Adhyaya 48

Verse 1

सञ्जयेन धृतराष्ट्रंप्रति श्रीकृष्णमहिमादिप्रतिपादकानामर्जुनवचसां विस्तरेण कथनम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। पृच्छामि त्वां सञ्जय राजमध्ये किमब्रवीद्वाक्यमदीनसत्वः। धनञ्जयस्तात युधां प्रेणता दुरात्मनां जीवितच्छिन्महात्मा ।।

sañjayena dhṛtarāṣṭraṃprati śrīkṛṣṇamahimādipratipādakānāmarjunavacasāṃ vistareṇa kathanam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| pṛcchāmi tvāṃ sañjaya rājamadhye kimabravīdvākyamadīnasatvaḥ| dhanañjayastāta yudhāṃ preṇatā durātmanāṃ jīvitacchinmahātmā ||

Verse 2

सञ्जय उवाच। दुर्योधनो वाचमिमां श्रृणोतु यदब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानः। युधिष्ठिरस्यानुमते महात्मा धनञ्जयः श्रृण्वतः केशवस्य ।।

sañjaya uvāca| duryodhano vācamimāṃ śrṛṇotu yadabravīdarjuno yotsyamānaḥ| yudhiṣṭhirasyānumate mahātmā dhanañjayaḥ śrṛṇvataḥ keśavasya ||

Verse 3

अवित्रस्तो बाहुवीर्यं विजान- न्नुपह्वरे वासुदेवस्य धीरः। अवोचन्मां योत्स्यमानः किरीटी मध्ये ब्रूया धार्तराष्ट्रं कुरूणाम् ।।

avitrasto bāhuvīryaṃ vijāna- nnupahvare vāsudevasya dhīraḥ| avocanmāṃ yotsyamānaḥ kirīṭī madhye brūyā dhārtarāṣṭraṃ kurūṇām ||

Verse 4

संश्रृण्वतस्तस्य दुर्भाषिणो वै दुरात्मनः सूतपुत्रस्य सूत। यो योद्धुमाशंसति मां सदैव मन्दप्रज्ञः कालपक्वोऽतिमूढः ।।

saṃśrṛṇvatastasya durbhāṣiṇo vai durātmanaḥ sūtaputrasya sūta| yo yoddhumāśaṃsati māṃ sadaiva mandaprajñaḥ kālapakvo'timūḍhaḥ ||

Verse 5

ये वै राजानः पाण्डवायोधनाय समानीताः श्रृण्वतां चापि तेषाम् । यथा समग्रं वचनं मयोक्तं सहामात्यं श्रावयेथा नृपं तत ।।

ye vai rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya samānītāḥ śrṛṇvatāṃ cāpi teṣām | yathā samagraṃ vacanaṃ mayoktaṃ sahāmātyaṃ śrāvayethā nṛpaṃ tata ||

Verse 6

यथा नूनं देवराजस्य देवाः शुश्रूषन्ते वज्रहस्तस्य सर्वे। तथाऽश्रृण्वन्पाण्डवाः सृञ्जयाश्च किरीटिना वाचमुक्तां समर्थाम् ।।

yathā nūnaṃ devarājasya devāḥ śuśrūṣante vajrahastasya sarve| tathā'śrṛṇvanpāṇḍavāḥ sṛñjayāśca kirīṭinā vācamuktāṃ samarthām ||

Verse 7

इत्यब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानो गाण्डीवधन्वा लोहितपद्मनेत्रः। न चेद्राज्यं मुञ्चति धार्तराष्ट्रो यधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः ।।

ityabravīdarjuno yotsyamāno gāṇḍīvadhanvā lohitapadmanetraḥ| na cedrājyaṃ muñcati dhārtarāṣṭro yadhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ ||

Verse 8

अस्ति नूनं कर्म कृतं पुरस्ता- दनिर्विष्टं पापकं धार्तराष्ट्रैः। येषां युद्धं भीमसेनार्जुनाभ्यां तथाश्विभ्यां वासुदेवेन चैव ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ।।

asti nūnaṃ karma kṛtaṃ purastā- danirviṣṭaṃ pāpakaṃ dhārtarāṣṭraiḥ| yeṣāṃ yuddhaṃ bhīmasenārjunābhyāṃ tathāśvibhyāṃ vāsudevena caiva || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 9

शैनयेन ध्रुवमात्तायुधेन धृष्टद्युम्नेनाथ शिखण्डिना च। युधिष्ठिरेणेन्द्रकल्पेन चैव योऽपध्यानान्निर्दहेद्गां दिवं च ।। कर्म पापम्। अनिर्विष्टं अनुपभुक्तम्। अश्विभ्यां अश्विपुत्राभ्याम् ।।

śainayena dhruvamāttāyudhena dhṛṣṭadyumnenātha śikhaṇḍinā ca| yudhiṣṭhireṇendrakalpena caiva yo'padhyānānnirdahedgāṃ divaṃ ca || karma pāpam| anirviṣṭaṃ anupabhuktam| aśvibhyāṃ aśviputrābhyām ||

Verse 10

तैश्चेद्योद्धुं मन्यते धार्तराष्ट्रो निर्वृत्तोऽर्थः सकलः पाण्डवानाम्। मा तत्कार्षीः पाण्डवस्यार्थहेतो- रुपैहि युद्धं यदि मन्यसे त्वम् ।।

taiścedyoddhuṃ manyate dhārtarāṣṭro nirvṛtto'rthaḥ sakalaḥ pāṇḍavānām| mā tatkārṣīḥ pāṇḍavasyārthaheto- rupaihi yuddhaṃ yadi manyase tvam ||

Verse 11

यां तां वने दुःखशय्यामवात्सी- त्प्रव्राजितः पाण्डवो धर्मचारी। आप्नोतु तां दुःखतरामनर्था- मन्त्यां शय्यां धार्तराष्ट्रः पराशुः ।।

yāṃ tāṃ vane duḥkhaśayyāmavātsī- tpravrājitaḥ pāṇḍavo dharmacārī| āpnotu tāṃ duḥkhatarāmanarthā- mantyāṃ śayyāṃ dhārtarāṣṭraḥ parāśuḥ ||

Verse 12

ह्रिया ज्ञानेन तपसा दमेन शौर्येणाथो धर्मगुप्त्या धनेन। अन्यायवृत्तिः कुरु पाण्डवे या- नध्यातिष्ठद्धार्तराष्ट्रो दुरात्मा ।। अपध्यानात अपकारचिन्तनमात्रात् । गां पृथ्वीम् ।।

hriyā jñānena tapasā damena śauryeṇātho dharmaguptyā dhanena| anyāyavṛttiḥ kuru pāṇḍave yā- nadhyātiṣṭhaddhārtarāṣṭro durātmā || apadhyānāta apakāracintanamātrāt | gāṃ pṛthvīm ||

Verse 13

मायोपधं प्रतिधानार्जवाभ्यां तपोदमाभ्यां धर्मगुप्त्या बलेन। सत्यं ब्रुवन्प्रतिपन्नो नृपो न- स्तितिक्षमाणः क्लिश्यमानोऽतिवेलम् ।। त्वं एतावत्कुर्वित्याह ह्रियेति। यान् लोकान् अन्यायवृत्तिर्धार्तराष्ट्रोऽध्यतिष्ठत् तान् ह्रीप्रभृतिनिर्गुणैरुपलक्षिते पाण्डवे अनुरक्तान् कुरु ।।

māyopadhaṃ pratidhānārjavābhyāṃ tapodamābhyāṃ dharmaguptyā balena| satyaṃ bruvanpratipanno nṛpo na- stitikṣamāṇaḥ kliśyamāno'tivelam || tvaṃ etāvatkurvityāha hriyeti| yān lokān anyāyavṛttirdhārtarāṣṭro'dhyatiṣṭhat tān hrīprabhṛtinirguṇairupalakṣite pāṇḍave anuraktān kuru ||

Verse 14

यदा ज्येष्ठः पाण्डवः संशितात्मा क्रोधं यत्तं वर्षपूगान्सुघोरम्। अवस्त्रष्टा कुरुपूद्वृत्तचेता- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। मायया कपटेन उपधीयन्ते उपस्थाप्यन्ते इति मायोपधश्चलवादः तम्। प्रतिपन्नः प्राप्तः प्रणिधानादिभिरुपेतः सत्यं ब्रुवंश्च नः नृपः अतिवेलं क्लिश्यमानोपि तितिक्षमाण एवास्ते इति शेषः ।।

yadā jyeṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ saṃśitātmā krodhaṃ yattaṃ varṣapūgānsughoram| avastraṣṭā kurupūdvṛttacetā- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat || māyayā kapaṭena upadhīyante upasthāpyante iti māyopadhaścalavādaḥ tam| pratipannaḥ prāptaḥ praṇidhānādibhirupetaḥ satyaṃ bruvaṃśca naḥ nṛpaḥ ativelaṃ kliśyamānopi titikṣamāṇa evāste iti śeṣaḥ ||

Verse 15

कृष्णवर्त्मेव ज्वलितः समिद्धो यथा दहेत्कक्षमग्निर्निदाघे। एवं दग्धा धार्तराष्ट्रस्य सेनां युधिष्ठिरः क्रोधदीप्तोन्ववेक्ष्य ।। क्रोध अवस्त्रष्टा उत्स्रक्ष्यति। अन्वतप्त्यत् शोचिष्यति। आर्षोलकारव्यत्ययः ।।

kṛṣṇavartmeva jvalitaḥ samiddho yathā dahetkakṣamagnirnidāghe| evaṃ dagdhā dhārtarāṣṭrasya senāṃ yudhiṣṭhiraḥ krodhadīptonvavekṣya || krodha avastraṣṭā utsrakṣyati| anvataptyat śociṣyati| ārṣolakāravyatyayaḥ ||

Verse 16

यदा द्रष्टा भीमसेनं रथस्यं गदाहस्तं क्रोधविषं वमन्तम्। अमर्षणं पाण्डवं भीमवेगं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

yadā draṣṭā bhīmasenaṃ rathasyaṃ gadāhastaṃ krodhaviṣaṃ vamantam| amarṣaṇaṃ pāṇḍavaṃ bhīmavegaṃ tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 17

सेनागगं दंशितं भीमसेनं सुलक्षणं वीरहणं परेषाम्। घ्नन्तं चमूमन्तकसन्निकाशं तदा स्मर्ता वचनस्यातिमानी ।।

senāgagaṃ daṃśitaṃ bhīmasenaṃ sulakṣaṇaṃ vīrahaṇaṃ pareṣām| ghnantaṃ camūmantakasannikāśaṃ tadā smartā vacanasyātimānī ||

Verse 18

यदा द्रष्टा भीमसेनेन नागा- न्निपातितान्गिरिकूटप्रकाशान्। किम्भैरिवासृग्वमतो भिन्नकुम्भां- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

yadā draṣṭā bhīmasenena nāgā- nnipātitāngirikūṭaprakāśān| kimbhairivāsṛgvamato bhinnakumbhāṃ- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 19

महासिंहो गा इव संप्रविश्य गदापाणिर्धार्तराष्ट्रानुपेत्य। यदा भीमो भीमरूपो निहन्ता तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

mahāsiṃho gā iva saṃpraviśya gadāpāṇirdhārtarāṣṭrānupetya| yadā bhīmo bhīmarūpo nihantā tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 20

महाभये वीतभयः कृतास्त्रः समागमे शत्रुबलावमर्दी। सकृद्रथेनाप्रतिमान्रथौघा- न्पदातिसङ्घान्गदयाभिनिघ्नन् ।।

mahābhaye vītabhayaḥ kṛtāstraḥ samāgame śatrubalāvamardī| sakṛdrathenāpratimānrathaughā- npadātisaṅghāngadayābhinighnan ||

Verse 21

सैन्याननेकांस्तरसा विगृह्ण- न्यदा छेत्ता धार्तराष्ट्रस्य सैन्यम्। छिन्दन्वनं परशुनेव शूर- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

sainyānanekāṃstarasā vigṛhṇa- nyadā chettā dhārtarāṣṭrasya sainyam| chindanvanaṃ paraśuneva śūra- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 22

तृणप्रायं ज्वलनेनेव दग्धं ग्रामं यथा धार्तराष्ट्रान्समीक्ष्य। पक्वं सस्यं वैद्युतेनेव दग्धं परासिक्तं विपुलं स्वं बलौघम् ।। कृष्णवर्त्मा दाहेन कृष्णीकृतभूभाग इति प्राञ्चः। दग्धा धक्ष्यति ।।

tṛṇaprāyaṃ jvalaneneva dagdhaṃ grāmaṃ yathā dhārtarāṣṭrānsamīkṣya| pakvaṃ sasyaṃ vaidyuteneva dagdhaṃ parāsiktaṃ vipulaṃ svaṃ balaugham || kṛṣṇavartmā dāhena kṛṣṇīkṛtabhūbhāga iti prāñcaḥ| dagdhā dhakṣyati ||

Verse 23

हतप्रवीरं विमुखं भयार्तं पराङ्मुखं प्रायशोऽनष्टयोधम्। शस्त्रार्चिषा भिमसेनेन दग्धं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्त्सत् ।।

hatapravīraṃ vimukhaṃ bhayārtaṃ parāṅmukhaṃ prāyaśo'naṣṭayodham| śastrārciṣā bhimasenena dagdhaṃ tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvataptsat ||

Verse 24

उपासङ्गानाचरेद्दक्षिणेन वराङ्गानां नकुलश्चित्रयोधी। यदा रथाग्र्यो रथिनः प्रचेता तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। तृणप्रायं तृणगृहमयं ग्रामम्। परासिक्तं दूरे निरस्तम् ।।

upāsaṅgānācareddakṣiṇena varāṅgānāṃ nakulaścitrayodhī| yadā rathāgryo rathinaḥ pracetā tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat || tṛṇaprāyaṃ tṛṇagṛhamayaṃ grāmam| parāsiktaṃ dūre nirastam ||

Verse 25

सुखोचितो दुःखशय्यां वनेषु दीर्घं कालं नकुलो यामशेत। आशीविषः क्रुद्ध इवोद्वमन्विषं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। वराङ्गानां शिरसाम्। उपासङ्गान् उच्चयान् । दक्षिणेन कुशलेन अनायासेनेति यावत्। आचरेत् कुर्यात्। रथिनः योधान्। प्रचेता कूटीकरिष्यति ।।

sukhocito duḥkhaśayyāṃ vaneṣu dīrghaṃ kālaṃ nakulo yāmaśeta| āśīviṣaḥ kruddha ivodvamanviṣaṃ tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat || varāṅgānāṃ śirasām| upāsaṅgān uccayān | dakṣiṇena kuśalena anāyāseneti yāvat| ācaret kuryāt| rathinaḥ yodhān| pracetā kūṭīkariṣyati ||

Verse 26

त्यक्तात्मानः पार्थिवायोधनाय समादिष्टा धर्मराजेन सूत। रथैः शुभ्रैः सैन्यमभिद्रवन्तो दृष्ट्वा पश्चात्तप्स्यते धार्तराष्ट्रः ।।

tyaktātmānaḥ pārthivāyodhanāya samādiṣṭā dharmarājena sūta| rathaiḥ śubhraiḥ sainyamabhidravanto dṛṣṭvā paścāttapsyate dhārtarāṣṭraḥ ||

Verse 27

शिशून्कृतास्त्रानशिशुप्रकाशान् यदा द्रष्टा कौरवः पञ्च शूरान्। त्यक्त्वा प्राणान्कौरवानाद्रवन्त- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्।।

śiśūnkṛtāstrānaśiśuprakāśān yadā draṣṭā kauravaḥ pañca śūrān| tyaktvā prāṇānkauravānādravanta- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat||

Verse 28

यथा शक्रो दानवनाशनार्थं सुवर्णतारं रथमुत्तमाश्वैः। दान्तैर्युक्तं सहदेवोऽधिरूढः शिरांसि राज्ञां क्षेप्स्यते मार्गणौघैः ।। दुःखशय्यां अशेतेत्युत्तरं तां यदा स्मरिष्यतीति शेषः ।।

yathā śakro dānavanāśanārthaṃ suvarṇatāraṃ rathamuttamāśvaiḥ| dāntairyuktaṃ sahadevo'dhirūḍhaḥ śirāṃsi rājñāṃ kṣepsyate mārgaṇaughaiḥ || duḥkhaśayyāṃ aśetetyuttaraṃ tāṃ yadā smariṣyatīti śeṣaḥ ||

Verse 29

महाभये संप्रवृत्ते रथस्थं विवर्तमानं समरे कृतास्त्रम्। सर्वा दिशः सपतन्तं समीक्ष्य तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

mahābhaye saṃpravṛtte rathasthaṃ vivartamānaṃ samare kṛtāstram| sarvā diśaḥ sapatantaṃ samīkṣya tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 30

ह्रीनिषेवो निपुणः सत्यवादी महाबलः सर्वधर्मोपपन्नः। गान्धारिमार्छंस्तुमुले क्षिप्रकारी क्षेप्ता जनान्सहदेवस्तरस्वी ।।

hrīniṣevo nipuṇaḥ satyavādī mahābalaḥ sarvadharmopapannaḥ| gāndhārimārchaṃstumule kṣiprakārī kṣeptā janānsahadevastarasvī ||

Verse 31

यदा द्रष्टा द्रौपदेयान्महेषून् शूरान्कृतास्त्रान्रथयुद्धकोविदान्। आशीविषान्घोरविषानिवायत- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। सुवर्णस्य तारो दीर्घतन्तुः तम्। अतिवेगादलातचक्रवत्सुवर्णरेखातुल्यमित्यर्थ- ।।

yadā draṣṭā draupadeyānmaheṣūn śūrānkṛtāstrānrathayuddhakovidān| āśīviṣānghoraviṣānivāyata- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat || suvarṇasya tāro dīrghatantuḥ tam| ativegādalātacakravatsuvarṇarekhātulyamityartha- ||

Verse 32

यदाभिमन्युः परवीरघाती शरैः परान्मेघ इवाभिवर्षन्। विगाहिता कृष्णसमः कृतास्त्र- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

yadābhimanyuḥ paravīraghātī śaraiḥ parānmegha ivābhivarṣan| vigāhitā kṛṣṇasamaḥ kṛtāstra- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 33

यदा द्रष्टा बालमबालवीर्यं द्विषच्चमूं मृत्युमिवोत्पतन्तम्। सौभद्रमिन्द्रप्रतिमं कृतास्त्रं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

yadā draṣṭā bālamabālavīryaṃ dviṣaccamūṃ mṛtyumivotpatantam| saubhadramindrapratimaṃ kṛtāstraṃ tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 34

प्रभद्रकाः शीघ्रतरा युवानो विशारदाः सिंहसमानवीर्याः। यदा क्षेप्तारो धार्तराष्ट्रान्ससैन्यां- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। आयतः आगच्छतः ।।

prabhadrakāḥ śīghratarā yuvāno viśāradāḥ siṃhasamānavīryāḥ| yadā kṣeptāro dhārtarāṣṭrānsasainyāṃ- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat || āyataḥ āgacchataḥ ||

Verse 35

वृद्धौ विराटद्रुपदौ महारथौ पथक्कमूभ्यामभिवर्तमानौ। यदा द्रष्टारौ धार्तराष्ट्रान्ससैन्यां- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

vṛddhau virāṭadrupadau mahārathau pathakkamūbhyāmabhivartamānau| yadā draṣṭārau dhārtarāṣṭrānsasainyāṃ- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 36

यदा कृतास्त्रो द्रुपदः प्रचिन्वन् शिरांसि यूनां समरे रथस्थः। क्रूद्धः शरैश्छेत्स्यति चापमुक्तै- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

yadā kṛtāstro drupadaḥ pracinvan śirāṃsi yūnāṃ samare rathasthaḥ| krūddhaḥ śaraiśchetsyati cāpamuktai- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 37

यदा विराटः परवीरघाती रथान्तरे शत्रुचमूं प्रवेष्टा। मात्स्यैः सार्धमनृशंसरूपै- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

yadā virāṭaḥ paravīraghātī rathāntare śatrucamūṃ praveṣṭā| mātsyaiḥ sārdhamanṛśaṃsarūpai- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 38

ज्येष्ठं मात्स्यमनृसंसार्यरूपं विराटपुत्रं रथिनं पुरस्तात्। यदा द्रष्टा दंशतिं पाण्डवार्थे तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

jyeṣṭhaṃ mātsyamanṛsaṃsāryarūpaṃ virāṭaputraṃ rathinaṃ purastāt| yadā draṣṭā daṃśatiṃ pāṇḍavārthe tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 39

रणे हते कौरवाणां प्रवीरे शिखण्डिना शन्तनोर्वै तनूजे। न जातु नः शत्रवो धारयेयु- रशंशयं सत्यमेतद्ब्रवीति ।। क्षेप्तारः क्षेप्स्यन्ति ।।

raṇe hate kauravāṇāṃ pravīre śikhaṇḍinā śantanorvai tanūje| na jātu naḥ śatravo dhārayeyu- raśaṃśayaṃ satyametadbravīti || kṣeptāraḥ kṣepsyanti ||

Verse 40

यदा शिखण्डी रथिनः प्रचिन्वन् भीष्मं रथेनाभियाता वरूथी। दिव्यैर्हयैरवमृद्गन् रथौघां- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। धारयेयुः जीवेयुः ।।

yadā śikhaṇḍī rathinaḥ pracinvan bhīṣmaṃ rathenābhiyātā varūthī| divyairhayairavamṛdgan rathaughāṃ- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat || dhārayeyuḥ jīveyuḥ ||

Verse 41

यदा द्रष्टा सृञ्जयानामनीके धृष्टद्नुम्नं प्रमुखे रोचमानम्। अस्त्रं यस्मै गुह्यमुवाच धीमा- न्द्रोणस्तदा तप्स्यति धार्तराष्ट्रः ।।

yadā draṣṭā sṛñjayānāmanīke dhṛṣṭadnumnaṃ pramukhe rocamānam| astraṃ yasmai guhyamuvāca dhīmā- ndroṇastadā tapsyati dhārtarāṣṭraḥ ||

Verse 42

यदा स सेनापतिरप्रमेयः परामृद्गन्निषुभिर्धार्तराष्ट्रान्। द्रोणं रणे शत्रुसहोभियाता तदा युद्धं धार्ताराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

yadā sa senāpatiraprameyaḥ parāmṛdganniṣubhirdhārtarāṣṭrān| droṇaṃ raṇe śatrusahobhiyātā tadā yuddhaṃ dhārtārāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 43

ह्रीमान्मनीपी बलवान्मनस्वी स लक्ष्मीवान्सोमकानां प्रबर्हः । न जातु तं शत्रवोऽन्ये सहेर- न्योपां स स्यादग्रणीर्वृष्णिसिंहः ।। वरूथी रथगुप्तिमान् ।।

hrīmānmanīpī balavānmanasvī sa lakṣmīvānsomakānāṃ prabarhaḥ | na jātu taṃ śatravo'nye sahera- nyopāṃ sa syādagraṇīrvṛṣṇisiṃhaḥ || varūthī rathaguptimān ||

Verse 44

इदं च ब्रूया मा वृणीष्वेति लोके युद्धेऽद्वितीयं सचिवं रथस्थम्। शिनेर्नप्तारं प्रवृणीम सात्यकिं महाबलं वीतभयं कृतास्त्रम् ।। स वृष्णिसिंहः कृष्णाः येषामग्रणीः स्यात् तेभ्योऽन्ये तं न सहेरन् ।।

idaṃ ca brūyā mā vṛṇīṣveti loke yuddhe'dvitīyaṃ sacivaṃ rathastham| śinernaptāraṃ pravṛṇīma sātyakiṃ mahābalaṃ vītabhayaṃ kṛtāstram || sa vṛṣṇisiṃhaḥ kṛṣṇāḥ yeṣāmagraṇīḥ syāt tebhyo'nye taṃ na saheran ||

Verse 45

महोरस्को दीर्घबाहुः प्रमाथी युद्धेऽद्वितीयः परमास्त्रवेदी। शिनेर्नप्ता तालमात्रायधोऽयं महारथो वीतभयः कृतास्त्रः ।।

mahorasko dīrghabāhuḥ pramāthī yuddhe'dvitīyaḥ paramāstravedī| śinernaptā tālamātrāyadho'yaṃ mahāratho vītabhayaḥ kṛtāstraḥ ||

Verse 46

यदा शिनीनामधिपो मयोक्तः शरैः परान्मेघ इव प्रवर्षन्। प्रच्छादयिष्यत्यरिहा योधमुख्यां- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

yadā śinīnāmadhipo mayoktaḥ śaraiḥ parānmegha iva pravarṣan| pracchādayiṣyatyarihā yodhamukhyāṃ- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 47

यदा धृतिं कुरुते योत्स्यमानः स दीर्घबाहुर्दृढधन्वा महात्मा । सिंहस्येव गन्धमाघ्राय गावः संचेष्टन्ते शत्रवोऽस्माद्रणाग्रे ।।

yadā dhṛtiṃ kurute yotsyamānaḥ sa dīrghabāhurdṛḍhadhanvā mahātmā | siṃhasyeva gandhamāghrāya gāvaḥ saṃceṣṭante śatravo'smādraṇāgre ||

Verse 48

स दीर्घबाहुर्दृढधन्वा महात्मा भिन्द्याद्गिरीन्संहरेत्सर्वलोकान्। अस्त्रे कृती निपुणः क्षिप्रहस्तो दिवि स्थितः सूर्य इवाभिभाति ।।

sa dīrghabāhurdṛḍhadhanvā mahātmā bhindyādgirīnsaṃharetsarvalokān| astre kṛtī nipuṇaḥ kṣiprahasto divi sthitaḥ sūrya ivābhibhāti ||

Verse 49

चित्रः सूक्ष्मः सुकृतो यादवस्य अस्त्रे योगो वृष्णिसिंहस्य भूयान्। यथाविधं योगमाहुः प्रशस्तं सर्वैर्गुणैः सात्यकिस्तैरुपेतः ।। राज्यं च मा वृणीष्व मा प्रार्थयस्व इति ब्रूयाः । दुर्योधनं प्रतीत्यर्थात्। यतः वयं युद्धेऽद्वितयं सहायं सत्यकिं प्रवृणीम वृतवन्त- ।।

citraḥ sūkṣmaḥ sukṛto yādavasya astre yogo vṛṣṇisiṃhasya bhūyān| yathāvidhaṃ yogamāhuḥ praśastaṃ sarvairguṇaiḥ sātyakistairupetaḥ || rājyaṃ ca mā vṛṇīṣva mā prārthayasva iti brūyāḥ | duryodhanaṃ pratītyarthāt| yataḥ vayaṃ yuddhe'dvitayaṃ sahāyaṃ satyakiṃ pravṛṇīma vṛtavanta- ||

Verse 50

हिरण्मयं श्वेतहयैश्चतुर्भि- र्यदा युक्तं स्यन्दनं माधवस्य। द्रष्टा युद्धे सात्यकेर्धार्तराष्ट्र- स्तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः ।।

hiraṇmayaṃ śvetahayaiścaturbhi- ryadā yuktaṃ syandanaṃ mādhavasya| draṣṭā yuddhe sātyakerdhārtarāṣṭra- stadā tapsyatyakṛtātmā sa mandaḥ ||

Verse 51

यदा रथं हेममणिप्रकाशं श्वेताश्वयुक्तं वानरकेतुमुग्रम्। दृष्ट्वा ममाप्यास्थितं केशवेन तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः ।।

yadā rathaṃ hemamaṇiprakāśaṃ śvetāśvayuktaṃ vānaraketumugram| dṛṣṭvā mamāpyāsthitaṃ keśavena tadā tapsyatyakṛtātmā sa mandaḥ ||

Verse 52

यदा मौर्व्यास्तलनिष्पेपमुग्रं महाशब्दं वज्रनिष्पेपतुल्यम्। विद्यूयमानस्य महारणे मया स गाण्डिवस्य श्रोष्यति मन्दबुद्धिः ।।

yadā maurvyāstalaniṣpepamugraṃ mahāśabdaṃ vajraniṣpepatulyam| vidyūyamānasya mahāraṇe mayā sa gāṇḍivasya śroṣyati mandabuddhiḥ ||

Verse 53

तदा मूढो धृतराष्ट्रस्य पुत्र- स्तप्ता युद्धे दुर्मतिर्दुःसहायः। दृष्ट्वा सैन्यं बाणवर्षान्धकारे प्रभज्यन्तं गोकुलवद्रणाग्रे ।।

tadā mūḍho dhṛtarāṣṭrasya putra- staptā yuddhe durmatirduḥsahāyaḥ| dṛṣṭvā sainyaṃ bāṇavarṣāndhakāre prabhajyantaṃ gokulavadraṇāgre ||

Verse 54

बलाहकादुच्चरतः सुभीमा- न्विद्युत्स्फुलिङ्गानिव घोररूपान्। सहस्रघ्नान्द्विषतां सङ्गरेषु अस्थिच्छिदो मर्मभिदः सुपुङ्खान्।।

balāhakāduccarataḥ subhīmā- nvidyutsphuliṅgāniva ghorarūpān| sahasraghnāndviṣatāṃ saṅgareṣu asthicchido marmabhidaḥ supuṅkhān||

Verse 55

यदा द्रष्टा ज्यामुखाद्बाणसङ्घान् गाण्डीवमुक्तानापततः शिताग्रान्। हयान्गजान्वर्मिणश्चाददानां- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। वृष्णिसिंहस्य कृष्णस्य यथाविधं यादृक्प्रकारं योगमाहुः तैः सर्वैर्गुणैः सात्यकिरुपेतः ।।

yadā draṣṭā jyāmukhādbāṇasaṅghān gāṇḍīvamuktānāpatataḥ śitāgrān| hayāngajānvarmiṇaścādadānāṃ- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat || vṛṣṇisiṃhasya kṛṣṇasya yathāvidhaṃ yādṛkprakāraṃ yogamāhuḥ taiḥ sarvairguṇaiḥ sātyakirupetaḥ ||

Verse 56

यदा मन्दः परबाणान्विमुक्ता- न्ममेषुभिर्हियमाणान्प्रतीपम्। तिर्यग्विध्य च्छिद्यमानान्पृषत्कै- स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।।

yadā mandaḥ parabāṇānvimuktā- nmameṣubhirhiyamāṇānpratīpam| tiryagvidhya cchidyamānānpṛṣatkai- stadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat ||

Verse 57

यदा विपाठा मद्भुजविप्रमुक्ता द्विजाः फलानीव महीरुहाग्रात्। प्रचेतार उत्तमाङ्गानि यूनां तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। आददानान् ग्रसमानान् ।।

yadā vipāṭhā madbhujavipramuktā dvijāḥ phalānīva mahīruhāgrāt| pracetāra uttamāṅgāni yūnāṃ tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat || ādadānān grasamānān ||

Verse 58

यदा द्रष्टा पततः स्यन्दनेभ्यो महागजेभ्योऽश्वगतान्सुयोधनान्। शरैर्हतान्पातितांश्चैव रङ्गे तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्।।

yadā draṣṭā patataḥ syandanebhyo mahāgajebhyo'śvagatānsuyodhanān| śarairhatānpātitāṃścaiva raṅge tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat||

Verse 59

असंप्राप्तानस्त्रपथं परस्य यदा द्रष्टा नश्यतो धार्तराष्ट्रान्। अकुर्वतः कर्म युद्धे समन्ता- त्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। प्रचेतारः राशीकरिष्यन्ति ।।

asaṃprāptānastrapathaṃ parasya yadā draṣṭā naśyato dhārtarāṣṭrān| akurvataḥ karma yuddhe samantā- ttadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro'nvatapsyat || pracetāraḥ rāśīkariṣyanti ||

Verse 60

पदातिसङ्घान्रथसङ्घान्समन्ता- द्व्यात्ताननः काल इवाततेषुः। प्रणोत्स्यामि ज्वलितैर्बाणवर्षैः शत्रूंस्तदा तप्स्यति मन्दबुद्धिः ।। अस्त्रपथं असंप्राप्तान् । अस्त्रं दृष्ट्वैव नश्यत इत्यर्थः

padātisaṅghānrathasaṅghānsamantā- dvyāttānanaḥ kāla ivātateṣuḥ| praṇotsyāmi jvalitairbāṇavarṣaiḥ śatrūṃstadā tapsyati mandabuddhiḥ || astrapathaṃ asaṃprāptān | astraṃ dṛṣṭvaiva naśyata ityarthaḥ

Verse 61

सर्वा दिशः संपतता रथेन रजोध्वस्तं गाण्डिवेन प्रकृत्तम्। यदा द्रष्टा स्वबलं संप्रमूढं तदा पश्चात्तप्स्यति मन्दबुद्धिः ।।

sarvā diśaḥ saṃpatatā rathena rajodhvastaṃ gāṇḍivena prakṛttam| yadā draṣṭā svabalaṃ saṃpramūḍhaṃ tadā paścāttapsyati mandabuddhiḥ ||

Verse 62

कान्दिग्भूतं छिन्नगात्रं विसंज्ञं दुर्योधनो द्रक्ष्यति सर्वसैन्यम्। हताश्ववीराग्र्यनरेन्द्रनागं पिपासितं श्रान्तपत्रं भयार्तम् ।। प्रणोत्स्यामि दूरीकरिष्यामि ।।

kāndigbhūtaṃ chinnagātraṃ visaṃjñaṃ duryodhano drakṣyati sarvasainyam| hatāśvavīrāgryanarendranāgaṃ pipāsitaṃ śrāntapatraṃ bhayārtam || praṇotsyāmi dūrīkariṣyāmi ||

Verse 63

आर्तस्वरं हन्यमानं हतं च विकीर्णकेशास्थिकपालसङ्घम्। प्रजापतेः कर्म यथार्थनिष्ठितं तदा दृष्ट्वा तप्स्यति मन्दबुद्धिः ।। कान्दिग्भूतं भयेन पलायितम्। श्रान्तपत्रं श्रान्तवाहनम् ।।

ārtasvaraṃ hanyamānaṃ hataṃ ca vikīrṇakeśāsthikapālasaṅgham| prajāpateḥ karma yathārthaniṣṭhitaṃ tadā dṛṣṭvā tapsyati mandabuddhiḥ || kāndigbhūtaṃ bhayena palāyitam| śrāntapatraṃ śrāntavāhanam ||

Verse 64

यदा रथे गाण्डिवं वासुदेवं दिव्यं शङ्खं पाञ्चजन्यं हयांश्च। तूणावक्षय्यौ देवदत्तं च मां च दृष्ट्वा युद्धे धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। यथा वाजपेये प्रजापतिदैवत्याः सप्तदश पशवो विशस्यन्ते तद्वद्बहूनामिहापि विशसनं कृतम् ।।

yadā rathe gāṇḍivaṃ vāsudevaṃ divyaṃ śaṅkhaṃ pāñcajanyaṃ hayāṃśca| tūṇāvakṣayyau devadattaṃ ca māṃ ca dṛṣṭvā yuddhe dhārtarāṣṭro'nvatapsyat || yathā vājapeye prajāpatidaivatyāḥ saptadaśa paśavo viśasyante tadvadbahūnāmihāpi viśasanaṃ kṛtam ||

Verse 65

उद्वर्तयन्दस्युसङ्घान्समेतान् प्रवर्तयन्युगमन्यद्युगान्ते। यदा धक्ष्याम्यग्निवत्कौरवेयां- स्तदा तप्ता धृतराष्ट्रः सपुत्रः।।

udvartayandasyusaṅghānsametān pravartayanyugamanyadyugānte| yadā dhakṣyāmyagnivatkauraveyāṃ- stadā taptā dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ||

Verse 66

सभ्राता वै सहसैन्यः सभृत्यो भ्रष्टैश्वर्यः क्रोधवशोऽल्पचेताः। दर्पस्यान्ते निहतो वेपमानः पश्चान्मन्दस्तप्स्यति धार्तराष्ट्रः ।।

sabhrātā vai sahasainyaḥ sabhṛtyo bhraṣṭaiśvaryaḥ krodhavaśo'lpacetāḥ| darpasyānte nihato vepamānaḥ paścānmandastapsyati dhārtarāṣṭraḥ ||

Verse 67

पूर्वाह्णे मां कृतजप्यं कदाचि- द्विप्रः प्रोवाचोदकान्ते मनोज्ञम्। कर्तव्यं ते दुष्करं कर्म पार्थ योद्धव्यं कते शत्रुभिः सव्यसाचिन् ।। देवदत्तं अर्जुनस्य शङ्खम् ।।

pūrvāhṇe māṃ kṛtajapyaṃ kadāci- dvipraḥ provācodakānte manojñam| kartavyaṃ te duṣkaraṃ karma pārtha yoddhavyaṃ kate śatrubhiḥ savyasācin || devadattaṃ arjunasya śaṅkham ||

Verse 68

इन्द्रो वा ते हरिवान्वज्रहस्तः पुरस्ताद्यातु समरेऽरीन्विनिघ्नन्। सुग्रीवयुक्तेन रथेन वा ते पश्चात्कृष्णो रक्षतु वासुदेवः ।।

indro vā te harivānvajrahastaḥ purastādyātu samare'rīnvinighnan| sugrīvayuktena rathena vā te paścātkṛṣṇo rakṣatu vāsudevaḥ ||

Verse 69

वज्रे चाहं वज्रहस्तान्महेन्द्रा- दस्मिन्युद्धे वासुदेवं सहायम्। स मे लब्धो दस्युवधाय कृष्णो मन्ये चेतद्विहितं दैवतेर्मे ।।

vajre cāhaṃ vajrahastānmahendrā- dasminyuddhe vāsudevaṃ sahāyam| sa me labdho dasyuvadhāya kṛṣṇo manye cetadvihitaṃ daivaterme ||

Verse 70

अयुद्ध्यमानो मनसापि यस्य जयं कृष्णः पुरुषस्याभिनन्देत्। एवं सर्वान्स व्यतीयादमित्रान् सेन्द्रान्देवान्मानुषे नास्ति चिन्ता ।।

ayuddhyamāno manasāpi yasya jayaṃ kṛṣṇaḥ puruṣasyābhinandet| evaṃ sarvānsa vyatīyādamitrān sendrāndevānmānuṣe nāsti cintā ||

Verse 71

स बाहुभ्यां सागरमुत्तितीर्षे- न्महोदधिं सलिलस्याप्रमेयम्। तेजस्विनं कृष्णमत्यन्तशूरं युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत् ।। उदूकान्ते संध्यावन्दनाचमनान्ते ।।

sa bāhubhyāṃ sāgaramuttitīrṣe- nmahodadhiṃ salilasyāprameyam| tejasvinaṃ kṛṣṇamatyantaśūraṃ yuddhena yo vāsudevaṃ jigīṣet || udūkānte saṃdhyāvandanācamanānte ||

Verse 72

गिरिं य इच्छेत्तु तलेन भेत्तुं शिलोच्चयं श्वेतमतिप्रमाणम्। तस्यैव पाणिः सनखो विशीर्ये- न्न चापि किञ्चित्स गिरेस्तु कुर्यात् ।।

giriṃ ya icchettu talena bhettuṃ śiloccayaṃ śvetamatipramāṇam| tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīrye- nna cāpi kiñcitsa girestu kuryāt ||

Verse 73

अग्निं समिद्धं शमयेद्भुजाभ्यां चन्द्रं च सूर्यं च निवारयेत। हरेद्देवानाममृतं प्रसह्य युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत्।।

agniṃ samiddhaṃ śamayedbhujābhyāṃ candraṃ ca sūryaṃ ca nivārayeta| hareddevānāmamṛtaṃ prasahya yuddhena yo vāsudevaṃ jigīṣet||

Verse 74

यो रुक्मिणीमेकरथेन भोज- नुत्साद्य राज्ञः समरे प्रसह्य। उवाह भार्यां यशसा ज्वलन्तीं यस्यां जज्ञे रौक्मिणेयो महात्मा ।।

yo rukmiṇīmekarathena bhoja- nutsādya rājñaḥ samare prasahya| uvāha bhāryāṃ yaśasā jvalantīṃ yasyāṃ jajñe raukmiṇeyo mahātmā ||

Verse 75

अयं गान्धारांस्तरसा संप्रमथ्य जित्वा पुत्रान्नग्नजितः समग्रान् बद्धं मुमोच विनदन्तं प्रसह्य सुदर्शनं वै देवतानां ललामम् ।। सागरं सगरैर्वर्धितम्। सलिलस्य महोदधिं जलसमुद्रम् ।।

ayaṃ gāndhārāṃstarasā saṃpramathya jitvā putrānnagnajitaḥ samagrān baddhaṃ mumoca vinadantaṃ prasahya sudarśanaṃ vai devatānāṃ lalāmam || sāgaraṃ sagarairvardhitam| salilasya mahodadhiṃ jalasamudram ||

Verse 76

अयं कवाटे निजघान पाण्ड्यं तथा कलिङ्गान्दन्तवक्रं ममर्द। अनेन दग्धा वर्षपूगान्विनाथा वाराणसी नगरी संबभूव ।। सुदर्शनं नाम राजानम्। ललामं ललामभूतः कृष्णः ।।

ayaṃ kavāṭe nijaghāna pāṇḍyaṃ tathā kaliṅgāndantavakraṃ mamarda| anena dagdhā varṣapūgānvināthā vārāṇasī nagarī saṃbabhūva || sudarśanaṃ nāma rājānam| lalāmaṃ lalāmabhūtaḥ kṛṣṇaḥ ||

Verse 77

अयं स्म युद्धे मन्यतेऽन्यैरजेयं तमेकलव्यं नाम निषादराजम्। वेगेनैव शैलमभिहत्य जम्भः शेते स कृष्णेन हतः परासुः ।। कवाटे नगरभेदे ।।

ayaṃ sma yuddhe manyate'nyairajeyaṃ tamekalavyaṃ nāma niṣādarājam| vegenaiva śailamabhihatya jambhaḥ śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsuḥ || kavāṭe nagarabhede ||

Verse 78

तथोग्रसेनस्य सुतं सुदुष्टं वृष्ण्यन्धकानां मध्यगतं सभास्थम्। अपातयद्बलदेवद्वितीयो हत्वा ददौ चोग्रसेनाय राज्यम्।।

tathograsenasya sutaṃ suduṣṭaṃ vṛṣṇyandhakānāṃ madhyagataṃ sabhāstham| apātayadbaladevadvitīyo hatvā dadau cograsenāya rājyam||

Verse 79

अयं सौभं योधयामास स्वस्थं विभीषणं मायया साल्वराजम्। सौभद्वारि प्रत्यगृह्णाच्छतघ्नीं दोर्भ्यां क एनं विषहेत मर्त्यः ।।

ayaṃ saubhaṃ yodhayāmāsa svasthaṃ vibhīṣaṇaṃ māyayā sālvarājam| saubhadvāri pratyagṛhṇācchataghnīṃ dorbhyāṃ ka enaṃ viṣaheta martyaḥ ||

Verse 80

प्राग्ज्योतिषं नाम बभूव दुर्गं पुरं घोरमसुराणामसह्यम्। महाबलो नरकस्तत्र भौमो जहारादित्या मणिकुण्डले शुभे ।। अयं सुयोधनः। यथा जम्भो दैत्यः शैलं वेगेन अभिहत्य हतः शेते तद्वत् ।।

prāgjyotiṣaṃ nāma babhūva durgaṃ puraṃ ghoramasurāṇāmasahyam| mahābalo narakastatra bhaumo jahārādityā maṇikuṇḍale śubhe || ayaṃ suyodhanaḥ| yathā jambho daityaḥ śailaṃ vegena abhihatya hataḥ śete tadvat ||

Verse 81

न तं देवाः सह शक्रेण शेकुः समागता युधि मृत्योरभीताः । दृष्ट्वा च तं विक्रमं केशवस्य बलं तथैवास्त्रमवारणीयम् ।।

na taṃ devāḥ saha śakreṇa śekuḥ samāgatā yudhi mṛtyorabhītāḥ | dṛṣṭvā ca taṃ vikramaṃ keśavasya balaṃ tathaivāstramavāraṇīyam ||

Verse 82

जानन्तोऽस्य प्रकृतिं केशवस्य न्ययोजयन्दस्युवधाय कृष्णम्। स तत्कर्म प्रतिशुश्राव दुष्कर- मैश्वर्यवान्सिद्धिषु वासुदेवः ।।

jānanto'sya prakṛtiṃ keśavasya nyayojayandasyuvadhāya kṛṣṇam| sa tatkarma pratiśuśrāva duṣkara- maiśvaryavānsiddhiṣu vāsudevaḥ ||

Verse 83

निर्मोचने षट्सहस्राणि हत्वा संच्छिद्य पाशान्सहसा क्षुरान्तान्। मुरं हत्वा विनिहत्यौघरक्षो निर्मोचनं चापि जगाम वीरः ।। भौमो भूमिपुत्रः ।।

nirmocane ṣaṭsahasrāṇi hatvā saṃcchidya pāśānsahasā kṣurāntān| muraṃ hatvā vinihatyaugharakṣo nirmocanaṃ cāpi jagāma vīraḥ || bhaumo bhūmiputraḥ ||

Verse 84

तत्रैव तेनास्य बभूव युद्धं महाबलेनातिबलस्य विष्णोः । शेते स कृष्णेन हतः परासु- र्वातेनेव मथितः कर्णिकारः ।।

tatraiva tenāsya babhūva yuddhaṃ mahābalenātibalasya viṣṇoḥ | śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsu- rvāteneva mathitaḥ karṇikāraḥ ||

Verse 85

आहृत्य कृष्णो मणिकुण्डले ते हत्वा च भौमं नरकं मुर च। श्रिया वृतो यशसा चैव विद्वा- न्प्रत्याजगामाप्रतिमप्रभावः ।।

āhṛtya kṛṣṇo maṇikuṇḍale te hatvā ca bhaumaṃ narakaṃ mura ca| śriyā vṛto yaśasā caiva vidvā- npratyājagāmāpratimaprabhāvaḥ ||

Verse 86

अस्मै वराण्यददंस्तत्र देवा दृष्ट्वा भीमं कर्म कृतं रणे तत्। श्रमश्च ते युध्यमानस्य न स्या- दाकाशे चाप्सु च ते क्रमः स्यात् ।।

asmai varāṇyadadaṃstatra devā dṛṣṭvā bhīmaṃ karma kṛtaṃ raṇe tat| śramaśca te yudhyamānasya na syā- dākāśe cāpsu ca te kramaḥ syāt ||

Verse 87

शस्त्राणि गात्रे न च ते क्रमेर- न्नित्येव कृष्णश्च ततः कृतार्थः । एवं रूपे वासुदेवेऽप्रमेये महाबले गुणसंपत्सदैव ।।

śastrāṇi gātre na ca te kramera- nnityeva kṛṣṇaśca tataḥ kṛtārthaḥ | evaṃ rūpe vāsudeve'prameye mahābale guṇasaṃpatsadaiva ||

Verse 88

तमसह्यं विष्णुमनन्तवीर्य- माशंसते धार्तराष्ट्रो विजेतुम् । सदा ह्येनं तर्कयते दुरात्मा तच्चाप्ययं सहतेऽस्मान्समीक्ष्य ।।

tamasahyaṃ viṣṇumanantavīrya- māśaṃsate dhārtarāṣṭro vijetum | sadā hyenaṃ tarkayate durātmā taccāpyayaṃ sahate'smānsamīkṣya ||

Verse 89

पर्यागतं मम कृष्णस्य चैव यो मन्यते कलहं संप्रसह्य। शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वं तद्वेदिता संयुगं तत्र गत्वा ।।

paryāgataṃ mama kṛṣṇasya caiva yo manyate kalahaṃ saṃprasahya| śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvaṃ tadveditā saṃyugaṃ tatra gatvā ||

Verse 90

नमस्कृत्वा शान्तनवाय राज्ञे द्रोणायाथो सहपुत्राय चैव। शारद्वतायाप्रतिद्वन्द्विने च योत्स्याम्यहं राज्यमभीप्समानः ।।

namaskṛtvā śāntanavāya rājñe droṇāyātho sahaputrāya caiva| śāradvatāyāpratidvandvine ca yotsyāmyahaṃ rājyamabhīpsamānaḥ ||

Verse 91

धर्मेणाप्तं निधनं तस्य मन्ये यो योत्स्यते पाण्डवैर्धर्मचारी । मिथ्या ग्लहे निर्जिता वै नृशंसैः संवत्सरान्वै द्वादश राजपुत्राः ।।

dharmeṇāptaṃ nidhanaṃ tasya manye yo yotsyate pāṇḍavairdharmacārī | mithyā glahe nirjitā vai nṛśaṃsaiḥ saṃvatsarānvai dvādaśa rājaputrāḥ ||

Verse 92

वासः कृच्छ्रो विहितश्चाप्यरण्ये दीर्घं कालं चैकमज्ञातवर्षम्। ते हि कस्माज्जीवतां पाण्डवानां नन्दिष्यन्ते धार्तराष्ट्राः पदस्थाः ।।

vāsaḥ kṛcchro vihitaścāpyaraṇye dīrghaṃ kālaṃ caikamajñātavarṣam| te hi kasmājjīvatāṃ pāṇḍavānāṃ nandiṣyante dhārtarāṣṭrāḥ padasthāḥ ||

Verse 93

ते चेदस्मान्युध्यमानाञ्जयेयु- र्देवैर्महेन्द्रप्रमुखैः सहायैः। धर्मादधर्मश्चरितो गरीयां- स्ततो ध्रुवं नास्ति कृतं च साधु ।। निर्मिचने नगरे। क्षुरान्तान् तीक्ष्णधारान् लोहमयानित्यर्थः ।।

te cedasmānyudhyamānāñjayeyu- rdevairmahendrapramukhaiḥ sahāyaiḥ| dharmādadharmaścarito garīyāṃ- stato dhruvaṃ nāsti kṛtaṃ ca sādhu || nirmicane nagare| kṣurāntān tīkṣṇadhārān lohamayānityarthaḥ ||

Verse 94

न चेदिदं पौरुषं कर्मबद्धं न चेदस्मान्मन्यतेऽसौ विशिष्टान्। आशंसेऽहं वासुदेवद्वितीयो दुर्योधनं सानुबन्धं निहन्तुम्।। साधु कृतं सत्कर्म नास्ति। निष्पलत्वात् वृथैव धर्म इत्यर्थः ।।

na cedidaṃ pauruṣaṃ karmabaddhaṃ na cedasmānmanyate'sau viśiṣṭān| āśaṃse'haṃ vāsudevadvitīyo duryodhanaṃ sānubandhaṃ nihantum|| sādhu kṛtaṃ satkarma nāsti| niṣpalatvāt vṛthaiva dharma ityarthaḥ ||

Verse 95

न चेदिदं कर्म नरेन्द्र वन्ध्यं न चेद्भवेत्सुकृतं निष्फलं वा। इदं च तच्चाभिसमीक्ष्य नूनं पराजयो धार्तराष्ट्रस्य साधुः ।। कर्मबद्धं न मन्यते चेदित्योकृष्य योज्यम् ।।

na cedidaṃ karma narendra vandhyaṃ na cedbhavetsukṛtaṃ niṣphalaṃ vā| idaṃ ca taccābhisamīkṣya nūnaṃ parājayo dhārtarāṣṭrasya sādhuḥ || karmabaddhaṃ na manyate cedityokṛṣya yojyam ||

Verse 96

प्रत्यक्षं वः कुरवो यद्ब्रवीमि युद्ध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति। अन्यत्र युद्धात्कुरवो यदि स्यु- र्न युद्धे वै शेष इहास्ति कश्चित्।।

pratyakṣaṃ vaḥ kuravo yadbravīmi yuddhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi| anyatra yuddhātkuravo yadi syu- rna yuddhe vai śeṣa ihāsti kaścit||

Verse 97

हत्वा त्वहं धार्तराष्ट्रान्सकर्णा- न्राज्यं कुरूणामवजेता समग्रम्। यद्वः कार्यं तत्कुरुध्वं यथास्व- मिष्टान्दरानात्मभोगान्भजध्वम् ।।

hatvā tvahaṃ dhārtarāṣṭrānsakarṇā- nrājyaṃ kurūṇāmavajetā samagram| yadvaḥ kāryaṃ tatkurudhvaṃ yathāsva- miṣṭāndarānātmabhogānbhajadhvam ||

Verse 98

अप्येवं नो ब्राह्मणाः सन्ति वृद्धा बहुश्रुताः शीलवन्तः कुलीनाः। सांवत्सरा ज्योतिषि चाभियुक्ता नक्षत्रयोगेषु च निश्चयज्ञाः ।।

apyevaṃ no brāhmaṇāḥ santi vṛddhā bahuśrutāḥ śīlavantaḥ kulīnāḥ| sāṃvatsarā jyotiṣi cābhiyuktā nakṣatrayogeṣu ca niścayajñāḥ ||

Verse 99

उच्चावचं दैवयुक्तं रहस्यं दिव्याः प्रश्ना मृगचक्रा मुहूर्ताः । क्षयं महान्तं कुरुसृञ्‍जयानां निवेदयन्ते पाण्डवानां जयं च ।। इदं राज्यस्याप्रदानं इदानींतनम्। तच्च राज्यात् निःसारणं तदार्नीतनं अभिसमीक्ष्य आलोच्य। पापवशात्पराजय एव तस्येत्यर्थः ।।

uccāvacaṃ daivayuktaṃ rahasyaṃ divyāḥ praśnā mṛgacakrā muhūrtāḥ | kṣayaṃ mahāntaṃ kurusṛñ‍jayānāṃ nivedayante pāṇḍavānāṃ jayaṃ ca || idaṃ rājyasyāpradānaṃ idānīṃtanam| tacca rājyāt niḥsāraṇaṃ tadārnītanaṃ abhisamīkṣya ālocya| pāpavaśātparājaya eva tasyetyarthaḥ ||

Verse 100

यथा हि नो मन्यतेऽजातशत्रुः संसिद्धार्थो द्विपतां निग्रहाय। जनार्दनश्चाप्यपरोक्षविद्यो न संशयं पश्यति वृष्णिसिंहः ।।

yathā hi no manyate'jātaśatruḥ saṃsiddhārtho dvipatāṃ nigrahāya| janārdanaścāpyaparokṣavidyo na saṃśayaṃ paśyati vṛṣṇisiṃhaḥ ||

Verse 101

अहं तथैनं खलु भाविरूपं पश्यामि बुद्धया स्वयमप्रमत्तः। दृष्टिश्च मे न व्यथते पुराणी संयुध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति ।।

ahaṃ tathainaṃ khalu bhāvirūpaṃ paśyāmi buddhayā svayamapramattaḥ| dṛṣṭiśca me na vyathate purāṇī saṃyudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi ||

Verse 102

अनालब्धं जृम्भति गाण्डिवं धनु- रनाहता कम्पति मे धनुर्ज्या। बाणाश्च मे तूणमुखाद्विसृत्य मुहुर्मुहुर्गन्तुमुशन्ति चैव ।।

anālabdhaṃ jṛmbhati gāṇḍivaṃ dhanu- ranāhatā kampati me dhanurjyā| bāṇāśca me tūṇamukhādvisṛtya muhurmuhurgantumuśanti caiva ||

Verse 103

खङ्गः कोशान्निःसरति प्रसन्नो हित्वेव जीर्णासुरगस्त्वचं स्वाम्। ध्वजे वाचो रौद्ररूपा भवन्ति कदा रथो योक्ष्यते ते किरीटिन् ।।

khaṅgaḥ kośānniḥsarati prasanno hitveva jīrṇāsuragastvacaṃ svām| dhvaje vāco raudrarūpā bhavanti kadā ratho yokṣyate te kirīṭin ||

Verse 104

गोमायुसङ्घाश्च नदन्ति रात्रौ रक्षांस्यथो निष्पतन्त्यन्तरिक्षात्। मृगाः श्रृगालाः शितिकण्ठाश्च काका गृध्रा बकाश्चैव तरक्षवश्च।।

gomāyusaṅghāśca nadanti rātrau rakṣāṃsyatho niṣpatantyantarikṣāt| mṛgāḥ śrṛgālāḥ śitikaṇṭhāśca kākā gṛdhrā bakāścaiva tarakṣavaśca||

Verse 105

सुवर्णपत्राश्च पतन्ति पञ्चा- दृष्ट्वा रथं श्वेतहयप्रयुक्तम् । अहं ह्येकः पार्थिवान्सर्वयोधान् शरान्वर्पन्मृत्युलोकं नयेयम् ।।

suvarṇapatrāśca patanti pañcā- dṛṣṭvā rathaṃ śvetahayaprayuktam | ahaṃ hyekaḥ pārthivānsarvayodhān śarānvarpanmṛtyulokaṃ nayeyam ||

Verse 106

समादेदानः पृथगस्त्रमार्गा- न्यथाप्रिरिद्धो गहनं निदाघे। स्थूणाकर्णं पाशुपतं महास्त्रं ब्राह्मं चास्त्रं यच्च शक्रोऽप्यदान्मे ।।

samādedānaḥ pṛthagastramārgā- nyathāpririddho gahanaṃ nidāghe| sthūṇākarṇaṃ pāśupataṃ mahāstraṃ brāhmaṃ cāstraṃ yacca śakro'pyadānme ||

Verse 107

वधे धृतो वेगवतः प्रमुञ्च- न्नाहं प्रजाः किञ्चिदिहावशिष्ये । शान्तिं लप्स्ये परमो ह्येप भावः स्थिरो मम ब्रूहि गावल्गणे तान् ।।

vadhe dhṛto vegavataḥ pramuñca- nnāhaṃ prajāḥ kiñcidihāvaśiṣye | śāntiṃ lapsye paramo hyepa bhāvaḥ sthiro mama brūhi gāvalgaṇe tān ||

Verse 108

ये वैजय्याः समरे सूत लब्ध्वा देवानपीन्द्रग्रमुखान्समेतात्। तैर्मन्मते कलहं संप्रसह्य स धार्तराष्ट्रः पश्यत मोहमस्य ।। मृगचक्रा मृगसमूहाः ।।

ye vaijayyāḥ samare sūta labdhvā devānapīndragramukhānsametāt| tairmanmate kalahaṃ saṃprasahya sa dhārtarāṣṭraḥ paśyata mohamasya || mṛgacakrā mṛgasamūhāḥ ||

Verse 109

वृद्धो भीष्मः शान्तनवः कृपश्च द्रोणः सपुत्रो विदुरश्च धीमान्। एते सर्वे यद्वदन्ते तदस्तु आयुष्मन्तः कुरवः सन्तु सर्वे ।।

vṛddho bhīṣmaḥ śāntanavaḥ kṛpaśca droṇaḥ saputro viduraśca dhīmān| ete sarve yadvadante tadastu āyuṣmantaḥ kuravaḥ santu sarve ||