Adhyaya 42

Verse 1

सनत्सुजातेन धृतराष्ट्रंप्रति तत्त्वोपदेशः ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी संपूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत्। सनत्सुजातं रहिते महात्मा पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन् ।।

sanatsujātena dhṛtarāṣṭraṃprati tattvopadeśaḥ || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī saṃpūjya vākyaṃ vidureritaṃ tat| sanatsujātaṃ rahite mahātmā papraccha buddhiṃ paramāṃ bubhūṣan ||

Verse 2

धृतराष्ट्र उवाच। सनत्सुजात यदिमं शृणोमि न मृत्युरस्तीति तवोपदेशम्। देवासुरा ह्याचरन्ब्रह्मचर्य- ममृत्यवे तत्कतरन्नु सत्यम् ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| sanatsujāta yadimaṃ śṛṇomi na mṛtyurastīti tavopadeśam| devāsurā hyācaranbrahmacarya- mamṛtyave tatkatarannu satyam ||

Verse 3

सनत्सुजात उवाच। अमृत्युं कर्मणा केचिन्मृत्युर्नास्तीति चापरे। शृणु मे ब्रुवतो राजन्यथैतन्मा विशङ्किथाः ।।

sanatsujāta uvāca| amṛtyuṃ karmaṇā kecinmṛtyurnāstīti cāpare| śṛṇu me bruvato rājanyathaitanmā viśaṅkithāḥ ||

Verse 4

उभे सत्ये क्षत्रियाद्य प्रवृत्ते मोहो मृत्युः संमतोऽयं कवीनाम्। प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि तथाऽप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि ।।

ubhe satye kṣatriyādya pravṛtte moho mṛtyuḥ saṃmato'yaṃ kavīnām| pramādaṃ vai mṛtyumahaṃ bravīmi tathā'pramādamamṛtatvaṃ bravīmi ||

Verse 5

प्रमादाद्वै असुराः पराभव- न्नप्रमादाद्ब्रह्मभूताः सुराश्च। नैव मृत्युर्व्याघ्र इवात्ति जन्तू- न्न ह्यस्य रूपमुपलभ्यते हि ।।

pramādādvai asurāḥ parābhava- nnapramādādbrahmabhūtāḥ surāśca| naiva mṛtyurvyāghra ivātti jantū- nna hyasya rūpamupalabhyate hi ||

Verse 6

यमं त्वेके मृत्युमतोऽन्यमाहु- रात्मावासममृतं ब्रह्मचर्यम्। पितृलोके राज्यमनुशास्ति देवः शिवः शिवानामशिवोऽशिवानाम् ।।

yamaṃ tveke mṛtyumato'nyamāhu- rātmāvāsamamṛtaṃ brahmacaryam| pitṛloke rājyamanuśāsti devaḥ śivaḥ śivānāmaśivo'śivānām ||

Verse 7

अस्यादेशान्निःसरते नराणां क्रोधः प्रमादो लोभरूपश्च मृत्युः। अहं गतेनैव चरन्विमार्गा- न्न चात्मनो योगमुपैति कश्चित् ।।

asyādeśānniḥsarate narāṇāṃ krodhaḥ pramādo lobharūpaśca mṛtyuḥ| ahaṃ gatenaiva caranvimārgā- nna cātmano yogamupaiti kaścit ||

Verse 8

ते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति। ततस्तान्देवा अनुविप्लवन्ते अतो मृत्युर्मरणादभ्युपैति ।।

te mohitāstadvaśe vartamānā itaḥ pretāstatra punaḥ patanti| tatastāndevā anuviplavante ato mṛtyurmaraṇādabhyupaiti ||

Verse 9

कर्मोदये कर्मफलानुरागा- स्तत्रानु ते यान्ति न तरन्ति मृत्युम् । सदर्थयोगानवगमात्समन्ता- त्प्रवर्तते भोगभोगेन देही ।।

karmodaye karmaphalānurāgā- statrānu te yānti na taranti mṛtyum | sadarthayogānavagamātsamantā- tpravartate bhogabhogena dehī ||

Verse 10

तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां मिथ्यार्थयोगस्य गतिर्हि नित्या। मिथ्यार्थयोगाभिहतान्तरात्मा स्मरन्नुपास्ते विषयान्समन्तात् ।।

tadvai mahāmohanamindriyāṇāṃ mithyārthayogasya gatirhi nityā| mithyārthayogābhihatāntarātmā smarannupāste viṣayānsamantāt ||

Verse 11

अभिध्या वै प्रथमं हन्ति लोकान् कामक्रोधावनुगृह्याशु पश्चात्। एते बालान्मृत्यवे प्रापयन्ति धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम् ।।

abhidhyā vai prathamaṃ hanti lokān kāmakrodhāvanugṛhyāśu paścāt| ete bālānmṛtyave prāpayanti dhīrāstu dhairyeṇa taranti mṛtyum ||

Verse 12

सोऽभिध्यायन्नुत्पतिष्णन्निहन्या- दनादरेणाप्रतिबुध्यमानः। नैनं मृत्युर्मृत्युरिवात्ति भूत्वा एवं विद्वान्यो विनिहन्ति कामान् ।।

so'bhidhyāyannutpatiṣṇannihanyā- danādareṇāpratibudhyamānaḥ| nainaṃ mṛtyurmṛtyurivātti bhūtvā evaṃ vidvānyo vinihanti kāmān ||

Verse 13

कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति। कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किञ्चित्पुरुषो रजः ।।

kāmānusārī puruṣaḥ kāmānanu vinaśyati| kāmānvyudasya dhunute yatkiñcitpuruṣo rajaḥ ||

Verse 14

तमोप्रकाशो भूतानां नरकोऽयं प्रदृश्यते। मुह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रमुन्मुखाः ।।

tamoprakāśo bhūtānāṃ narako'yaṃ pradṛśyate| muhyanta iva dhāvanti gacchantaḥ śvabhramunmukhāḥ ||

Verse 15

अमूढवृत्तेः पुरुषस्येह कुर्या- त्किं वै मृत्युस्तार्ण इवास्य व्याघ्रः । अमन्यमानः क्षत्रिय किञ्चिदन्य- न्नाधीयते तार्ण इवास्य सर्पः ।।

amūḍhavṛtteḥ puruṣasyeha kuryā- tkiṃ vai mṛtyustārṇa ivāsya vyāghraḥ | amanyamānaḥ kṣatriya kiñcidanya- nnādhīyate tārṇa ivāsya sarpaḥ ||

Verse 16

र्मृत्योर्यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः ।।

rmṛtyoryathā viṣayaṃ prāpya martyaḥ ||

Verse 17

धृतराष्ट्र उवाच। यानेवाहुरिज्यया साधुलोकान् द्विजातीनां पुण्यतमान्सनातनात्। तेषां परार्थं कथयन्तीह वेदा एतद्विद्वान्नैति कथं नु कर्म ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| yānevāhurijyayā sādhulokān dvijātīnāṃ puṇyatamānsanātanāt| teṣāṃ parārthaṃ kathayantīha vedā etadvidvānnaiti kathaṃ nu karma ||

Verse 18

सनत्सुजात उवाच। एवं ह्यविद्वानुपयाति तत्र तत्रार्थजातं च वदन्ति वेदाः। सवेह आयाति परं परात्मा प्रयाति मार्गेण निहत्य मार्गान् ।।

sanatsujāta uvāca| evaṃ hyavidvānupayāti tatra tatrārthajātaṃ ca vadanti vedāḥ| saveha āyāti paraṃ parātmā prayāti mārgeṇa nihatya mārgān ||

Verse 19

धृतराष्ट्र उवाच। कोऽसौ नियुङ्क्ते तमजं पुराणं स चेदिदं सर्वमनुक्रमेण। किं वास्य कार्यमथवा सुखं च तन्मे विद्वन्ब्रूहि सर्वं यथावत् ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| ko'sau niyuṅkte tamajaṃ purāṇaṃ sa cedidaṃ sarvamanukrameṇa| kiṃ vāsya kāryamathavā sukhaṃ ca tanme vidvanbrūhi sarvaṃ yathāvat ||

Verse 20

सनत्सुजात उवाच। दोषो महानत्र विभेदयोगे ह्यनादियोगेन भवन्ति नित्याः। तथास्य नाधिक्यमपैति किञ्चि- दनादियोगेन भवन्ति पुंसः ।।

sanatsujāta uvāca| doṣo mahānatra vibhedayoge hyanādiyogena bhavanti nityāḥ| tathāsya nādhikyamapaiti kiñci- danādiyogena bhavanti puṃsaḥ ||

Verse 21

य एतद्वा भगवान्स नित्यो विकारयोगेन करोति विश्वम्। तथाच तच्छक्तिरिति स्म मन्यते। तथार्थयोगेन भवन्ति वेदाः ।।

ya etadvā bhagavānsa nityo vikārayogena karoti viśvam| tathāca tacchaktiriti sma manyate| tathārthayogena bhavanti vedāḥ ||

Verse 22

धृतराष्ट्र उवाच। यस्माद्धर्मान्नाचरन्तीह केचि- त्तथा धर्मान्केचिदिहाचरन्ति। धर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्वि- दुताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम् ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| yasmāddharmānnācarantīha keci- ttathā dharmānkecidihācaranti| dharmaḥ pāpena pratihanyate svi- dutāho dharmaḥ pratihanti pāpam ||

Verse 23

सनत्सुजात उवाच। तस्मिन्स्थितौ वाप्युभयं हि नित्यं ज्ञानेन विद्वान्प्रतिहन्ति सिद्धम्। तथान्यथा पुण्यमुपैति देही तथागतं पापमुपैति सिद्धम् ।।

sanatsujāta uvāca| tasminsthitau vāpyubhayaṃ hi nityaṃ jñānena vidvānpratihanti siddham| tathānyathā puṇyamupaiti dehī tathāgataṃ pāpamupaiti siddham ||

Verse 24

गत्वोभयं कर्मणा युज्यते स्थिरं शुभस्य पापस्य स चापि कर्मणा। धर्मेण पापं प्रणुदतीह विद्वान् धर्मो बलीयानिति तत्र विद्धिः ।।

gatvobhayaṃ karmaṇā yujyate sthiraṃ śubhasya pāpasya sa cāpi karmaṇā| dharmeṇa pāpaṃ praṇudatīha vidvān dharmo balīyāniti tatra viddhiḥ ||

Verse 25

धृतराष्ट्र उवाच। यानिहाहुः स्वस्य धर्मस्य लोका- न्द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान्। तेषां क्रमान्कथय ततोऽपि चान्या- न्नैतद्विद्वन्वेत्तुमिच्छामि कर्म ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| yānihāhuḥ svasya dharmasya lokā- ndvijātīnāṃ puṇyakṛtāṃ sanātanān| teṣāṃ kramānkathaya tato'pi cānyā- nnaitadvidvanvettumicchāmi karma ||

Verse 26

सनत्सुजात उवाच। येषां व्रतेऽथ विस्पर्धा बले बलवतामिव। ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गे यान्ति प्रकाशताम् ।।

sanatsujāta uvāca| yeṣāṃ vrate'tha vispardhā bale balavatāmiva| te brāhmaṇā itaḥ pretya svarge yānti prakāśatām ||

Verse 27

येषां धर्मे च विस्पर्धा तेषां जज्ज्ञानसाधनम्। ते ब्राह्मणा इतो मुक्ताः स्वर्गं यान्ति त्रिविष्टपम् ।।

yeṣāṃ dharme ca vispardhā teṣāṃ jajjñānasādhanam| te brāhmaṇā ito muktāḥ svargaṃ yānti triviṣṭapam ||

Verse 28

तस्य सम्यक्समाचारमाहुर्वेदविदो जनाः। नैनं मन्येत भूयिष्ठं बाह्यमाभ्यन्तरं जनम् ।।

tasya samyaksamācāramāhurvedavido janāḥ| nainaṃ manyeta bhūyiṣṭhaṃ bāhyamābhyantaraṃ janam ||

Verse 29

यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोदकम्। अन्नं पानं ब्राह्मणस्य तञ्जीवोन्नानुसंज्वरेत् ।।

yatra manyeta bhūyiṣṭhaṃ prāvṛṣīva tṛṇodakam| annaṃ pānaṃ brāhmaṇasya tañjīvonnānusaṃjvaret ||

Verse 30

यत्राकथयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम्। अतिरिक्तमिवाकुर्वन्स श्रेयान्नेतरो जनः ।।

yatrākathayamānasya prayacchatyaśivaṃ bhayam| atiriktamivākurvansa śreyānnetaro janaḥ ||

Verse 31

यो वा कथयमानस्य ह्यात्मानं नानुसंज्वरेत्। ब्रह्मस्वं नोपभुञ्जीत तदन्नं संमतं सताम्। कुशवल्कलचेलाद्यं ब्रह्मस्वं योगिनो विदुः ।।

yo vā kathayamānasya hyātmānaṃ nānusaṃjvaret| brahmasvaṃ nopabhuñjīta tadannaṃ saṃmataṃ satām| kuśavalkalacelādyaṃ brahmasvaṃ yogino viduḥ ||

Verse 32

यथा खं वान्तमश्नाति श्वा वै नित्यमभूतये । एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपसेवनात् ।।

yathā khaṃ vāntamaśnāti śvā vai nityamabhūtaye | evaṃ te vāntamaśnanti svavīryasyopasevanāt ||

Verse 33

नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः। ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैवं विन्देत किञ्चन ।।

nityamajñātacaryā me iti manyeta brāhmaṇaḥ| jñātīnāṃ tu vasanmadhye naivaṃ vindeta kiñcana ||

Verse 34

कोह्येवमन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमर्हति। निर्लिङ्गमचलं शुद्धं सर्वद्वन्द्वविवर्जितम् ।।

kohyevamantarātmānaṃ brāhmaṇo hantumarhati| nirliṅgamacalaṃ śuddhaṃ sarvadvandvavivarjitam ||

Verse 35

योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ।।

yo'nyathā santamātmānamanyathā pratipadyate| kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā ||

Verse 36

अश्रान्तः स्यादनादाता संमतो निरुपद्रवः। शिष्टो न शिष्टवत्स स्याद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः ।।

aśrāntaḥ syādanādātā saṃmato nirupadravaḥ| śiṣṭo na śiṣṭavatsa syādbrāhmaṇo brahmavitkaviḥ ||

Verse 37

अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या दैवे तथा क्रतौ । ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्यास्तान्विद्याद्ब्रह्मणस्तनुम् ।।

anāḍhyā mānuṣe vitte āḍhyā daive tathā kratau | te durdharṣā duṣprakampyāstānvidyādbrahmaṇastanum ||

Verse 38

सर्वान्खिष्टकृतो देवान्विद्याद्य इह कश्चन। न स मानो ब्राह्मणस्य तस्मिन्प्रयतते स्वयम् ।।

sarvānkhiṣṭakṛto devānvidyādya iha kaścana| na sa māno brāhmaṇasya tasminprayatate svayam ||

Verse 39

यमप्रयतमानं तु मानयन्ति समाहिताः । न मान्यमानो मन्येत नावमानेऽतिसंज्वरेत् ।।

yamaprayatamānaṃ tu mānayanti samāhitāḥ | na mānyamāno manyeta nāvamāne'tisaṃjvaret ||

Verse 40

लोकः स्वभाववृत्तिर्हि निमेषोन्मषवत्सदा। विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः ।।

lokaḥ svabhāvavṛttirhi nimeṣonmaṣavatsadā| vidvāṃso mānayantīha iti manyeta mānitaḥ ||

Verse 41

अधर्मनिपुणा मुढा लोके मायाविशारदाः । न मान्यं मानयिष्यन्ति एवं मन्येत मानितः ।।

adharmanipuṇā muḍhā loke māyāviśāradāḥ | na mānyaṃ mānayiṣyanti evaṃ manyeta mānitaḥ ||

Verse 42

न वै मानं च मौनं च सहितौ वसतः सदा। अयं हि लोको मानस्य असौ मौनस्य तद्विदुः ।।

na vai mānaṃ ca maunaṃ ca sahitau vasataḥ sadā| ayaṃ hi loko mānasya asau maunasya tadviduḥ ||

Verse 43

श्रीर्हि मानार्थसंवासा सा चापि परिपन्थिनी । ब्राह्मी सुदुर्लभा श्रीर्हि प्रज्ञाहीनेन क्षत्रिय ।।

śrīrhi mānārthasaṃvāsā sā cāpi paripanthinī | brāhmī sudurlabhā śrīrhi prajñāhīnena kṣatriya ||

Verse 44

द्वाराणि तस्येह वदन्ति सन्तो बहुप्रकाराणि दुराधराणि। सत्यार्जवे ह्रीर्दमशौचविद्या षण्मानमोहप्रतिबन्धनानि ।।

dvārāṇi tasyeha vadanti santo bahuprakārāṇi durādharāṇi| satyārjave hrīrdamaśaucavidyā ṣaṇmānamohapratibandhanāni ||