Adhyaya 38

Verse 1

विदुरेण धृतराष्ट्रंप्रति नीतिकथनपूर्वकं पाण्डवेभ्यो राज्याप्रदाने दुर्योधनस्य राज्यभ्रंशकथनम् ।। 1 ।। विदुर उवाच। ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति। प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।।

vidureṇa dhṛtarāṣṭraṃprati nītikathanapūrvakaṃ pāṇḍavebhyo rājyāpradāne duryodhanasya rājyabhraṃśakathanam || 1 || vidura uvāca| ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati| pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ। सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थां ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः ।। आयति आगच्छति ।।

pīṭhaṃ dattvā sādhave'bhyāgatāya ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau| sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātmasaṃsthāṃ tato dadyādannamavekṣya dhīraḥ || āyati āgacchati ||

Verse 3

यस्योदकं मधुपर्कं च गां च न मन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे । लोभाद्भयादथ कार्पण्यतो वा तस्यानर्थं जीवितमाहुरर्याः ।।

yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca na mantravitpratigṛhṇāti gehe | lobhādbhayādatha kārpaṇyato vā tasyānarthaṃ jīvitamāhuraryāḥ ||

Verse 4

चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च। सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः ।। निर्णिज्य प्रक्षाल्य। आत्मसंस्थां स्वस्थितिम् ।।

cikitsakaḥ śalyakartāvakīrṇī stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca| senājīvī śrutivikrāyakaśca bhṛśaṃ priyo'pyatithirnodakārhaḥ || nirṇijya prakṣālya| ātmasaṃsthāṃ svasthitim ||

Verse 5

अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च। तिला मांसं फलमूलानि शाकं रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडाश्च।।

avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvamannaṃ dadhi kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca| tilā māṃsaṃ phalamūlāni śākaṃ raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍāśca||

Verse 6

अरोषणो यः समलोष्ठाश्मकाञ्चनः प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः । निन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये त्यजन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ।।

aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭhāśmakāñcanaḥ prahīṇaśoko gatasandhivigrahaḥ | nindāpraśaṃsoparataḥ priyāpriye tyajannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ ||

Verse 7

नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः सुसंयतात्माग्निकार्येषु चोद्यः। वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः ।।

nīvāramūleṅgudaśākavṛttiḥ susaṃyatātmāgnikāryeṣu codyaḥ| vane vasannatithiṣvapramatto dhurandharaḥ puṇyakṛdeṣa tāpasaḥ ||

Verse 8

अपकृत्य बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्। दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ।।

apakṛtya buddhimato dūrastho'smīti nāśvaset| dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ ||

Verse 9

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ।।

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset| viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati ||

Verse 10

अनीर्षुर्गुप्तदारश्च संविभागी प्रियंवदः। श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत् ।।

anīrṣurguptadāraśca saṃvibhāgī priyaṃvadaḥ| ślakṣṇo madhuravākstrīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet ||

Verse 11

पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः। स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ।।

pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśca gṛhadīptayaḥ| striyaḥ śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣataḥ ||

Verse 12

पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम्। गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषिं व्रजेत्। भृत्यैर्वाणिज्यचारं च पुत्रैः सेवेत च द्विजान् ।।

piturantaḥpuraṃ dadyānmāturdadyānmahānasam| goṣu cātmasamaṃ dadyātsvayameva kṛṣiṃ vrajet| bhṛtyairvāṇijyacāraṃ ca putraiḥ seveta ca dvijān ||

Verse 13

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्। तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ।।

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam| teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati ||

Verse 14

नित्यं सन्तं कुले जाताः पावकोपमतेजसः। क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ।।

nityaṃ santaṃ kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ| kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate ||

Verse 15

यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये। स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते ।। अवकीर्णी नष्टब्रह्मचर्यः। नोदकार्ह उदकमात्रानर्होऽपि अतिथिः भृशं प्रियः ।।

yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāśca ye| sa rājā sarvataścakṣuściramaiśvaryamaśnute || avakīrṇī naṣṭabrahmacaryaḥ| nodakārha udakamātrānarho'pi atithiḥ bhṛśaṃ priyaḥ ||

Verse 16

करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव तु दर्शयेत्। धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते ।।

kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva tu darśayet| dharmakāmārthakāryāṇi tathā mantro na bhidyate ||

Verse 17

गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः। अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रोऽभिधीयते ।। सर्वतश्चक्षुश्चारेः परमन्त्रं जानन् ।।

giripṛṣṭhamupāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ| araṇye niḥśalāke vā tatra mantro'bhidhīyate || sarvataścakṣuścāreḥ paramantraṃ jānan ||

Verse 18

नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम्। अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान् ।।

nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum| apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavān ||

Verse 19

नापरीक्ष्य महीपालः कुर्यात्सचिवमात्मनः। अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च ।।

nāparīkṣya mahīpālaḥ kuryātsacivamātmanaḥ| amātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇameva ca ||

Verse 20

कृतानि सर्वकार्याणि यस्य पारिषदा विदुः। धर्मे चार्थे च कामे च स राजा राजसत्तमः। निःशलाके रहसि ।।

kṛtāni sarvakāryāṇi yasya pāriṣadā viduḥ| dharme cārthe ca kāme ca sa rājā rājasattamaḥ| niḥśalāke rahasi ||

Verse 21

गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम् ।। अप्रशस्तानि कार्याणि यो मोहादनुतिष्ठति।

gūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhirasaṃśayam || apraśastāni kāryāṇi yo mohādanutiṣṭhati|

Verse 22

स तेषां विपरिभ्रंशाद्भ्रश्यते जीवितादपि ।। कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम्।

sa teṣāṃ viparibhraṃśādbhraśyate jīvitādapi || karmaṇāṃ tu praśastānāmanuṣṭhānaṃ sukhāvaham|

Verse 23

तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं मतम्।। अनधीत्य यथा वेदान्न विप्रः श्राद्धमर्हति । पारिषादः सभासदः ।।

teṣāmevānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ matam|| anadhītya yathā vedānna vipraḥ śrāddhamarhati | pāriṣādaḥ sabhāsadaḥ ||

Verse 24

एवमश्रुतषाङ्गुण्यो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ।। स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाङ्गुण्यविदितात्मनः।

evamaśrutaṣāṅguṇyo na mantraṃ śrotumarhati || sthānavṛddhikṣayajñasya ṣāṅguṇyaviditātmanaḥ|

Verse 25

अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप ।। अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्वान्ववेक्षिणः। षाङ्गुण्यं षण्णां संधिविग्रहयानासनद्वैधीभावसमाश्रयाणां समूहः न श्रुतो येन सः ।।

anavajñātaśīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa || amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtvānvavekṣiṇaḥ| ṣāṅguṇyaṃ ṣaṇṇāṃ saṃdhivigrahayānāsanadvaidhībhāvasamāśrayāṇāṃ samūhaḥ na śruto yena saḥ ||

Verse 26

आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुन्धरा ।। नाममात्रेणा तुष्येत छत्रेण च महीपतिः। आत्मनैव प्रत्ययो ज्ञानं यस्य स्वयमेव ज्ञातकोशस्य ।।

ātmapratyayakośasya vasudaiva vasundharā || nāmamātreṇā tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ| ātmanaiva pratyayo jñānaṃ yasya svayameva jñātakośasya ||

Verse 27

भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत् ।। ब्राह्मणं ब्राह्मणो वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा।

bhṛtyebhyo visṛjedarthānnaikaḥ sarvaharo bhavet || brāhmaṇaṃ brāhmaṇo veda bhartā veda striyaṃ tathā|

Verse 28

अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ।। न शत्रुर्वशमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः।

amātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānameva ca || na śatrurvaśamāpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ|

Verse 29

न्यग्भूत्वा पर्युपासीत वध्वं हन्याद्बले सति ।। अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव ।।

nyagbhūtvā paryupāsīta vadhvaṃ hanyādbale sati || ahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirādiva ||

Verse 30

दैवतेषु प्रयत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च। नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च।।

daivateṣu prayatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca| niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca||

Verse 31

निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम्। कीर्ति च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते ।।

nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍhasevitam| kīrti ca labhate loke na cānarthena yujyate ||

Verse 32

प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः। न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ।।

prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ| na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ ||

Verse 33

न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये। लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ।।

na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye| lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ ||

Verse 34

विद्याशीलवयोवृद्धान्बुद्धिवृद्धांश्च भारत। धनाभिजातवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते।।

vidyāśīlavayovṛddhānbuddhivṛddhāṃśca bhārata| dhanābhijātavṛddhāṃśca nityaṃ mūḍho'vamanyate||

Verse 35

अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम्। अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा ।।

anāryavṛttamaprājñamasūyakamadhārmikam| anarthāḥ kṣipramāyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā ||

Verse 36

अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः । आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक्।। नाममात्रेणैव राजा भवेत्। भोगांस्तु भृत्यैः समानानेव भुञ्जीत ।।

avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ | āvartayanti bhūtāni samyakpraṇihitā ca vāk|| nāmamātreṇaiva rājā bhavet| bhogāṃstu bhṛtyaiḥ samānāneva bhuñjīta ||

Verse 37

अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः । अपि संक्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम् ।। आवर्तयन्ति शत्रूनपि स्वीयान्कुर्वन्ति । प्रणिहिता प्रयुक्ता ।।

avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimānṛjuḥ | api saṃkṣīṇakośo'pi labhate parivāraṇam || āvartayanti śatrūnapi svīyānkurvanti | praṇihitā prayuktā ||

Verse 38

धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा। मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः ।। परिवारणं परिवारान् भृत्यमित्रादीन् ।।

dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā| mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ saptaitāḥ samidhaḥ śriyaḥ || parivāraṇaṃ parivārān bhṛtyamitrādīn ||

Verse 39

असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः । तादृङ्वराधिपो लोके वर्जनीयो नराधिप ।। समिधः उद्दीपिकाः ।।

asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ | tādṛṅvarādhipo loke varjanīyo narādhipa || samidhaḥ uddīpikāḥ ||

Verse 40

न च रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि। यः कोपयति निर्दोषं सदोषोऽभ्यन्तरं जनम् ।।

na ca rātrau sukhaṃ śete sasarpa iva veśmani| yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sadoṣo'bhyantaraṃ janam ||

Verse 41

येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत। सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत् ।।

yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syādyogakṣemasya bhārata| sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānāmivācaret ||

Verse 42

येऽर्थाः स्त्रीषु समायुक्ताः प्रमत्तपतितेषु च। ये चानार्ये समासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः ।।

ye'rthāḥ strīṣu samāyuktāḥ pramattapatiteṣu ca| ye cānārye samāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ ||

Verse 43

यत्र स्त्री यत्र कितवो बालो यत्रानुशासिता। मञ्जन्ति तेऽवशा राजन्नद्यामश्मप्लवा इव ।।

yatra strī yatra kitavo bālo yatrānuśāsitā| mañjanti te'vaśā rājannadyāmaśmaplavā iva ||

Verse 44

प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत। तानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः ।। असंविभागी पोष्येभ्योऽदत्त्वा स्वयं भुञ्जानः ।।

prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata| tānahaṃ paṇḍitānmanye viśeṣā hi prasaṅginaḥ || asaṃvibhāgī poṣyebhyo'dattvā svayaṃ bhuñjānaḥ ||

Verse 45

यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः । यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः ।।

yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ | yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ ||

Verse 46

हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसः। आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत् ।।

hitvā tānparameṣvāsānpāṇḍavānamitaujasaḥ| āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat ||

Verse 47

तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वमचिरादिव। ऐश्वर्यमदसंमूढं बलिं लोकत्रयादिव ।।

taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāttvamacirādiva| aiśvaryamadasaṃmūḍhaṃ baliṃ lokatrayādiva ||