Adhyaya 49

Verse 1

भीष्मेण दुर्योधनंप्रति कृष्णार्जुनयोः नरनारायणतादात्म्यकथनपूर्वकं तद्विरोधे कुरूणां विनाशकथनम् ।। 1 ।। तथा मर्मोद्धाटनपूर्वकं कर्णगर्हणम् ।। 2 ।। धृतराष्ट्रेण भीष्मद्रोणवचनानादरणे सर्वकुरूणां स्वजीवितनैराश्याधिगमः ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। समवेतेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत। दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत् ।।

bhīṣmeṇa duryodhanaṃprati kṛṣṇārjunayoḥ naranārāyaṇatādātmyakathanapūrvakaṃ tadvirodhe kurūṇāṃ vināśakathanam || 1 || tathā marmoddhāṭanapūrvakaṃ karṇagarhaṇam || 2 || dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmadroṇavacanānādaraṇe sarvakurūṇāṃ svajīvitanairāśyādhigamaḥ || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| samaveteṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata| duryodhanamidaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt ||

Verse 2

बृहस्पतिश्चोशना च ब्रह्माणं पर्युपस्थितौ। मरुतश्च सहेन्द्रेण वसवश्चाग्रिना सह ।।

bṛhaspatiścośanā ca brahmāṇaṃ paryupasthitau| marutaśca sahendreṇa vasavaścāgrinā saha ||

Verse 3

आदित्याश्चैव साध्याश्च ये च सप्तर्पयो दिवि। विश्वावसुश्च गन्धर्वः शुभाश्चाप्सरसां गणाः ।।

ādityāścaiva sādhyāśca ye ca saptarpayo divi| viśvāvasuśca gandharvaḥ śubhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ ||

Verse 4

नमस्कृत्योपजग्मुस्ते लोकवृद्धं पितामहम् । परिवार्य च विश्वेशं पर्यासत दिवौकसः ।।

namaskṛtyopajagmuste lokavṛddhaṃ pitāmaham | parivārya ca viśveśaṃ paryāsata divaukasaḥ ||

Verse 5

तेषां मनश्च तेजश्चाप्याददानाविवौजसा । पूर्वदेवौ व्यतिक्रान्तौ नरनारायणावृषी ।।

teṣāṃ manaśca tejaścāpyādadānāvivaujasā | pūrvadevau vyatikrāntau naranārāyaṇāvṛṣī ||

Verse 6

बृहस्पतिस्तु पप्रच्छ ब्रह्माणं काविमाविति। भवन्तं नोपतिष्ठेते तौ नः शंस पितामह ।।

bṛhaspatistu papraccha brahmāṇaṃ kāvimāviti| bhavantaṃ nopatiṣṭhete tau naḥ śaṃsa pitāmaha ||

Verse 7

ब्रह्मोवाच। यावेतौ पृथिवीं द्यां च भासयन्तौ तपस्विनौ। ज्वलन्तौ रोचमानौ च व्याप्यातीतौ महाबलौ ।।

brahmovāca| yāvetau pṛthivīṃ dyāṃ ca bhāsayantau tapasvinau| jvalantau rocamānau ca vyāpyātītau mahābalau ||

Verse 8

नरनारायणावेतौ लोकाल्लोकं समास्थितौ । ऊर्जितौ स्वेन तपसा महासत्वपराक्रमौ ।।

naranārāyaṇāvetau lokāllokaṃ samāsthitau | ūrjitau svena tapasā mahāsatvaparākramau ||

Verse 9

एतौ हि कर्मणा लोकं नन्दयामासतुर्ध्रुवम् । द्विधाभूतौ महाप्राज्ञौ विद्धि ब्रह्मन्परन्तपौ । असुराणां विनाशाय देवगन्धर्वपूजितौ ।।

etau hi karmaṇā lokaṃ nandayāmāsaturdhruvam | dvidhābhūtau mahāprājñau viddhi brahmanparantapau | asurāṇāṃ vināśāya devagandharvapūjitau ||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। जगाम शक्रस्तच्छ्रत्वा यत्र तौ तेपतुस्तपः । सार्धं देवगणैः सर्वैर्बृहस्पतिपुरोगमैः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| jagāma śakrastacchratvā yatra tau tepatustapaḥ | sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvairbṛhaspatipurogamaiḥ ||

Verse 11

तदा देवासुरे युद्धे भये जाते दिवौकसाम्। अयाचत महात्मानौ नरनारायणौ वरम् ।।

tadā devāsure yuddhe bhaye jāte divaukasām| ayācata mahātmānau naranārāyaṇau varam ||

Verse 12

तावब्रूतां वृणीष्वेति तदा भरतसत्तम। अथैतावब्रवीच्छकः साह्यं नः क्रियतामिति ।।

tāvabrūtāṃ vṛṇīṣveti tadā bharatasattama| athaitāvabravīcchakaḥ sāhyaṃ naḥ kriyatāmiti ||

Verse 13

ततस्तौ शक्रमब्रूतां करिष्यावो यदिच्छसि। ताभ्यां च सहितः शक्रो विजिग्ये दैत्यदानवान् ।।

tatastau śakramabrūtāṃ kariṣyāvo yadicchasi| tābhyāṃ ca sahitaḥ śakro vijigye daityadānavān ||

Verse 14

नर इन्द्रस्य संग्रामे हत्वा शत्रून्परन्तपः । पौलोमान्कालखञ्जांश्च सहस्राणि शतानि च ।।

nara indrasya saṃgrāme hatvā śatrūnparantapaḥ | paulomānkālakhañjāṃśca sahasrāṇi śatāni ca ||

Verse 15

एष भ्रान्ते रथे तिष्ठन्भल्लेनापाहरच्छिरः। जम्भस्य ग्रसमानस्य तदा ह्यर्जुन आहवे ।।

eṣa bhrānte rathe tiṣṭhanbhallenāpāharacchiraḥ| jambhasya grasamānasya tadā hyarjuna āhave ||

Verse 16

एष पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजत्। हत्वा षष्टिं सहस्राणि निवातकवचान्रणे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ।।

eṣa pāre samudrasya hiraṇyapuramārujat| hatvā ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi nivātakavacānraṇe || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi ekonapañcāśo'dhyāyaḥ ||

Verse 17

एष देवान्सहेन्द्रेण जित्वा परपुरञ्जयः। अतर्पयन्महाबाहुरर्जुनो जातवेदसम् ।।

eṣa devānsahendreṇa jitvā parapurañjayaḥ| atarpayanmahābāhurarjuno jātavedasam ||

Verse 18

नारायणस्तथैवात्र भूयसोऽन्याञ्जघान ह। एवमेतौ महावीर्यौ तौ पश्यत समागतौ ।।

nārāyaṇastathaivātra bhūyaso'nyāñjaghāna ha| evametau mahāvīryau tau paśyata samāgatau ||

Verse 19

वासुदेवार्जुनौ वीरौ समवेतौ महारथौ । नरनारायणौ देवौ पूर्वदेवाविति श्रुतिः ।।

vāsudevārjunau vīrau samavetau mahārathau | naranārāyaṇau devau pūrvadevāviti śrutiḥ ||

Verse 20

अजेयौ मानुषे लोके सेन्द्रैरपि सुरासुरैः । एष नारायणः कृष्णः फाल्गुनश्च नरः स्मृतः। नारायणो नरश्चैव सत्त्वमेकं द्विधा कृतम् ।।

ajeyau mānuṣe loke sendrairapi surāsuraiḥ | eṣa nārāyaṇaḥ kṛṣṇaḥ phālgunaśca naraḥ smṛtaḥ| nārāyaṇo naraścaiva sattvamekaṃ dvidhā kṛtam ||

Verse 21

एतौ हि कर्मणा लोकानश्रुवातेऽक्षयान्ध्रुवान्। तत्रतत्रैव जायेते युद्धकाले पुनःपुनः।।

etau hi karmaṇā lokānaśruvāte'kṣayāndhruvān| tatratatraiva jāyete yuddhakāle punaḥpunaḥ||

Verse 22

तस्मात्कर्मैव कर्तव्यमिति होवाच नारदः । एतद्धि सर्वमाचष्ट वृष्णिचक्रस्य वेदवित् ।।

tasmātkarmaiva kartavyamiti hovāca nāradaḥ | etaddhi sarvamācaṣṭa vṛṣṇicakrasya vedavit ||

Verse 23

शङ्खचक्रगदाहस्तं यदा द्रक्ष्यसि केशवम्। पर्याददानं चास्त्राणि भीमधन्वानमर्जुनम् ।।

śaṅkhacakragadāhastaṃ yadā drakṣyasi keśavam| paryādadānaṃ cāstrāṇi bhīmadhanvānamarjunam ||

Verse 24

सनातनौ महात्मानौ कृष्णावेकरथे स्थितौ। दुर्योधन तदा तात स्मर्तासि वचनं मम ।।

sanātanau mahātmānau kṛṣṇāvekarathe sthitau| duryodhana tadā tāta smartāsi vacanaṃ mama ||

Verse 25

नोचेदयमभावः स्यात्कुरूणां प्रत्युपस्थितः। अर्थाच्च तात धर्माच्च तव बुद्धिरुपप्लुता ।।

nocedayamabhāvaḥ syātkurūṇāṃ pratyupasthitaḥ| arthācca tāta dharmācca tava buddhirupaplutā ||

Verse 26

न चेद्ग्रहीष्यसे वाक्यं श्रोतामि सुबहून्हतान्। तवैव हि मतं सर्वे कुरवः पर्युपासते ।।

na cedgrahīṣyase vākyaṃ śrotāmi subahūnhatān| tavaiva hi mataṃ sarve kuravaḥ paryupāsate ||

Verse 27

त्रयाणामेव च मतं तत्त्वमेकोऽनुमन्यसे। रामेण चैव शप्तस्य कर्णस्य भरतर्षभ ।।

trayāṇāmeva ca mataṃ tattvameko'numanyase| rāmeṇa caiva śaptasya karṇasya bharatarṣabha ||

Verse 28

दुर्जातेः सूतपुत्रस्य शकुनेः सौबलस्य च। तथा क्षुद्रस्य पापस्य भ्रातुर्दुःशासनस्य च ।।

durjāteḥ sūtaputrasya śakuneḥ saubalasya ca| tathā kṣudrasya pāpasya bhrāturduḥśāsanasya ca ||

Verse 29

कर्ण उवाच। नैवमायुष्मता वाच्यं यन्मामात्थ पितामह । क्षत्रधर्मे स्थितो ह्यस्मि स्वधर्मादनपेयिवान् ।।

karṇa uvāca| naivamāyuṣmatā vācyaṃ yanmāmāttha pitāmaha | kṣatradharme sthito hyasmi svadharmādanapeyivān ||

Verse 30

किञ्चान्यन्मयि दुर्वृत्तं येन मां परिगर्हसे। न हि मे वृजिनं किञ्चिद्धार्तराष्ट्रा विदुः क्वचित् ।।

kiñcānyanmayi durvṛttaṃ yena māṃ parigarhase| na hi me vṛjinaṃ kiñciddhārtarāṣṭrā viduḥ kvacit ||

Verse 31

नाचरं वृजिनं किञ्चिद्धार्तराष्ट्रस्य नित्यशः । अहं हि पाण्डवान्सर्वान्हनिष्यामि रणे स्थितान् ।।

nācaraṃ vṛjinaṃ kiñciddhārtarāṣṭrasya nityaśaḥ | ahaṃ hi pāṇḍavānsarvānhaniṣyāmi raṇe sthitān ||

Verse 32

प्राग्विरुद्धैः शमं सद्भिः कथं वा क्रियते पुनः। राज्ञो हि धृतराष्ट्रस्य सर्वं कार्यं प्रियं मया। तथा दुर्योधनस्यापि स हि राज्ये समाहितः ।।

prāgviruddhaiḥ śamaṃ sadbhiḥ kathaṃ vā kriyate punaḥ| rājño hi dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kāryaṃ priyaṃ mayā| tathā duryodhanasyāpi sa hi rājye samāhitaḥ ||

Verse 33

वैशंपायन उवाच। कर्णस्य तु वचः श्रुत्वा भीष्मः शान्तनवः पुनः। धृतराष्ट्रं महाराजमाभाष्येदं वचोऽब्रवीत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| karṇasya tu vacaḥ śrutvā bhīṣmaḥ śāntanavaḥ punaḥ| dhṛtarāṣṭraṃ mahārājamābhāṣyedaṃ vaco'bravīt ||

Verse 34

यदयं कत्थते नित्यं हन्ताहं पाण्डवानिति। नायं कलापि संपूर्णा पाण्डवानां महात्मनाम् ।।

yadayaṃ katthate nityaṃ hantāhaṃ pāṇḍavāniti| nāyaṃ kalāpi saṃpūrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām ||

Verse 35

अनयो योयमागन्ता पुत्राणां ते दुरात्मनाम् । तदस्य कर्म जानीहि सूतपुत्रस्य दुर्मतेः ।।

anayo yoyamāgantā putrāṇāṃ te durātmanām | tadasya karma jānīhi sūtaputrasya durmateḥ ||

Verse 36

एतमाश्रित्य पुत्रस्ते मन्दबुद्धिः सुयोधनः । अवामन्यत तान्वीरान्देवपुत्रानरिन्दमान् ।।

etamāśritya putraste mandabuddhiḥ suyodhanaḥ | avāmanyata tānvīrāndevaputrānarindamān ||

Verse 37

किञ्चाप्येतेन तत्कर्म कृतपूर्वं सुदुष्करम्। तैर्यथा पाण्डवैः सर्वैरेकैकेन कृतं पुरा।।

kiñcāpyetena tatkarma kṛtapūrvaṃ suduṣkaram| tairyathā pāṇḍavaiḥ sarvairekaikena kṛtaṃ purā||

Verse 38

दृष्ट्वा विराटनगरे भ्रातरं निहतं प्रियम्। धनञ्जयेन विक्रम्य किमनेन तदा कृतम् ।।

dṛṣṭvā virāṭanagare bhrātaraṃ nihataṃ priyam| dhanañjayena vikramya kimanena tadā kṛtam ||

Verse 39

सर्वे ह्यस्त्रिविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः। अपि सर्वामरैश्वर्यं त्यजेयुर्न पुनर्जयम् ।।

sarve hyastrividaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahadyaśaḥ| api sarvāmaraiśvaryaṃ tyajeyurna punarjayam ||

Verse 40

सहितान्हि कुरून्सर्वानभियातो धनञ्जयः। प्रमथ्य चाच्छिनद्वासः किमयं प्रोषितस्तदा ।।

sahitānhi kurūnsarvānabhiyāto dhanañjayaḥ| pramathya cācchinadvāsaḥ kimayaṃ proṣitastadā ||

Verse 41

गन्धर्वैर्घोषयात्रायां ह्रियते यत्सुतस्तव। क्व तदा सूतपुत्रोऽभूद्य इदानीं वृषायते ।। आरुजत् पीडितवान् ।।

gandharvairghoṣayātrāyāṃ hriyate yatsutastava| kva tadā sūtaputro'bhūdya idānīṃ vṛṣāyate || ārujat pīḍitavān ||

Verse 42

ननु तत्रापि भीमेन पार्थेन च महात्मना। यमाभ्यामेव संगम्य गन्धर्वास्ते पराजिताः ।।

nanu tatrāpi bhīmena pārthena ca mahātmanā| yamābhyāmeva saṃgamya gandharvāste parājitāḥ ||

Verse 43

एतान्यस्य मृषोक्तानि बहूनि भरतर्षभ । विकत्थनस्य भद्रं ते सदा धर्मार्थलोपिनः ।।

etānyasya mṛṣoktāni bahūni bharatarṣabha | vikatthanasya bhadraṃ te sadā dharmārthalopinaḥ ||

Verse 44

वैशंपायन उवाच। भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा भारद्वाजो महामताः। धृतराष्ट्रमुवाचेदं राजमध्येऽभिपूजयन्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā bhāradvājo mahāmatāḥ| dhṛtarāṣṭramuvācedaṃ rājamadhye'bhipūjayan||

Verse 45

यदाह भरतश्रेष्ठो भीष्मस्तत्क्रियतां नृप । न काममवलिप्तानां वचनं कर्तुमर्हसि ।।

yadāha bharataśreṣṭho bhīṣmastatkriyatāṃ nṛpa | na kāmamavaliptānāṃ vacanaṃ kartumarhasi ||

Verse 46

पुरा युद्धात्साधु मन्ये पाण्डवैः सह सङ्गतम्। यद्वाक्यमर्जुनेनोक्तं सञ्जयेन निवेदितम् ।।

purā yuddhātsādhu manye pāṇḍavaiḥ saha saṅgatam| yadvākyamarjunenoktaṃ sañjayena niveditam ||

Verse 47

सर्वं तदभिजानामि करिष्यति च पाण्डवः। न ह्यस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽस्ति धनुर्धरः ।।

sarvaṃ tadabhijānāmi kariṣyati ca pāṇḍavaḥ| na hyasya triṣu lokeṣu sadṛśo'sti dhanurdharaḥ ||

Verse 48

वैशंपायन उवाच। अनादृत्य तु तद्वाक्यमर्थवद्द्रोणभीष्मयोः। ततः स सञ्जयं राजा पर्यपृच्छत पाण्डवान्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| anādṛtya tu tadvākyamarthavaddroṇabhīṣmayoḥ| tataḥ sa sañjayaṃ rājā paryapṛcchata pāṇḍavān||

Verse 49

तदैव कुरवः सर्वे निराशा जीवितेऽभवन् । भीष्मद्रोणौ यदा राजा न सम्यगनुभाषते ।।

tadaiva kuravaḥ sarve nirāśā jīvite'bhavan | bhīṣmadroṇau yadā rājā na samyaganubhāṣate ||