāṇam ||

Verse 25

अपारमप्लवागाधं समुद्रं शरवेधनम् । भीमसेनमयं दुर्गं तात मन्दास्तितीर्षवः।।

apāramaplavāgādhaṃ samudraṃ śaravedhanam | bhīmasenamayaṃ durgaṃ tāta mandāstitīrṣavaḥ||

Verse 26

क्रोशतो मे न श्रृण्वन्ति बालाः पण्डितमानिनः । विषमं न हि मन्यन्ते प्रापतं मधुदर्शिनः ।।

krośato me na śrṛṇvanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ | viṣamaṃ na hi manyante prāpataṃ madhudarśinaḥ ||

Verse 27

संयुगे ये गमिष्यन्ति नररूपेण मृत्युना। नियतं चोदिता धात्रा सिंहेनेव महामृगाः ।।

saṃyuge ye gamiṣyanti nararūpeṇa mṛtyunā| niyataṃ coditā dhātrā siṃheneva mahāmṛgāḥ ||

Verse 28

शैक्यां तात चतुष्किष्कुं षडश्रिममितौजसम्। प्रहितां दुःखसंस्पर्शां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः ।। निष्कर्णां अवक्राम्। शतनिर्ह्रादां महाशब्दवतीम् ।।

śaikyāṃ tāta catuṣkiṣkuṃ ṣaḍaśrimamitaujasam| prahitāṃ duḥkhasaṃsparśāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ || niṣkarṇāṃ avakrām| śatanirhrādāṃ mahāśabdavatīm ||

Verse 29

गदां भ्रामयतस्तस्य भिन्दतो हस्तिमस्तकान्। सृक्किणी लेलिहानस्य बाष्पमुत्सृजतो मुहुः ।।

gadāṃ bhrāmayatastasya bhindato hastimastakān| sṛkkiṇī lelihānasya bāṣpamutsṛjato muhuḥ ||

Verse 30

उद्दिश्य नागान्पततः कुर्वतो भैरवान्रवान्। प्रतीपं पततो मत्तान्कुञ्जरान्प्रति गर्जतः ।।

uddiśya nāgānpatataḥ kurvato bhairavānravān| pratīpaṃ patato mattānkuñjarānprati garjataḥ ||

Verse 31

विगाह्य रथमार्गेषु वरानुद्दिश्य निघ्नतः । अग्नेः प्रज्वलितस्येव अपि मुच्येत मे प्रजा ।।

vigāhya rathamārgeṣu varānuddiśya nighnataḥ | agneḥ prajvalitasyeva api mucyeta me prajā ||

Verse 32

वीथीं कुर्वन्महाबाहुर्द्रावयन्मम वाहिनीम् । नृत्यन्निव गदापाणिर्युगान्तं दर्शयिष्यति ।।

vīthīṃ kurvanmahābāhurdrāvayanmama vāhinīm | nṛtyanniva gadāpāṇiryugāntaṃ darśayiṣyati ||

Verse 33

प्रभिन्न इव मातङ्गः प्रभञ्जन्पुष्पितान्द्रुमान्। प्रवेक्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मे वृकोदरः ।।

prabhinna iva mātaṅgaḥ prabhañjanpuṣpitāndrumān| pravekṣyati raṇe senāṃ putrāṇāṃ me vṛkodaraḥ ||

Verse 34

कुर्वन्रथान्विपुरुषान्विसारथिहयध्वजान् । आरुजन्पुरुषव्याघ्रो रथिनः सादिनस्तथा ।।

kurvanrathānvipuruṣānvisārathihayadhvajān | ārujanpuruṣavyāghro rathinaḥ sādinastathā ||

Verse 35

गङ्गावेग इवानूपांस्तीरजान्विविधान्द्रुमान्। प्रभङ्क्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मम सञ्जय ।। शैक्यां शिक्यस्थाम् ।।

gaṅgāvega ivānūpāṃstīrajānvividhāndrumān| prabhaṅkṣyati raṇe senāṃ putrāṇāṃ mama sañjaya || śaikyāṃ śikyasthām ||

Verse 36

वधं नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनभयार्दिताः । मम पुत्राश्च भृत्याश्च राजानश्चैव सञ्जय ।।

vadhaṃ nūnaṃ gamiṣyanti bhīmasenabhayārditāḥ | mama putrāśca bhṛtyāśca rājānaścaiva sañjaya ||

Verse 37

येन राजा महावीर्यः प्रविश्यान्तःपुरं पुरा। वासुदेवसहायेन जरासन्धो निपातितः ।।

yena rājā mahāvīryaḥ praviśyāntaḥpuraṃ purā| vāsudevasahāyena jarāsandho nipātitaḥ ||

Verse 38

कृत्स्नेयं पृथिवी देवी जरासन्धेन धीमता। मागधेन्द्रेण बलिना वशे कृत्वा प्रतापिता ।।

kṛtsneyaṃ pṛthivī devī jarāsandhena dhīmatā| māgadhendreṇa balinā vaśe kṛtvā pratāpitā ||

Verse 39

भीष्मप्रतापात्कुरवो नयेनान्धकवृष्णयः । यन्न तस्य वशे जग्मुः केवलं दैवमेव तत् ।।

bhīṣmapratāpātkuravo nayenāndhakavṛṣṇayaḥ | yanna tasya vaśe jagmuḥ kevalaṃ daivameva tat ||

Verse 40

स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरसा बाहुशालिना। अनायुधेन वीरेण निहतः किं ततोऽधिकम् ।।

sa gatvā pāṇḍuputreṇa tarasā bāhuśālinā| anāyudhena vīreṇa nihataḥ kiṃ tato'dhikam ||

Verse 41

दीर्घकालसमासक्तं विशमाशीविषो यथा। स मोक्ष्यति रणे तेजः पुत्रेषु मम सञ्जय ।।

dīrghakālasamāsaktaṃ viśamāśīviṣo yathā| sa mokṣyati raṇe tejaḥ putreṣu mama sañjaya ||

Verse 42

महेन्द्र इव वज्रेण दानवान्देवसत्तमः । भीमसेनो गदापाणिः सूदयिष्यति मे सुतान् ।।

mahendra iva vajreṇa dānavāndevasattamaḥ | bhīmaseno gadāpāṇiḥ sūdayiṣyati me sutān ||

Verse 43

अविषह्यमनावार्यं तीव्रवेगपराक्रमम् । पश्यामीवातिताम्राक्षमापतन्तं वृकोदरम् ।।

aviṣahyamanāvāryaṃ tīvravegaparākramam | paśyāmīvātitāmrākṣamāpatantaṃ vṛkodaram ||

Verse 44

अगदस्याप्यधनुषो विरथस्य विवर्मणः । बाहुभ्यां युध्यमानस्य कस्तिष्ठेदग्रतः पुमान् ।। अनूपान् सजलदेशे स्थितान् ।।

agadasyāpyadhanuṣo virathasya vivarmaṇaḥ | bāhubhyāṃ yudhyamānasya kastiṣṭhedagrataḥ pumān || anūpān sajaladeśe sthitān ||

Verse 45

भीष्मो द्रोणश्च विप्रोऽयं कृपः शारद्वतस्तथा। जान्त्येते यथैवहं वीर्यज्ञस्तस्य धीमतः ।।

bhīṣmo droṇaśca vipro'yaṃ kṛpaḥ śāradvatastathā| jāntyete yathaivahaṃ vīryajñastasya dhīmataḥ ||

Verse 46

आर्यव्रतं तु जानन्तः सङ्गरान्तं विधित्सवः । सेनामुखेषु स्थास्यन्ति मामकानां नरर्षभाः ।।

āryavrataṃ tu jānantaḥ saṅgarāntaṃ vidhitsavaḥ | senāmukheṣu sthāsyanti māmakānāṃ nararṣabhāḥ ||

Verse 47

बलीयः सर्वतो दिष्टं पुरुषस्य विशेषतः। पश्यन्नपि जयं तेषां न नियच्छामि यत्सुतान् ।।

balīyaḥ sarvato diṣṭaṃ puruṣasya viśeṣataḥ| paśyannapi jayaṃ teṣāṃ na niyacchāmi yatsutān ||

Verse 48

ते पुराणं महेष्वासा मार्गमैन्द्रं समास्थिताः। त्यक्ष्यन्ति तुमुले प्राणान्रक्षन्तः पार्थिवं यशः ।।

te purāṇaṃ maheṣvāsā mārgamaindraṃ samāsthitāḥ| tyakṣyanti tumule prāṇānrakṣantaḥ pārthivaṃ yaśaḥ ||

Verse 49

यथैषां मामकास्तात तथैषां पाण्डवा अपि। पौत्रा भीष्मस्य शिष्याश्च द्रोणस्य च कृपस्य च ।।

yathaiṣāṃ māmakāstāta tathaiṣāṃ pāṇḍavā api| pautrā bhīṣmasya śiṣyāśca droṇasya ca kṛpasya ca ||

Verse 50

ये त्वस्मदाश्रयं किञ्चिद्दत्तमिष्टं च सञ्जय। तस्यापचितिमार्यत्वात्कर्तारः स्थविरास्त्रयः ।।

ye tvasmadāśrayaṃ kiñciddattamiṣṭaṃ ca sañjaya| tasyāpacitimāryatvātkartāraḥ sthavirāstrayaḥ ||

Verse 51

आददानस्य शस्त्रं हि क्षत्रधर्मं परीप्सतः। निधनं क्षत्रियस्याजौ वरमेवाद्दुरुत्तमम् ।।

ādadānasya śastraṃ hi kṣatradharmaṃ parīpsataḥ| nidhanaṃ kṣatriyasyājau varamevādduruttamam ||

Verse 52

स वै शोचामि सर्वान्वै ये युयुत्सन्ति पाण्डवैः । विक्रुष्टं विदुरोणादौ तदेतद्भयमागतम् ।।

sa vai śocāmi sarvānvai ye yuyutsanti pāṇḍavaiḥ | vikruṣṭaṃ viduroṇādau tadetadbhayamāgatam ||

Verse 53

न तु मन्ये विघाताय ज्ञानं दुःखस्य सञ्जय । भवत्यतिबलं ह्येतज्ज्ञानस्याप्युपघातकम् ।।

na tu manye vighātāya jñānaṃ duḥkhasya sañjaya | bhavatyatibalaṃ hyetajjñānasyāpyupaghātakam ||

Verse 54

ऋषयो ह्यपि निर्मुक्ताः पश्यन्तो लोकसङ्ग्रहान्। सुखैर्भवन्ति सुखिनस्तथा दुःखेन दुःखिताः ।।

ṛṣayo hyapi nirmuktāḥ paśyanto lokasaṅgrahān| sukhairbhavanti sukhinastathā duḥkhena duḥkhitāḥ ||

Verse 55

किं पुनर्मोहमासक्तस्तत्र तत्र सहस्रधा। पुत्रेषु राज्यदारेषु पौत्रेष्वपि च बन्धुषु ।।

kiṃ punarmohamāsaktastatra tatra sahasradhā| putreṣu rājyadāreṣu pautreṣvapi ca bandhuṣu ||

Verse 56

संशये तु महत्यस्मिन्किं नु मे क्षममुत्तरम्। विनाशं ह्येव पश्यामि कुरूणामनुचिन्ततयन् ।।

saṃśaye tu mahatyasminkiṃ nu me kṣamamuttaram| vināśaṃ hyeva paśyāmi kurūṇāmanucintatayan ||

Verse 57

द्यूतप्रमुखमाभाति कुरूणां व्यसनं महत्। मन्देनैश्वर्यकामेन लोभात्पापमिदं कृतम् ।।

dyūtapramukhamābhāti kurūṇāṃ vyasanaṃ mahat| mandenaiśvaryakāmena lobhātpāpamidaṃ kṛtam ||

Verse 58

मन्ये पर्यायधर्मोऽयं कालस्यात्यन्तगामिनः। चक्रे प्रधिरिवासक्तो नास्य शक्यं पलायितुम् ।। अगदस्य गदाहीनस्य ।।

manye paryāyadharmo'yaṃ kālasyātyantagāminaḥ| cakre pradhirivāsakto nāsya śakyaṃ palāyitum || agadasya gadāhīnasya ||

Verse 59

किं नु कुर्यां कथं कुर्यां क्व नु गच्छामि सञ्जय । एते नश्यन्ति कुरवो मन्दाः कालवशं गताः ।।

kiṃ nu kuryāṃ kathaṃ kuryāṃ kva nu gacchāmi sañjaya | ete naśyanti kuravo mandāḥ kālavaśaṃ gatāḥ ||

Verse 60

अवशोऽहं तदा तात पुत्राणां निहते शते। श्रोष्यामि निनदं स्त्रीणां कथं मां मरणं स्पृशेत् ।।

avaśo'haṃ tadā tāta putrāṇāṃ nihate śate| śroṣyāmi ninadaṃ strīṇāṃ kathaṃ māṃ maraṇaṃ spṛśet ||

Verse 61

यथा निदाघे ज्वलनः समद्धो दहेत्कक्षं वायुना चोद्यमानः । गदाहस्तः पाण्डवो वै तथैव हन्ता मदीयान्सहितोऽर्जुनेन ।।

yathā nidāghe jvalanaḥ samaddho dahetkakṣaṃ vāyunā codyamānaḥ | gadāhastaḥ pāṇḍavo vai tathaiva hantā madīyānsahito'rjunena ||