Adhyaya 41

Verse 1

धृतराष्ट्रेण पुनर्धर्मरहस्यकथनं चोदितेन विदुरेण स्वस्य शूद्रयोनिजातत्वेन तत्कथनानौचित्यकथनम् ।। 1 ।। तथा स्मरण मात्रसंनिहितं सनत्सुजातंप्रति धृतराष्ट्राय तत्वोपदेशप्रार्थना ।। 2 ।। धृतराष्ट्र उवाच। अनुक्तं यदि ते किञ्चिद्वाचा विदुर विद्यते। तन्मे शुश्रूषतो ब्रूहि विचित्राणि हि भाषसे ।।

dhṛtarāṣṭreṇa punardharmarahasyakathanaṃ coditena vidureṇa svasya śūdrayonijātatvena tatkathanānaucityakathanam || 1 || tathā smaraṇa mātrasaṃnihitaṃ sanatsujātaṃprati dhṛtarāṣṭrāya tatvopadeśaprārthanā || 2 || dhṛtarāṣṭra uvāca| anuktaṃ yadi te kiñcidvācā vidura vidyate| tanme śuśrūṣato brūhi vicitrāṇi hi bhāṣase ||

Verse 2

विदुर उवाच। धृतराष्ट्र कुमारो वै यः पुराणः सनातनः। तनत्सुजातः प्रोवाच मृत्युर्नास्तीति भारत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सनत्सुजातपर्वणि एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।।

vidura uvāca| dhṛtarāṣṭra kumāro vai yaḥ purāṇaḥ sanātanaḥ| tanatsujātaḥ provāca mṛtyurnāstīti bhārata || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sanatsujātaparvaṇi ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

स ते गुह्यान्प्रकाशांश्च सर्वान्हृदयसंश्रयान्। प्रवक्ष्यति महाराज सर्वबुद्धिमतां वरः ।।

sa te guhyānprakāśāṃśca sarvānhṛdayasaṃśrayān| pravakṣyati mahārāja sarvabuddhimatāṃ varaḥ ||

Verse 4

धृतराष्ट्र उवाच। किं त्वं न वेद तद्भूयो यन्मे ब्रूयात्सनातनः। त्वमेव विदुर ब्रूहि प्रज्ञाशेषोऽस्ति चेत्तव ।। सनुत्कुम्मरः प्रोवाचेति कo पाठः ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| kiṃ tvaṃ na veda tadbhūyo yanme brūyātsanātanaḥ| tvameva vidura brūhi prajñāśeṣo'sti cettava || sanutkummaraḥ provāceti kao pāṭhaḥ ||

Verse 5

विदुर उवाच। शूद्रयोनावहं जातो नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहे। कुमारस्य तु याबुद्धिर्वेद तां शाश्वतीमहम् ।।

vidura uvāca| śūdrayonāvahaṃ jāto nāto'nyadvaktumutsahe| kumārasya tu yābuddhirveda tāṃ śāśvatīmaham ||

Verse 6

ब्राह्मीं हि योनिमापन्नः सगुह्यमपि यो वदेत्। न तेन गर्ह्यो देवानां तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ।।

brāhmīṃ hi yonimāpannaḥ saguhyamapi yo vadet| na tena garhyo devānāṃ tasmādetadbravīmi te ||

Verse 7

धृतराष्ट्र उवाच। ब्रवीहि विदुर त्वं मे पुराणं तं सनातनम् । कथमेतेन देहेन स्यादिहैव समागमः ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| bravīhi vidura tvaṃ me purāṇaṃ taṃ sanātanam | kathametena dehena syādihaiva samāgamaḥ ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। चिन्तयामास विदुरस्तभृषिं शंसितव्रतम्। स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा दर्शयामास भारत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| cintayāmāsa vidurastabhṛṣiṃ śaṃsitavratam| sa ca taccintitaṃ jñātvā darśayāmāsa bhārata ||

Verse 9

स चैनं प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा । सुखोपविष्टं विश्रान्तमथैनं विदुरोऽब्रवीत्।।

sa cainaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā | sukhopaviṣṭaṃ viśrāntamathainaṃ viduro'bravīt||

Verse 10

भगवन्संशयः कश्चिद्धृतराष्ट्रस्य मानसः । यो न शक्यो मया वक्तुं त्वमस्मै वक्तुमर्हसि ।।

bhagavansaṃśayaḥ kaściddhṛtarāṣṭrasya mānasaḥ | yo na śakyo mayā vaktuṃ tvamasmai vaktumarhasi ||

Verse 11

यं श्रत्वाऽयं मनुष्येन्द्रः सर्वदुःखातिगो भवेत्।।

yaṃ śratvā'yaṃ manuṣyendraḥ sarvaduḥkhātigo bhavet||

Verse 12

लाभालाभौ प्रियद्वेष्यौ यथैनं न जरान्तकौ। विषहेरन्भयामर्षौ श्रुत्पिपासे मदोद्भवौ । अरतिश्चैव तन्द्री च कामक्रोधौ क्षयोदयौ ।। तमहं नाभिजानामि तत्वतो वै सनातनमिति कo पाठo ।।

lābhālābhau priyadveṣyau yathainaṃ na jarāntakau| viṣaheranbhayāmarṣau śrutpipāse madodbhavau | aratiścaiva tandrī ca kāmakrodhau kṣayodayau || tamahaṃ nābhijānāmi tatvato vai sanātanamiti kao pāṭhao ||