Adhyaya 50

Verse 1

धृतराष्ट्रेण पाण्डवानां किमुपजीवनेन रणोद्योग इति पृष्टस्य सञ्जयस्य पाण्डवप्रभावानुस्मरणेन मूर्छा ।। 1 ।। लब्धसंज्ञेन सञ्जयेन पाण्डवानां कृष्णानुगृहीतस्वसामर्थ्येन राज्ञां साहाय्येन च समरोद्यम इति कथनम् ।। 2 ।। धृतराष्ट्र उवाच। किमसौ पाण्डवो राजा धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत। श्रुत्वेह बहुलाः सेनाः प्रीत्यर्थं नः समागताः ।।

dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍavānāṃ kimupajīvanena raṇodyoga iti pṛṣṭasya sañjayasya pāṇḍavaprabhāvānusmaraṇena mūrchā || 1 || labdhasaṃjñena sañjayena pāṇḍavānāṃ kṛṣṇānugṛhītasvasāmarthyena rājñāṃ sāhāyyena ca samarodyama iti kathanam || 2 || dhṛtarāṣṭra uvāca| kimasau pāṇḍavo rājā dharmaputro'bhyabhāṣata| śrutveha bahulāḥ senāḥ prītyarthaṃ naḥ samāgatāḥ ||

Verse 2

किमसौ चेष्टते सूत योत्स्यमानो युधिष्ठिरः। के वास्य भ्रातृपुत्राणां पश्यन्त्याज्ञेप्सवो सुखम् ।।

kimasau ceṣṭate sūta yotsyamāno yudhiṣṭhiraḥ| ke vāsya bhrātṛputrāṇāṃ paśyantyājñepsavo sukham ||

Verse 3

के स्विदेनं वारयन्ति युद्धाच्छाम्येति वा पुनः। निकृत्या कोपितं मन्दैर्धर्मज्ञं धर्मचारिणम् ।।

ke svidenaṃ vārayanti yuddhācchāmyeti vā punaḥ| nikṛtyā kopitaṃ mandairdharmajñaṃ dharmacāriṇam ||

Verse 4

सञ्जय उवाच। राज्ञो मुखमुदीक्षन्ते पाञ्चालाः पाण्डवैः सह। युधिष्ठिरस्य भद्रं ते स सर्वाननुशास्ति च ।।

sañjaya uvāca| rājño mukhamudīkṣante pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha| yudhiṣṭhirasya bhadraṃ te sa sarvānanuśāsti ca ||

Verse 5

पृथग्भूताः पाण्डवानां पाञ्चालानां रथव्रजाः । आयान्तमभिनन्दन्ति कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।।

pṛthagbhūtāḥ pāṇḍavānāṃ pāñcālānāṃ rathavrajāḥ | āyāntamabhinandanti kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram ||

Verse 6

नभः सूर्यमिवोद्यन्तं कौन्तेयं दीप्ततेजसम्। पाञ्चालाः प्रतिनन्दन्ति तेजोराशिमिवोदितम् ।।

nabhaḥ sūryamivodyantaṃ kaunteyaṃ dīptatejasam| pāñcālāḥ pratinandanti tejorāśimivoditam ||

Verse 7

आगोपालाविपालाश्च नन्दमाना युधिष्ठिरम् । पाञ्चालाः केकया मत्स्याः प्रतिनन्दति पाण्डवम् ।।

āgopālāvipālāśca nandamānā yudhiṣṭhiram | pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ pratinandati pāṇḍavam ||

Verse 8

ब्राह्मण्यो राजपुत्र्यश्च विशां दुहितरश्च याः। क्रीडन्त्योभिसमायान्ति पार्थं सन्नद्धमीक्षितुम् ।।

brāhmaṇyo rājaputryaśca viśāṃ duhitaraśca yāḥ| krīḍantyobhisamāyānti pārthaṃ sannaddhamīkṣitum ||

Verse 9

धृतराष्ट्र उवाच। सञ्जयाचक्ष्व येनास्मान्पाडवा अभ्ययुञ्जत। धृष्टद्युम्नस्य सैन्येन सोमकानां बलेन च ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| sañjayācakṣva yenāsmānpāḍavā abhyayuñjata| dhṛṣṭadyumnasya sainyena somakānāṃ balena ca ||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। गवल्गणिस्तु तत्पुष्टः सभायां कुरुसंसदि। निःश्वस्य सुभृशं दीर्घं मुहुः सञ्चिन्तयन्निव ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| gavalgaṇistu tatpuṣṭaḥ sabhāyāṃ kurusaṃsadi| niḥśvasya subhṛśaṃ dīrghaṃ muhuḥ sañcintayanniva ||

Verse 11

तत्रानिमित्ततो वैवात्सुतं कश्मलमाविशत्। तदाचचक्षे विदुरः सभायां राजसंसदि ।।

tatrānimittato vaivātsutaṃ kaśmalamāviśat| tadācacakṣe viduraḥ sabhāyāṃ rājasaṃsadi ||

Verse 12

सञ्जयोऽयं महाराज मूर्छितः पतितो भुवि। वाचं न सृजते कांचिद्धीनप्रज्ञोऽल्पचेतनः ।।

sañjayo'yaṃ mahārāja mūrchitaḥ patito bhuvi| vācaṃ na sṛjate kāṃciddhīnaprajño'lpacetanaḥ ||

Verse 13

धृतराष्ट्र उवाच। अपश्यत्सञ्जयो नूनं कुन्तीपुत्रान्महारथान्। तैरस्य पुरुषव्याघ्रैर्भृशमुद्वेजितं मनः ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| apaśyatsañjayo nūnaṃ kuntīputrānmahārathān| tairasya puruṣavyāghrairbhṛśamudvejitaṃ manaḥ ||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। सञ्जयश्चेतनां लब्ध्वा प्रत्याश्वस्येदभब्रवीत्। धृतराष्ट्रं महाराज सभायां कुरुसंसदि ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sañjayaścetanāṃ labdhvā pratyāśvasyedabhabravīt| dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja sabhāyāṃ kurusaṃsadi ||

Verse 15

सञ्जय उवाच। दृष्टवानस्मि राजेन्द्र कुन्तीपुत्रान्महारथान्। मत्स्यराजगृहावासनिरोधेनावकर्शितान् ।।

sañjaya uvāca| dṛṣṭavānasmi rājendra kuntīputrānmahārathān| matsyarājagṛhāvāsanirodhenāvakarśitān ||

Verse 16

श्रृणु र्यैर्हि महाराज पाण्डवा अभ्ययुञ्जत। धृष्टद्युम्नेन वीरेण युद्धे वस्तेऽभ्ययुञ्जत ।।

śrṛṇu ryairhi mahārāja pāṇḍavā abhyayuñjata| dhṛṣṭadyumnena vīreṇa yuddhe vaste'bhyayuñjata ||

Verse 17

यो नैव रोपान्न भयान्न लोभान्नार्थकारणात्। न हेतुवादाद्धर्मात्मा सत्यं जाह्यात्कदाचन ।।

yo naiva ropānna bhayānna lobhānnārthakāraṇāt| na hetuvādāddharmātmā satyaṃ jāhyātkadācana ||

Verse 18

यः प्रमाणं महाराज धर्मे धर्मभृतां वरः। अजातशत्रुणा तेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।।

yaḥ pramāṇaṃ mahārāja dharme dharmabhṛtāṃ varaḥ| ajātaśatruṇā tena pāṇḍavā abhyayuñjata ||

Verse 19

यस्य बाहुबले तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश्चन। यो वै सर्वान्महीपालान्वशे चक्रे धनुर्धरः । यः काशीनङ्गमगधान्कलिङ्गांश्च युधाजयत् ।।

yasya bāhubale tulyaḥ pṛthivyāṃ nāsti kaścana| yo vai sarvānmahīpālānvaśe cakre dhanurdharaḥ | yaḥ kāśīnaṅgamagadhānkaliṅgāṃśca yudhājayat ||

Verse 20

तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत। यस्य वीर्येण सहसा चत्वारो भुवि पाण्डवाः ।।

tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata| yasya vīryeṇa sahasā catvāro bhuvi pāṇḍavāḥ ||

Verse 21

निःसृत्य जतुगेहाद्वै हिडिम्बात्पुरुषादकात्। यश्चैपामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ।।

niḥsṛtya jatugehādvai hiḍimbātpuruṣādakāt| yaścaipāmabhavaddvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ ||

Verse 22

याज्ञसेनीमथो यत्र सिन्धुराजोपकृष्टवान्। तत्रैषामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ।।

yājñasenīmatho yatra sindhurājopakṛṣṭavān| tatraiṣāmabhavaddvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ ||

Verse 23

यश्च तान्सङ्गतान्सर्वान्पाण्डवान्वारणावते। दह्यतो मोचयामास तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत ।।

yaśca tānsaṅgatānsarvānpāṇḍavānvāraṇāvate| dahyato mocayāmāsa tena vaste'bhyayuñjata ||

Verse 24

कृष्णायां चरता प्रीतिं येन क्रोधवशा हताः । प्रविश्य विषयं घोरं पर्वतं गन्धमादनम् ।।

kṛṣṇāyāṃ caratā prītiṃ yena krodhavaśā hatāḥ | praviśya viṣayaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam ||

Verse 25

यस्य नागायुतैर्वीर्यं भुजयोः सारमर्पितम् । तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।।

yasya nāgāyutairvīryaṃ bhujayoḥ sāramarpitam | tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata ||

Verse 26

कृष्णद्वितीयो विक्रम्य तुष्ट्यर्थं जातवेदसः। अजयद्यः पुरा वीरो युध्यमानं पुरन्दरम् ।।

kṛṣṇadvitīyo vikramya tuṣṭyarthaṃ jātavedasaḥ| ajayadyaḥ purā vīro yudhyamānaṃ purandaram ||

Verse 27

यः स साक्षान्महादेवं गिरिशं शृलपाणिनम् । तोपयामास युद्धेन देवदेवमुपामपिम् ।।

yaḥ sa sākṣānmahādevaṃ giriśaṃ śṛlapāṇinam | topayāmāsa yuddhena devadevamupāmapim ||

Verse 28

यश्च सर्वान्वशे चक्रे लोकपालान्धनुर्धरः। तेन वो विजयेनाजौ पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।।

yaśca sarvānvaśe cakre lokapālāndhanurdharaḥ| tena vo vijayenājau pāṇḍavā abhyayuñjata ||

Verse 29

यः प्रतीचीं दिशं चक्रे वशे म्लेच्छगणायुताम्। स तत्र नकुलो योद्धा चित्रयोधी व्यवस्थितः ।।

yaḥ pratīcīṃ diśaṃ cakre vaśe mlecchagaṇāyutām| sa tatra nakulo yoddhā citrayodhī vyavasthitaḥ ||

Verse 30

तेन वो दर्शनीयेन वीरेणातिधनुर्भृता । माद्रीपुत्रेण कौरव्य पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।।

tena vo darśanīyena vīreṇātidhanurbhṛtā | mādrīputreṇa kauravya pāṇḍavā abhyayuñjata ||

Verse 31

यः काशीनङ्गमगधान्कलिङ्गांश्च युधाजयत्। तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।।

yaḥ kāśīnaṅgamagadhānkaliṅgāṃśca yudhājayat| tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata ||

Verse 32

यस्य वीर्येण सदृशाश्चत्वारो भुवि मानवाः । अश्वत्थामा धृष्टकेतू रुक्मी प्रद्युम्न एव च ।।

yasya vīryeṇa sadṛśāścatvāro bhuvi mānavāḥ | aśvatthāmā dhṛṣṭaketū rukmī pradyumna eva ca ||

Verse 33

तेन वः सहदेवेन युद्धं राजन्महात्ययमअ। यवीयसा नृवीरेण माद्रीनन्दिकरेण च ।।

tena vaḥ sahadevena yuddhaṃ rājanmahātyayamaa| yavīyasā nṛvīreṇa mādrīnandikareṇa ca ||

Verse 34

तपश्चचार या घोरं काशिकन्या पुरा सती। भीष्मस्य वधमिच्छन्ती प्रेत्यापि भरतर्षभ ।।

tapaścacāra yā ghoraṃ kāśikanyā purā satī| bhīṣmasya vadhamicchantī pretyāpi bharatarṣabha ||

Verse 35

पाञ्चालस्य सुता जज्ञे दैवाच्च स पुनः पुमान् । स्त्रीपुंसीः पुरुषव्याघ्र यः स वेद गुणागुणान् ।।

pāñcālasya sutā jajñe daivācca sa punaḥ pumān | strīpuṃsīḥ puruṣavyāghra yaḥ sa veda guṇāguṇān ||

Verse 36

.. कलिङ्गान्समापेदे पाञ्चाल्यो युद्धदुर्मदः । शिखण्डिना वः कुरवः कृतास्त्रेणाभ्ययुञ्जत ।।

.. kaliṅgānsamāpede pāñcālyo yuddhadurmadaḥ | śikhaṇḍinā vaḥ kuravaḥ kṛtāstreṇābhyayuñjata ||

Verse 37

यं यक्षः पुरुषं चक्रे भीष्मस्य निधनेच्छया। महेष्वासेन रौद्रेण पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।।

yaṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre bhīṣmasya nidhanecchayā| maheṣvāsena raudreṇa pāṇḍavā abhyayuñjata ||

Verse 38

महेष्वासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः। आमुक्तवचाः शूरास्तैश्च वस्तेऽभ्ययुञ्जत ।।

maheṣvāsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥ| āmuktavacāḥ śūrāstaiśca vaste'bhyayuñjata ||

Verse 39

यो दीर्घबाहुः क्षिप्रास्त्रो धृतिमान्सत्यविक्रमः । तेन वो वृष्णिवीरेण युयुधानेन सङ्गरः ।।

yo dīrghabāhuḥ kṣiprāstro dhṛtimānsatyavikramaḥ | tena vo vṛṣṇivīreṇa yuyudhānena saṅgaraḥ ||

Verse 40

य आसीच्छरणं काले पाण्डवानां महात्मनाम् । रणे तेन विराटेन भविता वः समागमः ।।

ya āsīccharaṇaṃ kāle pāṇḍavānāṃ mahātmanām | raṇe tena virāṭena bhavitā vaḥ samāgamaḥ ||

Verse 41

यः स काशिपती राजा वाराणस्यां महारथः । स तेषामभवद्योद्धा तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत ।।

yaḥ sa kāśipatī rājā vārāṇasyāṃ mahārathaḥ | sa teṣāmabhavadyoddhā tena vaste'bhyayuñjata ||

Verse 42

शिशुभिर्दुर्जयैः सङ्ख्ये द्रौपदेयैर्महात्मभिः । आशीविषसमस्पर्शैः पाण्डवा अभ्ययञ्जत ।।

śiśubhirdurjayaiḥ saṅkhye draupadeyairmahātmabhiḥ | āśīviṣasamasparśaiḥ pāṇḍavā abhyayañjata ||

Verse 43

यः कृष्णासदृशो वीर्ये युधिष्ठिरसमो दमे। तेनाभिमन्युना सङ्ख्ये पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।।

yaḥ kṛṣṇāsadṛśo vīrye yudhiṣṭhirasamo dame| tenābhimanyunā saṅkhye pāṇḍavā abhyayuñjata ||

Verse 44

यश्चैवाप्रतिमो वीर्ये धृष्टकेतुर्महायशाः । दुःसहः समरे क्रुद्धः शैशुपालिर्महारथः ।।

yaścaivāpratimo vīrye dhṛṣṭaketurmahāyaśāḥ | duḥsahaḥ samare kruddhaḥ śaiśupālirmahārathaḥ ||

Verse 45

तेन वश्चेदिराजेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत । अक्षौहिण्या परिवृतः पाण्डवान्योभिसंश्रितः ।।

tena vaścedirājena pāṇḍavā abhyayuñjata | akṣauhiṇyā parivṛtaḥ pāṇḍavānyobhisaṃśritaḥ ||

Verse 46

यः संश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः। तेन वो वासुदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।।

yaḥ saṃśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānāmiva vāsavaḥ| tena vo vāsudevena pāṇḍavā abhyayuñjata ||

Verse 47

यथा चेदिपतेर्भ्राता शरभो भरतर्षभ। करकर्षेण सहितस्ताभ्यां वस्तेऽभ्ययुञ्जत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि पञ्चशोऽध्यायः ।।

yathā cedipaterbhrātā śarabho bharatarṣabha| karakarṣeṇa sahitastābhyāṃ vaste'bhyayuñjata || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi pañcaśo'dhyāyaḥ ||

Verse 48

तारासन्धिः सहदेवो जयत्सेनश्च तावुभौ । युद्धे प्रतिरथे वीरौ पाण्डवार्थे व्यवस्थितौ ।।

tārāsandhiḥ sahadevo jayatsenaśca tāvubhau | yuddhe pratirathe vīrau pāṇḍavārthe vyavasthitau ||

Verse 49

द्रुपदश्च महातेजा बलेन महता वृतः। त्यक्तात्मा पाण्डवार्थाय सोत्स्यमानो व्यवस्थितः।।

drupadaśca mahātejā balena mahatā vṛtaḥ| tyaktātmā pāṇḍavārthāya sotsyamāno vyavasthitaḥ||

Verse 50

एते चान्ये च बहवः प्राच्योदीच्या महीक्षितः। शतशो यानुपाश्रिता धर्मराजो व्यवस्थितः ।।

ete cānye ca bahavaḥ prācyodīcyā mahīkṣitaḥ| śataśo yānupāśritā dharmarājo vyavasthitaḥ ||