Adhyaya 47

Verse 1

पाण्डववचनशुश्रूषया धृतराष्ट्रादीनां सभाप्रवेशः ।। 1 ।। सञ्जयेन धृतराष्ट्राय पाण्डवान्प्रति तत्सन्देशकथनम् ।। 2 ।। श्रीकृष्णवाक्यकथनं चोदितेन सञ्जयेन स्वस्य कृष्णार्जुनान्तःपुरप्रवेशकथनपूर्वकं तत्कथनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। एवं सनत्सुजातेन विदुरेण च धीमता। सार्धं कथयतो राज्ञः सा व्यतीयय सर्वरी ।।

pāṇḍavavacanaśuśrūṣayā dhṛtarāṣṭrādīnāṃ sabhāpraveśaḥ || 1 || sañjayena dhṛtarāṣṭrāya pāṇḍavānprati tatsandeśakathanam || 2 || śrīkṛṣṇavākyakathanaṃ coditena sañjayena svasya kṛṣṇārjunāntaḥpurapraveśakathanapūrvakaṃ tatkathanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ sanatsujātena vidureṇa ca dhīmatā| sārdhaṃ kathayato rājñaḥ sā vyatīyaya sarvarī ||

Verse 2

तस्यां रजन्यां व्युष्टायां राजानः सर्व एव ते। सभामाविविशुर्हृष्टाःक सूतस्योपदिदृक्षया ।।

tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ rājānaḥ sarva eva te| sabhāmāviviśurhṛṣṭāḥka sūtasyopadidṛkṣayā ||

Verse 3

शुश्रूषमाणाः पार्थानां वाचो धर्मार्थसंहिताः । धृतराष्ट्रमुखाः सर्वे ययू राजन्सभां शुभाम् ।।

śuśrūṣamāṇāḥ pārthānāṃ vāco dharmārthasaṃhitāḥ | dhṛtarāṣṭramukhāḥ sarve yayū rājansabhāṃ śubhām ||

Verse 4

सुधावदातां विस्तीर्णां कनकाजिरभूषिताम् । चन्द्रप्रभां सुरुचिरां सिक्तां चिन्दनवारिणा ।।

sudhāvadātāṃ vistīrṇāṃ kanakājirabhūṣitām | candraprabhāṃ surucirāṃ siktāṃ cindanavāriṇā ||

Verse 5

रुचिरैरासनैः स्तीर्णां काञ्चनैर्दारवैरपि। अश्मसारमयैर्दान्तैःक स्वास्तीर्णैः सोत्तरच्छदैः ।।

rucirairāsanaiḥ stīrṇāṃ kāñcanairdāravairapi| aśmasāramayairdāntaiḥka svāstīrṇaiḥ sottaracchadaiḥ ||

Verse 6

भीष्मो द्रोणः कृपः शल्यः कृतवर्मा जयद्रथः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तश्च बाह्लिकः ।

bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā jayadrathaḥ | aśvatthāmā vikarṇaśca somadattaśca bāhlikaḥ |

Verse 7

विदुरश्च महाप्राज्ञो युयुत्सुश्च महारथः। सर्वे च सहिताः शूराः पार्थिवा भरतर्षभ । धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विविशुस्तां सभां शुभाम् ।।

viduraśca mahāprājño yuyutsuśca mahārathaḥ| sarve ca sahitāḥ śūrāḥ pārthivā bharatarṣabha | dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśustāṃ sabhāṃ śubhām ||

Verse 8

दुःशासनश्चित्रसेनः शकुनिश्चापि सौबलः। दुर्मुखो दुःसहः कर्ण उलूकोऽथ विविंशतिः ।।

duḥśāsanaścitrasenaḥ śakuniścāpi saubalaḥ| durmukho duḥsahaḥ karṇa ulūko'tha viviṃśatiḥ ||

Verse 9

कुरुराजं पुरस्कृत्य दुर्योधनममर्षणम्। विविशुस्तां सभां राजन्सुराः शक्रसदो यथा ।।

kururājaṃ puraskṛtya duryodhanamamarṣaṇam| viviśustāṃ sabhāṃ rājansurāḥ śakrasado yathā ||

Verse 10

आविशद्भिस्तदा राजञ्शूरैः परिघबाहुभिः । शुशुभे सा सभा रजन्सिंहैरिव गिरेर्गुहा ।।

āviśadbhistadā rājañśūraiḥ parighabāhubhiḥ | śuśubhe sā sabhā rajansiṃhairiva girerguhā ||

Verse 11

ते प्रविश्य महेष्वासाः सभां सर्वे महौजसः । आसनानि विचित्राणि भेजिरे सूर्यवर्चसः ।।

te praviśya maheṣvāsāḥ sabhāṃ sarve mahaujasaḥ | āsanāni vicitrāṇi bhejire sūryavarcasaḥ ||

Verse 12

आसनस्थेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत। द्वाःस्थो निवेदयामास सूतपुत्रमुपस्थितम् ।।

āsanastheṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata| dvāḥstho nivedayāmāsa sūtaputramupasthitam ||

Verse 13

अयं सरथ आयाति योऽयासीत्पाण्डवान्प्रति। दूतो नस्तूर्णमायाति सैन्धवैः साधुवाहिभिः ।।

ayaṃ saratha āyāti yo'yāsītpāṇḍavānprati| dūto nastūrṇamāyāti saindhavaiḥ sādhuvāhibhiḥ ||

Verse 14

..पेयाय स तु क्षिप्रं रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली। प्रविवेश सभां पूर्णां महीपालैर्महात्मभिः ।।

..peyāya sa tu kṣipraṃ rathātpraskandya kuṇḍalī| praviveśa sabhāṃ pūrṇāṃ mahīpālairmahātmabhiḥ ||

Verse 15

सञ्जय उवाच। प्राप्तोऽस्मि पाण्डवान्गत्वा तं विजानीत कौरवाः। यथावयः कुरून्सर्वान्प्रतिनन्दन्ति पाण्डवाः ।।

sañjaya uvāca| prāpto'smi pāṇḍavāngatvā taṃ vijānīta kauravāḥ| yathāvayaḥ kurūnsarvānpratinandanti pāṇḍavāḥ ||

Verse 16

अभिवादयन्ति वृद्धांश्च वयस्यांश्च वयस्यवत्। पुनश्चाभ्यवदन्पार्थाः प्रतिपूज्य यथावयः ।।

abhivādayanti vṛddhāṃśca vayasyāṃśca vayasyavat| punaścābhyavadanpārthāḥ pratipūjya yathāvayaḥ ||

Verse 17

यथाहं धृतराष्ट्रेण शिष्टः पूर्वमितो गतः। अब्रवं पाण्डवान्गत्वा नात्र किञ्चन हापितम् ।।

yathāhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa śiṣṭaḥ pūrvamito gataḥ| abravaṃ pāṇḍavāngatvā nātra kiñcana hāpitam ||

Verse 18

धृतराष्ट्र उवाच। पृच्छामि त्वां सञ्जय राजमध्ये यदब्रवीद्वाक्यमदीनसत्वः। जनार्दनस्तात युधां प्रणेता दुरात्मनां जीवितच्छिन्महात्मा ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| pṛcchāmi tvāṃ sañjaya rājamadhye yadabravīdvākyamadīnasatvaḥ| janārdanastāta yudhāṃ praṇetā durātmanāṃ jīvitacchinmahātmā ||

Verse 19

सञ्जय उवाच। आगुल्फेभ्योऽभिसंवीतः प्रयतोऽहं कृताञ्जलिः। शुद्धान्तं प्राविशं राजन्नाख्यातो नरसिंहयोः ।।

sañjaya uvāca| āgulphebhyo'bhisaṃvītaḥ prayato'haṃ kṛtāñjaliḥ| śuddhāntaṃ prāviśaṃ rājannākhyāto narasiṃhayoḥ ||

Verse 20

न चाभिमन्युर्न यमौ तं देशमभिजग्मतुः । यत्र कृष्णौ च कृष्णा च सत्यभामा च भामिनी ।।

na cābhimanyurna yamau taṃ deśamabhijagmatuḥ | yatra kṛṣṇau ca kṛṣṇā ca satyabhāmā ca bhāminī ||

Verse 21

उभौ मध्वासवक्षीबौ वरचन्दनरूषितौ । स्त्रग्विणौ वरवस्त्राङ्गौ वराभरणभूषितौ ।।

ubhau madhvāsavakṣībau varacandanarūṣitau | stragviṇau varavastrāṅgau varābharaṇabhūṣitau ||

Verse 22

नैकरत्नविचित्रं च काञ्चनं च वरासनम्। नानास्तरणसंस्तीर्णं यत्रासाते नरर्षभौ ।।

naikaratnavicitraṃ ca kāñcanaṃ ca varāsanam| nānāstaraṇasaṃstīrṇaṃ yatrāsāte nararṣabhau ||

Verse 23

सत्याङ्कमुपधानं तु कृत्वा शेते जनार्दनः। अर्जुनाङ्कगतौ पादौ केशवस्योपलक्षये। अर्जुनस्य च कृष्णायाः शुभायाश्चाङ्कगावुभौ ।।

satyāṅkamupadhānaṃ tu kṛtvā śete janārdanaḥ| arjunāṅkagatau pādau keśavasyopalakṣaye| arjunasya ca kṛṣṇāyāḥ śubhāyāścāṅkagāvubhau ||

Verse 24

काञ्चनं पादपीठं तु पार्थो वै प्रादिशन्मुदा। दासीभ्यामाहृतं मह्यं स्पृष्ट्वा भूमावुपाविशम् ।।

kāñcanaṃ pādapīṭhaṃ tu pārtho vai prādiśanmudā| dāsībhyāmāhṛtaṃ mahyaṃ spṛṣṭvā bhūmāvupāviśam ||

Verse 25

ऊर्ध्वरेखाङ्कितौ पादौ पार्थस्य शुभलक्षणौ। पादपीठादपहृतौ धारयेतां वरस्त्रियौ ।।

ūrdhvarekhāṅkitau pādau pārthasya śubhalakṣaṇau| pādapīṭhādapahṛtau dhārayetāṃ varastriyau ||

Verse 26

न नूनं कल्मषं किञ्चिन्मम कर्मसु विद्यते। स्त्रीरत्नाभ्यां समेतौ यन्मिथो मामभ्यभाषताम् ।।

na nūnaṃ kalmaṣaṃ kiñcinmama karmasu vidyate| strīratnābhyāṃ sametau yanmitho māmabhyabhāṣatām ||

Verse 27

विस्मयो मे महानासीदास्त्रं मे बहुसङ्गतम्। हृष्टानि चैव रोमाणि दृष्ट्वा तौ सहितावुभौ ।।

vismayo me mahānāsīdāstraṃ me bahusaṅgatam| hṛṣṭāni caiva romāṇi dṛṣṭvā tau sahitāvubhau ||

Verse 28

श्यामौ बृहन्तौ तरुणौ नागाविव समुच्छ्रितौ । एकशय्यागतौ दृष्ट्वा भयं मे महदाविशत् ।।

śyāmau bṛhantau taruṇau nāgāviva samucchritau | ekaśayyāgatau dṛṣṭvā bhayaṃ me mahadāviśat ||

Verse 29

ततोऽभ्यचिन्तयं तत्र दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौ । सङ्कल्पो धर्मराजस्य नानवाप्योऽस्ति कश्चन। निदेशगाविमौ यस्य नरनारायणावुभौ ।।

tato'bhyacintayaṃ tatra dṛṣṭvā tau puruṣarṣabhau | saṅkalpo dharmarājasya nānavāpyo'sti kaścana| nideśagāvimau yasya naranārāyaṇāvubhau ||

Verse 30

सत्कृतश्चान्नपानाभ्यामाच्छन्नो लब्धसत्क्रियः । अञ्जलिं मूर्ध्नि सन्धाय सन्देशं चाभ्यचोदयम् ।।

satkṛtaścānnapānābhyāmācchanno labdhasatkriyaḥ | añjaliṃ mūrdhni sandhāya sandeśaṃ cābhyacodayam ||

Verse 31

धनुर्धरोचितेनाथ पाणिनैकं सलक्षणम्। पादमानाययत्पार्थः केशवस्य यशस्विनः ।।

dhanurdharocitenātha pāṇinaikaṃ salakṣaṇam| pādamānāyayatpārthaḥ keśavasya yaśasvinaḥ ||

Verse 32

इन्द्रकेतुरिवोत्थाय दिव्याभरणभूषितः। इन्द्रवीर्योपमः कृष्णः संविष्टो माऽभ्यभाषत ।।

indraketurivotthāya divyābharaṇabhūṣitaḥ| indravīryopamaḥ kṛṣṇaḥ saṃviṣṭo mā'bhyabhāṣata ||

Verse 33

स वाचं वदतां श्रेष्ठ आददे वचनक्षमाम्। दीपनीं धार्तराष्ट्राणां मृदुपूर्वां सुदारुणाम् ।।

sa vācaṃ vadatāṃ śreṣṭha ādade vacanakṣamām| dīpanīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ mṛdupūrvāṃ sudāruṇām ||

Verse 34

बहिश्चरस्य प्राणस्य प्रियस्य प्रियकारिणः। मतिमान्मतिमास्थाय केशवः सन्दधे वचः ।।

bahiścarasya prāṇasya priyasya priyakāriṇaḥ| matimānmatimāsthāya keśavaḥ sandadhe vacaḥ ||

Verse 35

वचनं वचनज्ञस्य शिक्षाक्षरसमन्वितम्। मनःप्रह्लादनं श्रेष्ठं पश्चाद्धृदयतापनम् ।।

vacanaṃ vacanajñasya śikṣākṣarasamanvitam| manaḥprahlādanaṃ śreṣṭhaṃ paścāddhṛdayatāpanam ||

Verse 36

श्रीभगवानुवाच। सञ्जयैतद्वचो ब्रूयाः प्राप्य क्षत्रियसंसदम्। श्रृण्वतः कुरुवृद्धस्य आचार्यस्य च धीमतः ।।

śrībhagavānuvāca| sañjayaitadvaco brūyāḥ prāpya kṣatriyasaṃsadam| śrṛṇvataḥ kuruvṛddhasya ācāryasya ca dhīmataḥ ||

Verse 37

अर्थांस्त्यजत पार्थेषु सुखमाप्नुत कामजम्। प्रियं प्रियेभ्यश्चरत राजा हि त्वरते जये।।

arthāṃstyajata pārtheṣu sukhamāpnuta kāmajam| priyaṃ priyebhyaścarata rājā hi tvarate jaye||

Verse 38

यजध्वं विविधैर्यज्ञैर्दक्षिणाश्च प्रयच्छत। पुत्रेर्दारैश्च मोदध्वमागतं वो महद्भयम् ।।

yajadhvaṃ vividhairyajñairdakṣiṇāśca prayacchata| putrerdāraiśca modadhvamāgataṃ vo mahadbhayam ||

Verse 39

ऋणं प्रवृद्धमिव मे हृदयान्नापसर्पति। गोविन्देति यदाक्रन्दत्कृष्णा मां दूरवासिनम् ।।

ṛṇaṃ pravṛddhamiva me hṛdayānnāpasarpati| govindeti yadākrandatkṛṣṇā māṃ dūravāsinam ||

Verse 40

तेजोमयं दुराधर्पं बिभ्रता गाण्डिवं धनुः। मद्द्वितीयेन पार्थेन वैरं वः प्रत्युपस्थितम् ।।

tejomayaṃ durādharpaṃ bibhratā gāṇḍivaṃ dhanuḥ| maddvitīyena pārthena vairaṃ vaḥ pratyupasthitam ||

Verse 41

कृष्णस्यैतद्वचः श्रुत्वा महन्मे भयमाविशत्। तव पुत्रस्य लोभं च वर्धमानं प्रपश्यतः ।।

kṛṣṇasyaitadvacaḥ śrutvā mahanme bhayamāviśat| tava putrasya lobhaṃ ca vardhamānaṃ prapaśyataḥ ||

Verse 42

सोमेन्द्रसदृशौ वीरौ तौ मन्दो नावबुध्यते। भीष्मद्रोणाश्रयाच्चैव कर्णस्य च विकत्थनात् ।।

somendrasadṛśau vīrau tau mando nāvabudhyate| bhīṣmadroṇāśrayāccaiva karṇasya ca vikatthanāt ||