Adhyaya 37

Verse 1

धृतराष्ट्रेण अल्पायुष्ट्वकारणप्रश्ने विदुरेण तदभिधाय नीतिकथनपूर्वकं कुरुपाण्डवसन्धिकरणविधानम् ।। 1 ।। विदुर उवाच। सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्। वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः ।।

dhṛtarāṣṭreṇa alpāyuṣṭvakāraṇapraśne vidureṇa tadabhidhāya nītikathanapūrvakaṃ kurupāṇḍavasandhikaraṇavidhānam || 1 || vidura uvāca| saptadaśemānrājendra manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt| vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ ||

Verse 2

तानेवेन्द्रस्य च धनुरनाम्यं नमतो ब्रवीत्। अथो मरीचिनः पादानग्राह्यान्गृह्णतस्तथा ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।।

tānevendrasya ca dhanuranāmyaṃ namato bravīt| atho marīcinaḥ pādānagrāhyāngṛhṇatastathā || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

यश्चाशिष्यं शास्ति वै यश्च तुष्ये- द्यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् । स्त्रियश्च यो रक्षति भद्रमश्रुते यश्चायाच्यं याचते कत्थते वा ।। नमतः नामयतः। मरीचिनः मरीचिमतः सूर्यचन्द्रादेः। व्रीह्यादित्वान्मत्वर्थीय इनिः। पादान् रश्मीन् ।।

yaścāśiṣyaṃ śāsti vai yaśca tuṣye- dyaścātivelaṃ bhajate dviṣantam | striyaśca yo rakṣati bhadramaśrute yaścāyācyaṃ yācate katthate vā || namataḥ nāmayataḥ| marīcinaḥ marīcimataḥ sūryacandrādeḥ| vrīhyāditvānmatvarthīya iniḥ| pādān raśmīn ||

Verse 4

यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी। अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र । अशिष्यं शासनानर्हम्। तुष्येत् अल्पलाभेनेति शेषः। भद्रमश्नुत इति। शत्रुसेवया स्त्रीरक्षया च यो भद्रमश्रुते तौ द्वौ मूर्खावित्यर्थः। नो रक्षतीति ङ पाठः ।। 3 ।।

yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ yaścābalo balinā nityavairī| aśraddadhānāya ca yo bravīti yaścākāmyaṃ kāmayate narendra | aśiṣyaṃ śāsanānarham| tuṣyet alpalābheneti śeṣaḥ| bhadramaśnuta iti| śatrusevayā strīrakṣayā ca yo bhadramaśrute tau dvau mūrkhāvityarthaḥ| no rakṣatīti ṅa pāṭhaḥ || 3 ||

Verse 5

वध्वाऽवहासं श्वशुरो मन्यते यो वध्वाऽवसन्नभयो मानकामः । परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम् ।। अभिजातः कुलीनः ।।

vadhvā'vahāsaṃ śvaśuro manyate yo vadhvā'vasannabhayo mānakāmaḥ | parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || abhijātaḥ kulīnaḥ ||

Verse 6

यश्चापि लब्ध्वा न स्मरामीति वादी दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः। यश्चासतः सान्त्वमुपानयीत एतान्नयन्ति निरयं पाशहस्ताः ।।

yaścāpi labdhvā na smarāmīti vādī dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ| yaścāsataḥ sāntvamupānayīta etānnayanti nirayaṃ pāśahastāḥ ||

Verse 7

यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य- स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः। मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः ।।

yasminyathā vartate yo manuṣya- stasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ| māyācāro māyayā vartitavyaḥ sādhvācāraḥ sādhunā pratyupeyaḥ ||

Verse 8

जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूया कामो ह्रियं वृत्तमनार्यसेवा क्रोधः श्रियं सर्वमेवाभिमानः ।।

jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā mṛtyuḥ prāṇāndharmacaryāmasūyā kāmo hriyaṃ vṛttamanāryasevā krodhaḥ śriyaṃ sarvamevābhimānaḥ ||

Verse 9

धृतराष्ट्र उवाच। शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा। नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā| nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā ||

Verse 10

विदुर उवाच। अतिमानोऽतिवादश्च तथाऽत्यागो नराधिप। क्रोधश्चात्मविधित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ।। श्वशुरः सन् यो वध्वा पुत्रभार्यया सह अवहासं परिहासं तत्पित्रादिभिरिव मन्यते स एकादशः। वध्वा स्नुषया भूतया अवसन्नभयो नष्टभयः वधूपित्रादिभिरापदि त्रातोपि तत्रैव मानं कामयते यः स द्वादशो मूर्खः। वध्वावासमिति ङo पाठः ।।

vidura uvāca| atimāno'tivādaśca tathā'tyāgo narādhipa| krodhaścātmavidhitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || śvaśuraḥ san yo vadhvā putrabhāryayā saha avahāsaṃ parihāsaṃ tatpitrādibhiriva manyate sa ekādaśaḥ| vadhvā snuṣayā bhūtayā avasannabhayo naṣṭabhayaḥ vadhūpitrādibhirāpadi trātopi tatraiva mānaṃ kāmayate yaḥ sa dvādaśo mūrkhaḥ| vadhvāvāsamiti ṅao pāṭhaḥ ||

Verse 11

एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम्। एतानि मानवान्ध्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते ।। अत्यागः अतिशयितमागोऽपराधः। आत्मविधित्सोति पोषणार्थस्य धाञः सनि रूपम्। आत्मपोषणेच्छा शिश्नोदरपरायणतेत्यर्थः ।।

eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām| etāni mānavāndhnanti na mṛtyurbhadramastu te || atyāgaḥ atiśayitamāgo'parādhaḥ| ātmavidhitsoti poṣaṇārthasya dhāñaḥ sani rūpam| ātmapoṣaṇecchā śiśnodaraparāyaṇatetyarthaḥ ||

Verse 12

विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरुतल्पगः। वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ।। असयः खङ्गाः। भद्रमस्तु ते एतेषां षण्णांत्यागेन तव पुत्राः शतायुषो भवन्त्वित्यर्थः ।।

viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi gurutalpagaḥ| vṛṣalīpatirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || asayaḥ khaṅgāḥ| bhadramastu te eteṣāṃ ṣaṇṇāṃtyāgena tava putrāḥ śatāyuṣo bhavantvityarthaḥ ||

Verse 13

आदेशकृद्वृत्तिहन्ता द्विजानां प्रेषकश्च यः। शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणः समाः। एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ।। वृषली शूद्रा। द्विजश्त्रैवर्णिकः। पानपः मद्यपः ।।

ādeśakṛdvṛttihantā dvijānāṃ preṣakaśca yaḥ| śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaḥ samāḥ| etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || vṛṣalī śūdrā| dvijaśtraivarṇikaḥ| pānapaḥ madyapaḥ ||

Verse 14

गृहीतवाक्यो नयविद्वदान्यः शेषान्नभोक्ता ह्यविहिंसकश्च। नानर्थकृत्याकुलितः कृतज्ञः सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान् ।।

gṛhītavākyo nayavidvadānyaḥ śeṣānnabhoktā hyavihiṃsakaśca| nānarthakṛtyākulitaḥ kṛtajñaḥ satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān ||

Verse 15

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः। अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ।।

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ| apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ ||

Verse 16

यो हि धर्मं समाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये। अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ।।

yo hi dharmaṃ samāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye| apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān ||

Verse 17

त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्। ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ।।

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet| grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet ||

Verse 18

आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ।।

āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi | ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi ||

Verse 19

द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं नृणाम्। तस्माद्द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ।।

dyūtametatpurā kalpe dṛṣṭaṃ vairakaraṃ nṛṇām| tasmāddyūtaṃ na seveta hāsyārthamapi buddhimān ||

Verse 20

उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राज- न्नेदं युक्तं वचनं प्रातिपेय। तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य न रोचते तव वैचित्रवीर्य ।।

uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rāja- nnedaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipeya| tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya na rocate tava vaicitravīrya ||

Verse 21

काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरान् पराजयेथाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः । हित्वा सिंहान्क्रोष्टुकान्गूहमानः प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्रः ।।

kākairimāṃścitrabarhānmayūrān parājayethāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ | hitvā siṃhānkroṣṭukāngūhamānaḥ prāpte kāle śocitā tvaṃ narendraḥ ||

Verse 22

यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य। तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ।।

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya| tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti na cainamāpatsu parityajanti ||

Verse 23

न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन राज्यं धनं सञ्जिघृक्षेदपूर्वम्। त्यजन्ति ह्येनं वञ्चिता वै विरुद्धाः स्निग्धा ह्यमात्या परिहीनभोगाः ।।

na bhṛtyānāṃ vṛttisaṃrodhanena rājyaṃ dhanaṃ sañjighṛkṣedapūrvam| tyajanti hyenaṃ vañcitā vai viruddhāḥ snigdhā hyamātyā parihīnabhogāḥ ||

Verse 24

कृत्यानि पूर्वं परिसङ्ख्याय सर्वा- ण्यायव्यये चानुरूपां च वृत्तिम्। सङ्गृह्णीयादनुरूपान्सहायान् सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि ।। आदेशकृत् ग्रामणीः । प्रेषकः द्विजान् दास्ये नियोजयन्। समेत्य संसृज्य

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvā- ṇyāyavyaye cānurūpāṃ ca vṛttim| saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || ādeśakṛt grāmaṇīḥ | preṣakaḥ dvijān dāsye niyojayan| sametya saṃsṛjya

Verse 25

अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्री। वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः ।।

abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrī| vaktā hitānāmanurakta āryaḥ śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ ||

Verse 26

वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः। प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी त्याज्यः स तादृक् त्वरयैव भृत्यः ।।

vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ| prajñābhimānī pratikūlavādī tyājyaḥ sa tādṛk tvarayaiva bhṛtyaḥ ||

Verse 27

अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः। अरोगजातीयमुदारवाक्यं दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम् ।। परिसङ्ख्याय साध्यासाध्यनिश्चयं कृत्वा। तथा वृत्तिं भृत्यजीविकां आयव्ययानुरूपां कृत्वेत्यर्थः ।।

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ| arogajātīyamudāravākyaṃ dūtaṃ vadantyaṣṭaguṇopapannam || parisaṅkhyāya sādhyāsādhyaniścayaṃ kṛtvā| tathā vṛttiṃ bhṛtyajīvikāṃ āyavyayānurūpāṃ kṛtvetyarthaḥ ||

Verse 28

न विश्वासाञ्जातु परस्य गेहे गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले। न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो न राजकाम्यां योषितं प्रार्थयीत ।।

na viśvāsāñjātu parasya gehe gacchennaraścetayāno vikāle| na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho na rājakāmyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta ||

Verse 29

न निह्नवं मन्त्रगतस्य गच्छे- त्संसृष्टमन्त्रस्य कुसङ्गतस्य। न च ब्रूयान्नाश्वसिमि त्वयीति सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ।। अदीर्घसूत्रं क्षिप्रकारिणम् ।।

na nihnavaṃ mantragatasya gacche- tsaṃsṛṣṭamantrasya kusaṅgatasya| na ca brūyānnāśvasimi tvayīti sakāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || adīrghasūtraṃ kṣiprakāriṇam ||

Verse 30

घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा। सेनाजीवी चोद्धृतभूरिरेव व्यवहारेषु वर्जनीयाः स्युरेते ।। किंतु मम किंचित्कार्यमस्तीति। तथा व्यपदेशं व्याजं कृत्वा तादृशान्मन्त्रादपसरेदेवेत्यर्थः ।।

ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ putro bhrātā vidhavā bālaputrā| senājīvī coddhṛtabhūrireva vyavahāreṣu varjanīyāḥ syurete || kiṃtu mama kiṃcitkāryamastīti| tathā vyapadeśaṃ vyājaṃ kṛtvā tādṛśānmantrādapasaredevetyarthaḥ ||

Verse 31

अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च श्रुतं दमश्च। पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ।।

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti prajñā ca kaulyaṃ ca śrutaṃ damaśca| parākramaścābahubhāṣitā ca dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||

Verse 32

एतान्गुणांस्तात महानुभावा- नेको गुणः संश्रयते प्रसह्य। राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं सर्वान्गुणनेष गुणो बिभर्ति ।।

etānguṇāṃstāta mahānubhāvā- neko guṇaḥ saṃśrayate prasahya| rājā yadā satkurute manuṣyaṃ sarvānguṇaneṣa guṇo bibharti ||

Verse 33

गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः। स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ।।

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ| sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ ||

Verse 34

गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते आरोग्यमायुश्च बलं सुखं च। अनाविलं चास्य भवत्यपत्यं न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति ।। एते व्यवहरे धनदानादौ वर्जनीयाः द्रव्यनाशभयात। एतेभ्यो न ग्राह्यं च। अधमर्णो घृणी लज्जावांश्चेदतिनिर्बन्धेन याच्यमानः प्राणानेव जह्यात् ।।

guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante ārogyamāyuśca balaṃ sukhaṃ ca| anāvilaṃ cāsya bhavatyapatyaṃ na cainamādyūna iti kṣipanti || ete vyavahare dhanadānādau varjanīyāḥ dravyanāśabhayāta| etebhyo na grāhyaṃ ca| adhamarṇo ghṛṇī lajjāvāṃścedatinirbandhena yācyamānaḥ prāṇāneva jahyāt ||

Verse 35

अकर्मशीलं च महाशनं च लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम्। अदेशकालज्ञममिष्टवेष- मेतान्गृहे न प्रतिवासयेत ।।

akarmaśīlaṃ ca mahāśanaṃ ca lokadviṣṭaṃ bahumāyaṃ nṛśaṃsam| adeśakālajñamamiṣṭaveṣa- metāngṛhe na prativāsayeta ||

Verse 36

कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च वनौकसं धूर्तममान्यमानिनम्। निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्न- मेतान्भृशार्तोपि न जातु याचेत् ।। मितभुक्तं मितभोजिनम्। आद्यूनो बहुभोजी ।।

kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca vanaukasaṃ dhūrtamamānyamāninam| niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghna- metānbhṛśārtopi na jātu yācet || mitabhuktaṃ mitabhojinam| ādyūno bahubhojī ||

Verse 37

संक्लिष्टकर्माणमतिप्रमादं नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च। विसृष्टरागं पटुमानिनं चा- प्येतान्न सेवेत नराधमान्षट् ।। कदर्यं अदातारम् ।।

saṃkliṣṭakarmāṇamatipramādaṃ nityānṛtaṃ cādṛḍhabhaktikaṃ ca| visṛṣṭarāgaṃ paṭumāninaṃ cā- pyetānna seveta narādhamānṣaṭ || kadaryaṃ adātāram ||

Verse 38

सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः। अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिद्ध्यतः ।।

sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ| anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na siddhyataḥ ||

Verse 39

उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कांचित्। स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा अरण्यसंस्थोऽथ मुनिर्बुभूषेत् ।।

utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃcit| sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā araṇyasaṃstho'tha munirbubhūṣet ||

Verse 40

हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम्। तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं सर्वार्थसिद्धये ।।

hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham| tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ sarvārthasiddhaye ||

Verse 41

वृद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्वमुत्थानमेव च। व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्तिभयं कुतः ।। संक्लिष्टकर्माणं आततायिनम्।।

vṛddhiḥ prabhāvastejaśca satvamutthānameva ca| vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛttibhayaṃ kutaḥ || saṃkliṣṭakarmāṇaṃ ātatāyinam||

Verse 42

पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं यत्र व्यथेयुरपि देवाः सशक्रा। पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो यशःप्रणाशो द्विषतश्च हर्षः।।

paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ yatra vyatheyurapi devāḥ saśakrā| putrairvairaṃ nityamudvignavāso yaśaḥpraṇāśo dviṣataśca harṣaḥ||

Verse 43

भीष्मस्य कोपस्तव चैवेन्द्रकल्प द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य। उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे ।। अवृत्तिर्जीविकाया अभावः ।।

bhīṣmasya kopastava caivendrakalpa droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya| utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ śveto grahastiryagivāpatankhe || avṛttirjīvikāyā abhāvaḥ ||

Verse 44

तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः । पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम् ।।

tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ | pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām ||

Verse 45

धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः। मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रा नीनशन्वनात् ।।

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ| mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ mā vyāghrā nīnaśanvanāt ||

Verse 46

न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युर्ऋते वनम्। वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ।।

na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam| vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam ||

Verse 47

न तथेच्छन्ति कल्याणान्परेषां वेदितुं गुणान्। यथेषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ।।

na tathecchanti kalyāṇānpareṣāṃ vedituṃ guṇān| yatheṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ ||

Verse 48

अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश्चरेत्। नहि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम् ।।

arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaścaret| nahi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam ||

Verse 49

यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः। तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या ।।

yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ| tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtiśca yā ||

Verse 50

यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते । धर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेह च विन्दति ।।

yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate | dharmārthakāmasaṃyogaṃ so'mutreha ca vindati ||

Verse 51

सन्नियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः। स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति ।।

sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ| sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati ||

Verse 52

बलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे। यत्तु बाहुबलं नाम प्रथमं वलमुच्यते ।।

balaṃ pañcavidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me| yattu bāhubalaṃ nāma prathamaṃ valamucyate ||

Verse 53

अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते। तृतीयं धनलाभं तु बलमाहुर्मनीषिणः ।।

amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate| tṛtīyaṃ dhanalābhaṃ tu balamāhurmanīṣiṇaḥ ||

Verse 54

यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् । अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ।। श्वेतो ग्रहः धूमकेतुः ।।

yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam | abhijātabalaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || śveto grahaḥ dhūmaketuḥ ||

Verse 55

येन त्वेतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत । यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञाबलमुच्यते ।।

yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata | yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñābalamucyate ||

Verse 56

महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः । तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।।

mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ | tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset ||

Verse 57

स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्यायप्रभुशत्रुषु । भोगेष्वायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ।।

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāyaprabhuśatruṣu | bhogeṣvāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati ||

Verse 58

प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो- श्चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि । न होममन्त्रा न च मङ्गलानि नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः ।।

prajñāśareṇābhihatasya janto- ścikitsakāḥ santi na cauṣadhāni | na homamantrā na ca maṅgalāni nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ ||

Verse 59

सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत। नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ह्येतेऽतितेजसः ।। अभिजातबलं कुलबलम् ।।

sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata| nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve hyete'titejasaḥ || abhijātabalaṃ kulabalam ||

Verse 60

अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु। न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नोद्दीप्यते परैः ।।

agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu| na copayuṅkte taddāru yāvannoddīpyate paraiḥ ||

Verse 61

स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते। तद्दारु च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ।।

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate| taddāru ca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā ||

Verse 62

एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसः। क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ।। कुलपुत्रो ज्ञातिः ।।

evameva kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ| kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || kulaputro jñātiḥ ||

Verse 63

लताधर्मा त्वं सपुत्रः सालः पाण्डुसुता मताः। न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ।। कुले जाताः पाण्डवाः ।।

latādharmā tvaṃ saputraḥ sālaḥ pāṇḍusutā matāḥ| na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || kule jātāḥ pāṇḍavāḥ ||

Verse 64

वनं राजंस्तव पुत्रोऽम्बिकेय सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि। सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्येत् सिंहा विनश्येयुर्ऋते वनेन ।।

vanaṃ rājaṃstava putro'mbikeya siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi| siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet siṃhā vinaśyeyurṛte vanena ||