Adhyaya 36

Verse 1

विदुरेण धृतराष्ट्रंप्रति आत्रेयेण साध्यान्प्रत्युपदिष्टनीतिकथनम् ।। 1 ।। तथा महाकुललक्षणाद्यभिधानपूर्वकं पाण्डवैः सह सन्धिकरणविधानम् ।। 2 ।। विदुर उवाच। अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः श्रुतम् ।।

vidureṇa dhṛtarāṣṭraṃprati ātreyeṇa sādhyānpratyupadiṣṭanītikathanam || 1 || tathā mahākulalakṣaṇādyabhidhānapūrvakaṃ pāṇḍavaiḥ saha sandhikaraṇavidhānam || 2 || vidura uvāca| atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam| ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam ||

Verse 2

चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम्। साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि षट्त्रिंशोऽध्यायः ।।

carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam| sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

साध्या ऊचुः । साध्या देवा वयमेते महर्षे दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम्। श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ।। हंसरूपेण परिव्राजकरूपेण ।।

sādhyā ūcuḥ | sādhyā devā vayamete maharṣe dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum| śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || haṃsarūpeṇa parivrājakarūpeṇa ||

Verse 4

हंस उवाच। एतत्कार्यममराः संश्रुतं मे धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः। ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं प्रियाप्रिये चात्मसमं नयीत ।। अनुमातुं लिङ्गेन ज्ञातम्। काव्यां विद्वल्लक्षणाभिधायिनीम् ।।

haṃsa uvāca| etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ| granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ priyāpriye cātmasamaṃ nayīta || anumātuṃ liṅgena jñātam| kāvyāṃ vidvallakṣaṇābhidhāyinīm ||

Verse 5

आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः। आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ।। मे मया संश्रुतम्। गुरुभ्य इति शेषः। तदेवाह धृतिरिति ।।

ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣataḥ| ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || me mayā saṃśrutam| gurubhya iti śeṣaḥ| tadevāha dhṛtiriti ||

Verse 6

नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी। न चाभिमानी न च हीनवृत्तो रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत।।

nākrośī syānnāvamānī parasya mitradrohī nota nīcopasevī| na cābhimānī na ca hīnavṛtto rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta||

Verse 7

मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासू- न्रूक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम्। तस्माद्वाचमुशतीं रूक्षरूपां धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ।।

marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsū- nrūkṣā vāco nirdahantīha puṃsām| tasmādvācamuśatīṃ rūkṣarūpāṃ dharmārāmo nityaśo varjayīta ||

Verse 8

अरुन्तुदं परुषं रूक्षवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्। विद्यादलक्ष्मीकतमं जननां मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वै वहन्तम्।। नाक्रोशेत् न शपेत्। यतस्तितिक्षतो मन्युः क्रोध एव आक्रोष्टारं दहति ।।

aruntudaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān| vidyādalakṣmīkatamaṃ jananāṃ mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vai vahantam|| nākrośet na śapet| yatastitikṣato manyuḥ krodha eva ākroṣṭāraṃ dahati ||

Verse 9

परश्चेदेनमभिविद्ध्येत बाणै- र्भृशं सुतीक्ष्णैरनलार्कदीप्तैः । विरिच्यमानोऽप्यतिरिच्यमानो विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति ।। निर्ऋतिं अलक्ष्मीं मृत्युं वा ।।

paraścedenamabhividdhyeta bāṇai- rbhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārkadīptaiḥ | viricyamāno'pyatiricyamāno vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || nirṛtiṃ alakṣmīṃ mṛtyuṃ vā ||

Verse 10

यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव। वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति।। बाणैः वाग्बाणैः विरिव्यमानः तनूक्रियमाणः। दधाति पुष्णाति ।।

yadi santaṃ sevati yadyasantaṃ tapasvinaṃ yadi vā stenameva| vāso yathā raṅgavaśaṃ prayāti tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti|| bāṇaiḥ vāgbāṇaiḥ virivyamānaḥ tanūkriyamāṇaḥ| dadhāti puṣṇāti ||

Verse 11

अतिवादं न प्रवदेन्न वादये- द्यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत् । हन्तुं च यो नेच्छति पापकं वै तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय ।। रङ्गस्य नीलादेर्वशं नीलतादिकम् ।।

ativādaṃ na pravadenna vādaye- dyo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet | hantuṃ ca yo necchati pāpakaṃ vai tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || raṅgasya nīlādervaśaṃ nīlatādikam ||

Verse 12

अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्। प्रियं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ।। अतिप्रोक्तोपि न वदेत् वादयेद्वा। अनाहतो नैव प्रतिहन्यात्। आहतोपि पापकं हन्तारं यदि हन्तुं नेच्छेत् स देवानामपि प्रेष्ठो भवतीत्यर्थः ।।

avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam| priyaṃ vadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || atiproktopi na vadet vādayedvā| anāhato naiva pratihanyāt| āhatopi pāpakaṃ hantāraṃ yadi hantuṃ necchet sa devānāmapi preṣṭho bhavatītyarthaḥ ||

Verse 13

यादृशैः सन्निविशते यादृशांश्चोपसेवते। यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ।।

yādṛśaiḥ sanniviśate yādṛśāṃścopasevate| yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ ||

Verse 14

यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते। निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि ।। न जीयते चानुजिगीषतेऽन्या- न्न वैरकृच्चाप्रतिघातकश्च।

yato yato nivartate tatastato vimucyate| nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || na jīyate cānujigīṣate'nyā- nna vairakṛccāpratighātakaśca|

Verse 15

निन्दाप्रशंसासु समस्वभावो न शोचते हृष्यति नैव चायम् ।। अव्याहृतं मौनम्। ततोपि श्रेयः सत्यवचनम्। सत्यमपि प्रियं चेत् ततोऽपि श्रेयः। तदपि धर्मादनपेतं चेत् श्रेष्ठतममित्यर्थः ।।

nindāpraśaṃsāsu samasvabhāvo na śocate hṛṣyati naiva cāyam || avyāhṛtaṃ maunam| tatopi śreyaḥ satyavacanam| satyamapi priyaṃ cet tato'pi śreyaḥ| tadapi dharmādanapetaṃ cet śreṣṭhatamamityarthaḥ ||

Verse 16

भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मनः। सत्यवादी मृदुर्दान्तो यः स उत्तमपूरुषः ।। अस्यामवरथायां पुरुषस्य न किंचिद्दुःखादिकमस्तीत्याह न जीयते चेति ।।

bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute manaḥ| satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || asyāmavarathāyāṃ puruṣasya na kiṃcidduḥkhādikamastītyāha na jīyate ceti ||

Verse 17

नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च। रन्ध्रं परस्य जानाति यः स मध्यमपूरुषः ।। भावं कल्याणम्। अभावे अकल्याणे ।।

nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca| randhraṃ parasya jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || bhāvaṃ kalyāṇam| abhāve akalyāṇe ||

Verse 18

अनर्थकं मिथ्या न सांत्वयति ।।

anarthakaṃ mithyā na sāṃtvayati ||

Verse 19

निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधमपूरुषः ।। दुःशासनः दुष्टं शासनं यस्य। एताः कलाः चित्तस्य अधमस्यैव ।।

nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhamapūruṣaḥ || duḥśāsanaḥ duṣṭaṃ śāsanaṃ yasya| etāḥ kalāḥ cittasya adhamasyaiva ||

Verse 20

उत्तमानेव सेवेत प्राप्तकाले तु मध्यमान्। अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेद्भूतिमात्मनः ।।

uttamāneva seveta prāptakāle tu madhyamān| adhamāṃstu na seveta ya icchedbhūtimātmanaḥ ||

Verse 21

प्राग्नोति वै वित्तमसद्बलेन नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण। न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ।।

prāgnoti vai vittamasadbalena nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa| na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ na vṛttamāpnoti mahākulānām ||

Verse 22

धृतराष्ट्र उवाच। महाकुलेभ्यः स्पृहयन्ति देवा धर्मार्थनित्याश्च बहुश्रुताश्च। पृच्छामि त्वां विदुरं प्रश्नमेतं भवन्ति वै कानि महाकुलानि ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| mahākulebhyaḥ spṛhayanti devā dharmārthanityāśca bahuśrutāśca| pṛcchāmi tvāṃ viduraṃ praśnametaṃ bhavanti vai kāni mahākulāni ||

Verse 23

विदुर उवाच। तपो दमो ब्रह्मवित्त्वं तितिक्षा। इज्या विवाहाः सान्त्वनं चान्नदानम्। अष्टावेते नित्यमेवं भवन्ति सतां गुणास्तानि महाकुलानि ।। परेभ्यः गरुभ्यः। आत्मन्येव शङ्कितः विश्वासहीनः ।।

vidura uvāca| tapo damo brahmavittvaṃ titikṣā| ijyā vivāhāḥ sāntvanaṃ cānnadānam| aṣṭāvete nityamevaṃ bhavanti satāṃ guṇāstāni mahākulāni || parebhyaḥ garubhyaḥ| ātmanyeva śaṅkitaḥ viśvāsahīnaḥ ||

Verse 24

येषां न वृत्तं व्यथते न योनि- श्चित्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम्। ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि ।। तपः कृच्छ्रचान्दायणादि। दम इन्द्रियजयः। तानि महाकुलानि विद्धि ।।

yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yoni- ścittaprasādena caranti dharmam| ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ tyaktānṛtāstāni mahākulāni || tapaḥ kṛcchracāndāyaṇādi| dama indriyajayaḥ| tāni mahākulāni viddhi ||

Verse 25

अनिज्यया कुविवाहैर्वेदस्योत्सादनेन च। कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ।।

anijyayā kuvivāhairvedasyotsādanena ca| kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca ||

Verse 26

देवद्रव्यनिनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च। कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ।।

devadravyanināśena brahmasvaharaṇena ca| kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca ||

Verse 27

ब्राह्मणानां परिभवात्परिवादाच्च भारत। कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च।।

brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata| kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca||

Verse 28

कुलानि समुपेताननि गोभिः पुरुषतोऽर्थतः । कुलसंख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ।। न व्यथते न चलति। योनिः पित्रादयोपि ।।

kulāni samupetānani gobhiḥ puruṣato'rthataḥ | kulasaṃkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || na vyathate na calati| yoniḥ pitrādayopi ||

Verse 29

वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि । कुलसङ्ख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः ।। गोभिर्वाग्भिर्विद्ययेत्यर्थः। पुरुषतः सत्पुरुषैः अर्थतः धनैश्च कुलानि कुलसंख्यां कुलेषु गणनां समुपेतानि भवन्ति ।।

vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi | kulasaṅkhyāṃ ca gacchanti karṣanti ca mahadyaśaḥ || gobhirvāgbhirvidyayetyarthaḥ| puruṣataḥ satpuruṣaiḥ arthataḥ dhanaiśca kulāni kulasaṃkhyāṃ kuleṣu gaṇanāṃ samupetāni bhavanti ||

Verse 30

वृत्तं यत्नेन संरक्षेद्वित्तमेति च याति च। अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ।।

vṛttaṃ yatnena saṃrakṣedvittameti ca yāti ca| akṣīṇo vittataḥ kṣīṇo vṛttatastu hato hataḥ ||

Verse 31

गोभिः पशुभिरश्वैश्च कृष्या च सुसमृद्धया। कुलानि न प्ररोहन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ।। वृत्ततः धर्मेण । कर्षन्ति आहरन्ति ।।

gobhiḥ paśubhiraśvaiśca kṛṣyā ca susamṛddhayā| kulāni na prarohanti yāni hīnāni vṛttataḥ || vṛttataḥ dharmeṇa | karṣanti āharanti ||

Verse 32

मा नः कुले वैरकृत्कश्चिदस्तु राजा बद्धो मा परस्वापहारी । मित्रद्रोही नैकृतिकोऽनृती वा पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः ।। गोभिर्विद्याभिः ।।

mā naḥ kule vairakṛtkaścidastu rājā baddho mā parasvāpahārī | mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || gobhirvidyābhiḥ ||

Verse 33

यश्च नो ब्राह्मणान्हन्याद्यश्च नो ब्राह्णणान् द्विषेत्। न नः स समितिं गच्छेद्यश्च नो निर्वपेत्कृषिम् ।। नैकृतिकः कपटी। वैरकृदादयः कुलघ्ना इत्यर्थः ।।

yaśca no brāhmaṇānhanyādyaśca no brāhṇaṇān dviṣet| na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || naikṛtikaḥ kapaṭī| vairakṛdādayaḥ kulaghnā ityarthaḥ ||

Verse 34

तृणानि भूमिरुदकं वाक्व्रतुर्थी च सूनृता। सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ।।

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākvraturthī ca sūnṛtā| satāmetāni geheṣu nocchidyante kadācana ||

Verse 35

श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्कृतिम्। प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मिणाम् ।। निर्वपेत् कुर्यात् ।।

śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim| pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmiṇām || nirvapet kuryāt ||

Verse 36

सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै शक्तो वोढुं न तथाऽन्ये महीजाः । एवं युक्ता भारसहा भवन्ति महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः ।। सत्कृतिं सत्कारं कर्तुं प्रवृत्तानि तृणादीनि ।।

sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai śakto voḍhuṃ na tathā'nye mahījāḥ | evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || satkṛtiṃ satkāraṃ kartuṃ pravṛttāni tṛṇādīni ||

Verse 37

न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति यद्वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यम्। यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत तद्वै मित्रं सङ्गतानीतराणि ।। स्यान्दनः रथयोग्यो वृक्षः। युक्ताः स्यन्दनवदविकलाः ।।

na tanmitraṃ yasya kopādbibheti yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam| yasminmitre pitarīvāśvasīta tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || syāndanaḥ rathayogyo vṛkṣaḥ| yuktāḥ syandanavadavikalāḥ ||

Verse 38

यः कश्चिदप्यसंबद्धो मित्रसावेन वर्तते। स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम् ।। सङ्गतानि संबन्धमात्राणि ।।

yaḥ kaścidapyasaṃbaddho mitrasāvena vartate| sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || saṅgatāni saṃbandhamātrāṇi ||

Verse 39

चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धाननुपसेवतः। पारिप्लवमतेर्नित्यमध्रुवो मित्रसङ्ग्रहः ।। बन्धुः संबन्धी । मित्रं उपकारकृत् ।।

calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ| pāriplavamaternityamadhruvo mitrasaṅgrahaḥ || bandhuḥ saṃbandhī | mitraṃ upakārakṛt ||

Verse 40

चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम्। अर्थाः समभिवर्तते हंसाः शुष्कं सरो यथा ।।

calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam| arthāḥ samabhivartate haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā ||

Verse 41

अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः । शीलमेतदसाधूनामभ्रं पारिप्लवं यथा ।। पारिप्लवमतेः भ्रान्तस्य ।।

akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ | śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || pāriplavamateḥ bhrāntasya ||

Verse 42

सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये । तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते।। अभ्रं मेघः ।।

satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye | tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate|| abhraṃ meghaḥ ||

Verse 43

अर्थयेदेव मित्राणि सति वाऽसति वा धने। नानर्थयन्प्रजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ।। मित्राणां हितायेति शेषः ।।

arthayedeva mitrāṇi sati vā'sati vā dhane| nānarthayanprajānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || mitrāṇāṃ hitāyeti śeṣaḥ ||

Verse 44

सन्तापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते बलम्। सन्तापाद्भ्रश्यते ज्ञानं सन्तापाद्व्याधिमृच्छति ।।

santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam| santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati ||

Verse 45

अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते। अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः कृथाः ।। अनर्थयन्प्रार्थनाशून्यः ।।

anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate| amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || anarthayanprārthanāśūnyaḥ ||

Verse 46

पुनर्नरो म्रियते जायते च पुनर्नरो हीयते वर्धते च। पुनर्नरो याचति याच्यते च पुनर्नरः शोचति शोच्यते च ।।

punarnaro mriyate jāyate ca punarnaro hīyate vardhate ca| punarnaro yācati yācyate ca punarnaraḥ śocati śocyate ca ||

Verse 47

सुखं च दुःखं च भवाभवौ च लाभालाभौ मरणं जीवितं च। पर्यायशः सर्वमेते स्पृशन्ति तस्माद्धीरो न च हृष्येन्न सोचेत् ।। अनवाप्यं न प्राप्यम्। शोकेन शोकमात्रेण। इष्टमिति शेषः ।।

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca| paryāyaśaḥ sarvamete spṛśanti tasmāddhīro na ca hṛṣyenna socet || anavāpyaṃ na prāpyam| śokena śokamātreṇa| iṣṭamiti śeṣaḥ ||

Verse 48

चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि तेषां यद्यद्वर्धते यत्रयत्र। ततस्ततः स्रवते बुद्धिरस्य च्छिद्रोदकुम्भादिव नित्यमम्भः ।।

calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi teṣāṃ yadyadvardhate yatrayatra| tatastataḥ sravate buddhirasya cchidrodakumbhādiva nityamambhaḥ ||

Verse 49

धृतराष्ट्र उवाच। तनुरुद्धः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया। मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ।। सर्वं पुरुषम् ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| tanuruddhaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā| mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || sarvaṃ puruṣam ||

Verse 50

नित्योद्विग्नमिदं सर्वं नित्योद्विग्रमिदं मनः। यत्तत्पदमनुद्विग्नं तन्मे वद महामते ।।

nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvigramidaṃ manaḥ| yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate ||

Verse 51

विदुर उवाच। नान्यत्र विद्यातपसो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्। नान्यत्र लोभसन्त्यागाच्छान्तिं पश्यामि तेऽनघ ।।

vidura uvāca| nānyatra vidyātapaso nānyatrendriyanigrahāt| nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāmi te'nagha ||

Verse 52

बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत्। गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं भोगेन विन्दति ।। तनुः शरीरमभिव्यक्तिस्थानं काष्ठं तत्र रुद्धोऽनभिव्यक्तः शिखी अग्निस्तथायं राजा धर्मेण रुद्धः। तनुना सूक्ष्मेण धर्मेण वा रुद्धः ।।

buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat| guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ bhogena vindati || tanuḥ śarīramabhivyaktisthānaṃ kāṣṭhaṃ tatra ruddho'nabhivyaktaḥ śikhī agnistathāyaṃ rājā dharmeṇa ruddhaḥ| tanunā sūkṣmeṇa dharmeṇa vā ruddhaḥ ||

Verse 53

अनाश्रिता दानपुण्यं वेदपुण्यमनाश्रिताः। रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ।। विन्दते महत्सद्गुरुशास्त्रादिकं लभते। ततो गुरुशुश्रूषया ज्ञानं ग्रन्थजम्। योगेन सर्वचित्तवृत्तिनिरोधेन शान्तिम्।।

anāśritā dānapuṇyaṃ vedapuṇyamanāśritāḥ| rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || vindate mahatsadguruśāstrādikaṃ labhate| tato guruśuśrūṣayā jñānaṃ granthajam| yogena sarvacittavṛttinirodhena śāntim||

Verse 54

स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः । तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते ।। दानपुण्यं दानजं पुण्यं। वेदपुण्यं वेदोक्तयागाद्यनुष्ठानजं पुण्यं तत्तत्फलमित्यर्थः ।।

svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ | tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || dānapuṇyaṃ dānajaṃ puṇyaṃ| vedapuṇyaṃ vedoktayāgādyanuṣṭhānajaṃ puṇyaṃ tattatphalamityarthaḥ ||

Verse 55

स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते। न स्त्रीषु राजन्रतिमाप्नुवन्ति न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ।।

svāstīrṇāni śayanāni prapannā na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante| na strīṣu rājanratimāpnuvanti na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ ||

Verse 56

न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः । न वै भिन्ना गौरवं प्राप्नुवन्ति न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ।।

na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ | na vai bhinnā gauravaṃ prāpnuvanti na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti ||

Verse 57

न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं योगक्षेमं कल्पते नैव तेषाम्। भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं न विद्यते किञ्चिदन्यद्विनाशात् ।। तस्यान्ते स्वधीतादीनां कर्मणामन्ते ।।

na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ yogakṣemaṃ kalpate naiva teṣām| bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ na vidyate kiñcidanyadvināśāt || tasyānte svadhītādīnāṃ karmaṇāmante ||

Verse 58

संपन्नं गोषु संभाव्यं संभाव्यं ब्राह्मणे तपः। संभाव्यं चापलं स्त्रीषु संभाव्यं ज्ञातितो भयं ।। योगः अलब्धलाभः। क्षेमं लब्धपरिपालनम् । तदुभयम् ।।

saṃpannaṃ goṣu saṃbhāvyaṃ saṃbhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ| saṃbhāvyaṃ cāpalaṃ strīṣu saṃbhāvyaṃ jñātito bhayaṃ || yogaḥ alabdhalābhaḥ| kṣemaṃ labdhaparipālanam | tadubhayam ||

Verse 60

धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च। धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ।।

dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca| dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha ||

Verse 61

ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च। वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते।।

brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca| vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te||

Verse 62

महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः। प्रसह्य एव वातेन सस्कन्धो मर्दितुं क्षणात् ।। संपन्नं क्षीरादिसंपत्तिः ।।

mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ| prasahya eva vātena saskandho mardituṃ kṣaṇāt || saṃpannaṃ kṣīrādisaṃpattiḥ ||

Verse 63

अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः। ते हि शीघ्रतमान्वातान्सहन्तेन्योन्यसंश्रयात् ।।

atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ| te hi śīghratamānvātānsahantenyonyasaṃśrayāt ||

Verse 64

एवं मनुष्यमप्येकं गुणैरपि समन्वितम्। शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर्द्रुममिवैकजम् ।।

evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam| śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaikajam ||

Verse 65

अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च। ज्ञातयः संप्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ।।

anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca| jñātayaḥ saṃpravardhante sarasīvotpalānyuta ||

Verse 66

अवध्या ब्राह्मणा गावो ज्ञातयः शिशिवः स्त्रियः। येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युःक शरणागताः। महत्यप्यपराधेऽपि तेषां दण्डो विसर्जनम् ।।

avadhyā brāhmaṇā gāvo jñātayaḥ śiśivaḥ striyaḥ| yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥka śaraṇāgatāḥ| mahatyapyaparādhe'pi teṣāṃ daṇḍo visarjanam ||

Verse 67

न मनुष्ये गुणः कश्चिद्राजन्सधनतामृते। अनातुरत्वाद्भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः ।। एकजः एकाकी। प्रसह्यः शक्यः ।।

na manuṣye guṇaḥ kaścidrājansadhanatāmṛte| anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || ekajaḥ ekākī| prasahyaḥ śakyaḥ ||

Verse 68

अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगि पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णमुष्णम् । सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ।। सधनतां ऋते विना। अनातुरत्वात् ऋते च।।

avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣarogi pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamuṣṇam | satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto manyuṃ mahārāja piba praśāmya || sadhanatāṃ ṛte vinā| anāturatvāt ṛte ca||

Verse 69

तन्तवोऽप्यायता नित्यं तनवो बहुलाः समाः। बहून्बहुत्वादायासान्सहन्तीत्सुपमा सताम् ।। रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम्। दुःखोपेता रोगिणो नित्यमेव न बुध्यन्ते धनभोगान्नसौख्यम्।। प्रशाम्य शान्तिं क्षमां प्राप्नुहि ।।

tantavo'pyāyatā nityaṃ tanavo bahulāḥ samāḥ| bahūnbahutvādāyāsānsahantītsupamā satām || rogārditā na phalānyādriyante na vai labhante viṣayeṣu tattvam| duḥkhopetā rogiṇo nityameva na budhyante dhanabhogānnasaukhyam|| praśāmya śāntiṃ kṣamāṃ prāpnuhi ||

Verse 70

पुरा ह्युक्तं नाकरोस्त्वं वचो मे द्यूते जितां द्रौपदीं प्रेक्ष्य राजन्। दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्यां कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति।। फलानि पुत्रपश्वादीनि। तत्त्वमिष्टानिष्टविवेकं पित्तोपहतरसनत्वात्। एवं सर्वत्र। भोगः स्त्र्यादिसङ्गः। धनादिजं सुखं लब्धमपि न बुध्यन्ते। अतः संतापं जागरादिद्वारा रोगोत्पादकं त्यजेत्यर्थः ।।

purā hyuktaṃ nākarostvaṃ vaco me dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan| duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti|| phalāni putrapaśvādīni| tattvamiṣṭāniṣṭavivekaṃ pittopahatarasanatvāt| evaṃ sarvatra| bhogaḥ stryādisaṅgaḥ| dhanādijaṃ sukhaṃ labdhamapi na budhyante| ataḥ saṃtāpaṃ jāgarādidvārā rogotpādakaṃ tyajetyarthaḥ ||

Verse 71

न तद्बलं यन्मृदुना विरुध्यते सूक्ष्मो धर्मस्तरसा सेवितव्यः। प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्री- र्मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ।।

na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate sūkṣmo dharmastarasā sevitavyaḥ| pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrī- rmṛduprauḍhā gacchati putrapautrān ||

Verse 72

धार्तराष्ट्राः पाण्डवान्पालयन्तु पाण्डोः सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु। एकारिमित्राः कुरवो ह्येककार्या जीवन्तु राजन्सुखिनः समृद्धाः ।।

dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu| ekārimitrāḥ kuravo hyekakāryā jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ ||

Verse 73

मेढीभूतः कौरवाणां त्वमद्य त्वय्याधीनं कुरुकुलमाजमीढ। पार्थान्बालान्वनवासप्रतप्ता- न्गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन् ।। कितवत्वं द्यूतप्रियत्वम् ।।

meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya tvayyādhīnaṃ kurukulamājamīḍha| pārthānbālānvanavāsaprataptā- ngopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || kitavatvaṃ dyūtapriyatvam ||

Verse 74

सन्धत्स्व त्वं कौरव पाण्डुपुत्रै- र्मा नेऽन्तरं रिपवः प्रार्थयन्तु। सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र ।। मेढीभूतः खलस्तम्भीभूतः स्वयं निर्व्यापारोपि परितः संचरमाणानां बलीवर्दानामिव पुत्राणां यथेष्टप्रचारनिरोधकः ।।

sandhatsva tvaṃ kaurava pāṇḍuputrai- rmā ne'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu| satye sthitāste naradeva sarve duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || meḍhībhūtaḥ khalastambhībhūtaḥ svayaṃ nirvyāpāropi paritaḥ saṃcaramāṇānāṃ balīvardānāmiva putrāṇāṃ yatheṣṭapracāranirodhakaḥ ||