Adhyaya 34

Verse 1

धृतराष्ट्रेण दुर्योधनादिश्रेयस्साधनप्रश्ने विदुरेण नीतिकथनपूर्वकं युधिष्ठिराय राज्यदानस्य तत्साधनत्वकथनम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि। तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।।

dhṛtarāṣṭreṇa duryodhanādiśreyassādhanapraśne vidureṇa nītikathanapūrvakaṃ yudhiṣṭhirāya rājyadānasya tatsādhanatvakathanam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| jāgrato dahyamānasya yatkāryamanupaśyasi| tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi catustriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

तस्माद्यथावद्विदुर प्रशाधि प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः। यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्व श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम् ।। दह्यमानस्य चिन्ताग्निनेति ...... ।।

tasmādyathāvadvidura praśādhi prajñāpūrvaṃ sarvamajātaśatroḥ| yanmanyase pathyamadīnasatva śreyaskaraṃ brūhi tadvai kurūṇām || dahyamānasya cintāgnineti ...... ||

Verse 3

पापाशङ्की पापमेवानुपश्यन् पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम् । कजे तन्मे ब्रूहि तत्पं यथाव- न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ।। अजातशत्रोः पध्ये कुरूणां च श्रेयस्करम् ।।

pāpāśaṅkī pāpamevānupaśyan pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham | kaje tanme brūhi tatpaṃ yathāva- nmanīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ || ajātaśatroḥ padhye kurūṇāṃ ca śreyaskaram ||

Verse 4

विदुर उवाच। शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम्। नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयाद्यः स नेच्छेत्पराभवम् ।।

vidura uvāca| śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam| nāpṛṣṭaḥ kasyacidbrūyādyaḥ sa necchetparābhavam ||

Verse 5

तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्हितं यत्स्यान्कुरून्प्रति। वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे ।।

tasmādvakṣyāmi te rājanhitaṃ yatsyānkurūnprati| vacaḥ śreyaskaraṃ dharmyaṃ bruvatastannibodha me ||

Verse 6

मिथ्योपेतानि कर्माणि सिद्ध्येतादीनि भारत। अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म ते....मनः कृथाः ।। पापाशङ्की भाविदुःखादुह्रिजन्। पापं स्वकृतं पर्वापराधं पश्यन् ।।

mithyopetāni karmāṇi siddhyetādīni bhārata| anupāyaprayuktāni mā sma te....manaḥ kṛthāḥ || pāpāśaṅkī bhāviduḥkhāduhrijan| pāpaṃ svakṛtaṃ parvāparādhaṃ paśyan ||

Verse 7

तथैव योगविहितं यत्तु कर्म न सिध्यति। उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः ।।

tathaiva yogavihitaṃ yattu karma na sidhyati| upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayenmanaḥ ||

Verse 8

अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु। संप्रधार्य च कुर्वीत सहसा न समाचरेत् ।। मिथ्योपेतानि कपटद्युतादीनि। अनुपप्यैः असदपायैः प्रयुक्तानि दुःखफलानीत्यर्थः ।।

anubandhānavekṣeta sānubandheṣu karmasu| saṃpradhārya ca kurvīta sahasā na samācaret || mithyopetāni kapaṭadyutādīni| anupapyaiḥ asadapāyaiḥ prayuktāni duḥkhaphalānītyarthaḥ ||

Verse 9

अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम्। उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा ।।

anubandhaṃ ca saṃprekṣya vipākaṃ caiva karmaṇām| utthānamātmanaścaiva dhīraḥ kurvīta vā na vā ||

Verse 10

यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये। कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते ।।

yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye| kośe janapade daṇḍe na sa rājye'vatiṣṭhate ||

Verse 11

यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति। युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति ।।

yastvetāni pramāṇāni yathoktānyanupaśyati| yukto dharmārthayorjñāne sa rājyamadhigacchati ||

Verse 12

न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम्। श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ।। अनुबन्धान् प्रयोजनानि ।।

na rājyaṃ prāptamityeva vartitavyamasāṃpratam| śriyaṃ hyavinayo hanti jarā rūpamivottamam || anubandhān prayojanāni ||

Verse 13

भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम्। अन्नाभिलाषी ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते ।। असांप्रतं अयुक्तं यथा स्यात्तथा न वर्तितव्यम् ।।

bhakṣyottamapraticchannaṃ matsyo baḍiśamāyasam| annābhilāṣī grasate nānubandhamavekṣate || asāṃprataṃ ayuktaṃ yathā syāttathā na vartitavyam ||

Verse 14

यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत्। हितं च परिणामे यत्तदाद्यं भूतिमिच्छता ।। मुखे मुष्टिमन्ते मृत्युदं कर्म न कर्तव्यमित्यर्थः। अनुबन्धे पश्चाद्बन्धम् ।।

yacchakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamecca yat| hitaṃ ca pariṇāme yattadādyaṃ bhūtimicchatā || mukhe muṣṭimante mṛtyudaṃ karma na kartavyamityarthaḥ| anubandhe paścādbandham ||

Verse 15

वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः। स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति ।।

vanaspaterapakvāni phalāni pracinoti yaḥ| sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati ||

Verse 16

यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम्। फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ।।

yastu pakvamupādatte kāle pariṇataṃ phalam| phalādrasaṃ sa labhate bījāccaiva phalaṃ punaḥ ||

Verse 17

यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः। तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ।।

yathā madhu samādatte rakṣanpuṣpāṇi ṣaṭpadaḥ| tadvadarthānmanuṣyebhya ādadyādavihiṃsayā ||

Verse 18

पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ।। आद्यं भक्षणीयम् ।।

puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet | mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ || ādyaṃ bhakṣaṇīyam ||

Verse 19

किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः। इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा ।।

kiṃ nu me syādidaṃ kṛtvā kiṃ nu me syādakurvataḥ| iti karmāṇi sañcintya kuryādvā puruṣo na vā ||

Verse 20

अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं यथाऽगताः । कृतः पुरुषकारोऽहि भवेद्येषु निरर्थकः ।। अङ्गारकारको हि मूलत उत्कृत्य काष्ठं दहति । अङ्गार इङ्गालः ।।

anārabhyā bhavantyarthāḥ kecinnityaṃ yathā'gatāḥ | kṛtaḥ puruṣakāro'hi bhavedyeṣu nirarthakaḥ || aṅgārakārako hi mūlata utkṛtya kāṣṭhaṃ dahati | aṅgāra iṅgālaḥ ||

Verse 21

अनर्थे चैव निरतमर्थे चैव पराङ्भुखम्। न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ।।

anarthe caiva niratamarthe caiva parāṅbhukham| na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ ||

Verse 22

प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः। न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ।।

prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ| na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ ||

Verse 23

कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान् । क्षिप्रमारभते कर्तुं न दीर्घयति तादृशान् ।। अनारभ्याः प्रबलैः सह वैरादयः। अगताः कदाचिदप्यप्राप्ताः ।।

kāṃścidarthānnaraḥ prājño laghumūlānmahāphalān | kṣipramārabhate kartuṃ na dīrghayati tādṛśān || anārabhyāḥ prabalaiḥ saha vairādayaḥ| agatāḥ kadācidapyaprāptāḥ ||

Verse 24

ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषा नु पिबन्निव । आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः ।।

ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣā nu pibanniva | āsīnamapi tūṣṇīkamanurajyanti taṃ prajāḥ ||

Verse 25

सुपुष्पितः स्यादफलः फलितः स्याद्दुरारुहः । अपक्वः पक्वसङ्काशो न तु शीर्येत कर्हिचित् ।। लघुमूलान् अल्पोपायनान् ।।

supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalitaḥ syāddurāruhaḥ | apakvaḥ pakvasaṅkāśo na tu śīryeta karhicit || laghumūlān alpopāyanān ||

Verse 26

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्। प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति ।। सुपुष्पितः वाचा चक्षुषा चानुग्रहं दर्शयन्नपि अफलः स्यात्। भृत्ये न धनेन वर्धयेत्। सफलोपि सन् दुरारुहः भृत्यवश्यो न भवेत्। अपक्व इति। अन्तर्बलहीनोऽपि बलवत्तां बहिः प्रकाशयेदेवेत्यर्थः ।।

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham| prasādayati yo lokaṃ taṃ loko'nuprasīdati || supuṣpitaḥ vācā cakṣuṣā cānugrahaṃ darśayannapi aphalaḥ syāt| bhṛtye na dhanena vardhayet| saphalopi san durāruhaḥ bhṛtyavaśyo na bhavet| apakva iti| antarbalahīno'pi balavattāṃ bahiḥ prakāśayedevetyarthaḥ ||

Verse 27

यस्मात्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव। सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ।।

yasmātrasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva| sāgarāntāmapi mahīṃ labdhvā sa parihīyate ||

Verse 28

पितृपैतामहं राज्यं प्राप्यापि स्वेन कर्मणा। वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः ।।

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāpyāpi svena karmaṇā| vāyurabhramivāsādya bhraṃśayatyanaye sthitaḥ ||

Verse 29

धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः। वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी ।। कर्मणा दानेन। लोकं भृत्यवर्गम् ।।

dharmamācarato rājñaḥ sadbhiścaritamāditaḥ| vasudhā vasusaṃpūrṇā vardhate bhūtivardhanī || karmaṇā dānena| lokaṃ bhṛtyavargam ||

Verse 30

अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः। प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा। आदितः आदिकालात् सद्भिराचरितं धर्ममाचरत इत्यन्वयः ।।

atha saṃtyajato dharmamadharmaṃ cānutiṣṭhataḥ| pratisaṃveṣṭate bhūmiragnau carmāhitaṃ yathā| āditaḥ ādikālāt sadbhirācaritaṃ dharmamācarata ityanvayaḥ ||

Verse 31

य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रविमर्दने। स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने ।

ya eva yatnaḥ kriyate pararāṣṭravimardane| sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭraparipālane |

Verse 32

धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत्। धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते ।। प्रतिसंवेष्टते संकुचति । बहुफलं न प्रयच्छतीत्यर्थः ।।

dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet| dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate || pratisaṃveṣṭate saṃkucati | bahuphalaṃ na prayacchatītyarthaḥ ||

Verse 33

अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः। सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ।।

apyunmattātpralapato bālācca parijalpataḥ| sarvataḥ sāramādadyādaśmabhya iva kāñcanam ||

Verse 34

सुव्याहृतानि महतां सुकृतानि ततस्ततः। सञ्चिन्वन्धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा ।। न जहाति श्रियम् ।।

suvyāhṛtāni mahatāṃ sukṛtāni tatastataḥ| sañcinvandhīra āsīta śilāhārī śilaṃ yathā || na jahāti śriyam ||

Verse 35

गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ।।

gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ | cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ ||

Verse 36

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा । अथ या सुदुघा राजन्नैव तां वितुदन्त्यपि ।।

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā | atha yā sudughā rājannaiva tāṃ vitudantyapi ||

Verse 37

यदतप्तं प्रणमति न तत्सन्तापमर्हति। यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयेद्बुधः ।।

yadataptaṃ praṇamati na tatsantāpamarhati| yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsaṃnāmayedbudhaḥ ||

Verse 38

एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे। इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ।।

etayopamayā dhīraḥ sannameta balīyase| indrāya sa praṇamate namate yo balīyase ||

Verse 39

पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मन्त्रिबान्धवाः। पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः ।।

parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mantribāndhavāḥ| patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā vedabāndhavāḥ ||

Verse 40

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ।। सुव्याहृतानि पाण्डित्यवचनानि सुकृतानि तदुपदिष्टकर्माणि। शिलं कणिशाद्यर्जनम् ।।

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate | mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate || suvyāhṛtāni pāṇḍityavacanāni sukṛtāni tadupadiṣṭakarmāṇi| śilaṃ kaṇiśādyarjanam ||

Verse 41

मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान्रक्षेदनुक्रमात्। अभीक्ष्णदर्शनाद्गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः ।। योगेन अभ्यासेन। मृजया उद्वर्तनेन ।।

mānena rakṣyate dhānyamaśvānrakṣedanukramāt| abhīkṣṇadarśanādgāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ || yogena abhyāsena| mṛjayā udvartanena ||

Verse 42

न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः। अन्तेष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ।। अनुक्रमः व्यायामशिक्षादिः । मानं द्रोणादि ।।

na kulaṃ vṛttahīnasya pramāṇamiti me matiḥ| anteṣvapi hi jātānāṃ vṛttameva viśiṣyate || anukramaḥ vyāyāmaśikṣādiḥ | mānaṃ droṇādi ||

Verse 43

य ईर्षुः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये । सुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ।।

ya īrṣuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye | sukhasaubhāgyasatkāre tasya vyādhiranantakaḥ ||

Verse 44

अकार्यकरणाद्भीतः कार्याणां च विवर्जनात्। अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत् ।। प्रमाणं धर्मस्य कारणम् ।।

akāryakaraṇādbhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt| akāle mantrabhedācca yena mādyenna tatpibet || pramāṇaṃ dharmasya kāraṇam ||

Verse 45

विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः। मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमाः ।। अकाले इष्टसिद्धए प्राक् भीतः स्यात्। येन माद्येत् लोभादिना तन्न पिबेत् नाश्रयेत् ।।

vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano madaḥ| madā ete'valiptānāmeta eva satāṃ damāḥ || akāle iṣṭasiddhae prāk bhītaḥ syāt| yena mādyet lobhādinā tanna pibet nāśrayet ||

Verse 46

असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः क्वचित्कार्ये कदाचन। मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम् ।।

asanto'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kvacitkārye kadācana| manyante santamātmānamasantamapi viśrutam ||

Verse 47

गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः । असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः ।।

gatirātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ | asatāṃ ca gatiḥ santo na tvasantaḥ satāṃ gatiḥ ||

Verse 48

जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता। अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम् ।।

jitā sabhā vastravatā miṣṭāśā gomatā jitā| adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam ||

Verse 49

शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति। न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः ।।

śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tadyasyeha praṇaśyati| na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ ||

Verse 50

आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम्। तैलोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ ।।

āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram| tailottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha ||

Verse 51

संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा। श्रुत्स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा ।। अभिजनः सहायः ।।

saṃpannataramevānnaṃ daridrā bhuñjate sadā| śrutsvādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā || abhijanaḥ sahāyaḥ ||

Verse 52

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते। जीर्यन्त्यपि हि काष्ठानि दरिद्राणां महीपते ।।

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate| jīryantyapi hi kāṣṭhāni daridrāṇāṃ mahīpate ||

Verse 53

अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् । उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात्परं भयम् ।। संपन्नं मिष्टम् ।।

avṛttirbhayamantyānāṃ madhyānāṃ maraṇādbhayam | uttamānāṃ tu martyānāmavamānātparaṃ bhayam || saṃpannaṃ miṣṭam ||

Verse 54

ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः । ऐश्वर्यमदमत्तो हि नो पतित्वाऽवबुध्यते ।। शीलाभावे सत्सु अवमानो महान् क्लेश इत्याह अवृत्तीति ।।

aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ | aiśvaryamadamatto hi no patitvā'vabudhyate || śīlābhāve satsu avamāno mahān kleśa ityāha avṛttīti ||

Verse 55

इन्द्रियौरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः । तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव ।। ऐश्वर्यमदः पापिष्ठो निन्दिततमो येभ्यस्ते पानमदादयो मदाः ।।

indriyaurindriyārtheṣu vartamānairanigrahaiḥ | tairayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahairiva || aiśvaryamadaḥ pāpiṣṭho ninditatamo yebhyaste pānamadādayo madāḥ ||

Verse 56

यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्षिणा । आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट् ।। इन्द्रियार्थेषु शब्दादिषु ग्रहैः सूर्यादिभिः ।।

yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātmakarṣiṇā | āpadastasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāṭ || indriyārtheṣu śabdādiṣu grahaiḥ sūryādibhiḥ ||

Verse 57

अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते । अमित्रान्वा जितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ।।

avijitya ya ātmānamamātyānvijigīṣate | amitrānvā jitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate ||

Verse 58

आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण योजयेत् । ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ।। पञ्चवर्गः श्रोत्रादिगणः ।।

ātmānameva prathamaṃ dveṣyarūpeṇa yojayet | tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate || pañcavargaḥ śrotrādigaṇaḥ ||

Verse 59

वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु । परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते ।।

vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu | parīkṣyakāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣevate ||

Verse 60

रथः शरीरं पुरुषस्य राज- न्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः। तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै- र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ।।

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rāja- nnātmā niyantendriyāṇyasya cāśvāḥ| tairapramattaḥ kuśalī sadaśvai- rdāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ ||

Verse 61

एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम्। अविधेया इवादान्ताः सरथं सारथिं हयम् ।। आत्मानं मनः ।।

etānyanigṛhītāni vyāpādayitumapyalam| avidheyā ivādāntāḥ sarathaṃ sārathiṃ hayam || ātmānaṃ manaḥ ||

Verse 62

अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थं चैवाप्यनर्थतः। इन्द्रियैरजितैर्बालः सुदुःखं मन्यते सुखम् ।। व्यापादयितुं नाशयितुम्। अविधेयाः अवशाः ।।

anarthamarthataḥ paśyannarthaṃ caivāpyanarthataḥ| indriyairajitairbālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham || vyāpādayituṃ nāśayitum| avidheyāḥ avaśāḥ ||

Verse 63

धर्मार्थौ यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः । श्रीप्राणधनदारेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ।।

dharmārthau yaḥ parityajya syādindriyavaśānugaḥ | śrīprāṇadhanadārebhyaḥ kṣipraṃ sa parihīyate ||

Verse 64

अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः। इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वार्याद्भूश्यते हि सः ।।

arthānāmīśvaro yaḥ syādindriyāṇāmanīśvaraḥ| indriyāṇāmanaiśvaryādaiśvāryādbhūśyate hi saḥ ||

Verse 65

आत्मनात्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतैः । आत्मा ह्येवात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।।

ātmanātmānamanvicchenmanobuddhīndriyairyataiḥ | ātmā hyevātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ ||

Verse 66

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनैवात्मात्मना जितः। स एव नियतो बन्धुः स एव नियतो रिपुः ।।

bandhurātmātmanastasya yenaivātmātmanā jitaḥ| sa eva niyato bandhuḥ sa eva niyato ripuḥ ||

Verse 67

क्षुद्राक्षेणेव जालेन झपावपिहितावुरू। कामश्च राजन्क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः ।। अर्थतोऽर्थहेतोः। अनर्थतः अन्यायतः ।।

kṣudrākṣeṇeva jālena jhapāvapihitāvurū| kāmaśca rājankrodhaśca tau prajñānaṃ vilumpataḥ || arthato'rthahetoḥ| anarthataḥ anyāyataḥ ||

Verse 68

समवेक्ष्येह धर्मार्थौ संभारान्योऽधिगच्छति। स वै संभृतसंभारः सततं सुखमेधते ।। क्षुद्राक्षेण सूक्ष्मछिद्रेण प्रज्ञानं तौ नाशयतः। जालमिव महामीनावित्यर्थः ।।

samavekṣyeha dharmārthau saṃbhārānyo'dhigacchati| sa vai saṃbhṛtasaṃbhāraḥ satataṃ sukhamedhate || kṣudrākṣeṇa sūkṣmachidreṇa prajñānaṃ tau nāśayataḥ| jālamiva mahāmīnāvityarthaḥ ||

Verse 69

यः पञ्चाभ्यन्तराञ्शत्रूनविजित्य मनोमयान्। जिगीषति रिपूनन्यान्रिपवोऽभिभवन्ति तम् ।।

yaḥ pañcābhyantarāñśatrūnavijitya manomayān| jigīṣati ripūnanyānripavo'bhibhavanti tam ||

Verse 70

दृश्यन्ते हि महात्मानो बध्यमानाः स्वकर्मभिः। इन्द्रियाणामनीशत्वाद्राजानो राज्यविभ्रमैः ।। समवेक्ष्य अनुरुध्य। संभारान् जयसाधनानि ।।

dṛśyante hi mahātmāno badhyamānāḥ svakarmabhiḥ| indriyāṇāmanīśatvādrājāno rājyavibhramaiḥ || samavekṣya anurudhya| saṃbhārān jayasādhanāni ||

Verse 71

असंत्यागात्पापकृतामपापां- स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्। शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा- त्तस्मात्पापैः सह सन्धिं न कुर्यात् ।।

asaṃtyāgātpāpakṛtāmapāpāṃ- stulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt| śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvā- ttasmātpāpaiḥ saha sandhiṃ na kuryāt ||

Verse 72

निजानुत्पततः शत्रून्पश्च पञ्चप्रयोजनान्। यो मोहान्न निगृह्णाति तमापद्ग्रसते नरम् ।। राजानो रावणादयः। राज्यविभ्रमैः ऐश्वर्यविलासैः । स्वकर्मभिः सीताहरणादिभिः ।।

nijānutpatataḥ śatrūnpaśca pañcaprayojanān| yo mohānna nigṛhṇāti tamāpadgrasate naram || rājāno rāvaṇādayaḥ| rājyavibhramaiḥ aiśvaryavilāsaiḥ | svakarmabhiḥ sītāharaṇādibhiḥ ||

Verse 73

अनसूयार्जवं शौचं सन्तोषः प्रियवादिता। दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम् ।। पञ्च इन्द्रियाणि पञ्चप्रयोजनानि शब्दश्रवणादीनि येषां तान्। उत्पततः उत्पथेन गच्छतः ।।

anasūyārjavaṃ śaucaṃ santoṣaḥ priyavāditā| damaḥ satyamanāyāso na bhavanti durātmanām || pañca indriyāṇi pañcaprayojanāni śabdaśravaṇādīni yeṣāṃ tān| utpatataḥ utpathena gacchataḥ ||

Verse 74

आत्मज्ञानमानायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता। वाक्चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत ।। अनायासः अचाञ्चल्यम् ।।

ātmajñānamānāyāsastitikṣā dharmanityatā| vākcaiva guptā dānaṃ ca naitānyantyeṣu bhārata || anāyāsaḥ acāñcalyam ||

Verse 75

आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान्। वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ।। तितिक्षा द्वन्द्वसहनशीलता। वाक्गुप्ता असंबद्धप्रलापाद्रक्षिता। अन्त्येषु नीचेषु ।।

ākrośaparivādābhyāṃ vihiṃsantyabudhā budhān| vaktā pāpamupādatte kṣamamāṇo vimucyate || titikṣā dvandvasahanaśīlatā| vākguptā asaṃbaddhapralāpādrakṣitā| antyeṣu nīceṣu ||

Verse 76

हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम् । शुश्रूपा तु वलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम् ।।

hiṃsā balamasādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhirbalam | śuśrūpā tu valaṃ strīṇāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam ||

Verse 77

वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः। अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम् ।। आक्रोशो रूक्षभाषणम्। परिवादो निन्दा ।।

vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ| arthavacca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahu bhāṣitum || ākrośo rūkṣabhāṣaṇam| parivādo nindā ||

Verse 78

अभ्यावहति कल्याणं विविधं वाक् सुभाषिता । सैव दुर्भाषिता राजन्ननर्थायोपपद्यते ।।

abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhaṃ vāk subhāṣitā | saiva durbhāṣitā rājannanarthāyopapadyate ||

Verse 79

रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम्। वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्।। वाक्यसंयमो नियतं वचनम्। विचित्रं चमत्कारयुक्तम्।।

rohate sāyakairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam| vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam|| vākyasaṃyamo niyataṃ vacanam| vicitraṃ camatkārayuktam||

Verse 80

कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरतः। वाक्छशल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः ।। बीभत्सं निन्दितं यतो न संरोहति ।।

karṇinālīkanārācānnirharanti śarīrataḥ| vākchaśalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ || bībhatsaṃ ninditaṃ yato na saṃrohati ||

Verse 81

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेभ्यः ।। कर्णी कर्णाकृतिफलको बाणः। नालीकः नलिकया प्रक्षेप्यो बाणः। निर्हरन्ति निःसारयन्ति ।।

vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni| parasya nāmarmasu te patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetparebhyaḥ || karṇī karṇākṛtiphalako bāṇaḥ| nālīkaḥ nalikayā prakṣepyo bāṇaḥ| nirharanti niḥsārayanti ||

Verse 82

यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम्। बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति।। नामर्मसु किंतु मर्मस्येव ।।

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam| buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'vācīnāni paśyati|| nāmarmasu kiṃtu marmasyeva ||

Verse 83

बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते। अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ।।

buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite| anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati ||

Verse 84

सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां भरतर्षभ । पाण्डवानां विरोधेन न चैनानवबुध्यसे ।।

seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ bharatarṣabha | pāṇḍavānāṃ virodhena na cainānavabudhyase ||

Verse 85

राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत्। शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ।। अवाचीनानि नीचकर्माणि ।।

rājā lakṣaṇasaṃpannastrailokyasyāpi yo bhavet| śiṣyaste śāsitā so'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ || avācīnāni nīcakarmāṇi ||

Verse 86

अतीव सर्वान्पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृतः। तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मर्थतत्त्ववित् ।। शिष्यस्ते त्वदाज्ञकारी। शासिता पृथिव्याः ।।

atīva sarvānputrāṃste bhāgadheyapuraskṛtaḥ| tejasā prajñayā caiva yukto dharmarthatattvavit || śiṣyaste tvadājñakārī| śāsitā pṛthivyāḥ ||

Verse 87

अनुक्रोशादानृशंस्याद्योऽसौ धर्मभृतां वरः। गौरवात्तव राजेन्द्र बहून्क्लेशांस्तितिक्षति ।। भागधेये राज्यांशे पुरस्कृतः

anukrośādānṛśaṃsyādyo'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ| gauravāttava rājendra bahūnkleśāṃstitikṣati || bhāgadheye rājyāṃśe puraskṛtaḥ