Adhyaya 33

Verse 1

धृतराष्ट्रेण रात्रौ विदुरानयनम् ।। 1 ।। चिन्तया प्रजागरंगतेन धृतराष्ट्रेण दुर्योधनादिसुखोपायप्रश्ने विदुरेण नीतिकथन पूर्वकं पाण्डवेभ्यो राज्यदानस्य तदुपायत्वकथनम् ।। 2 ।। वैशंपानय उवाच। द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः । विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय मा चिरम् ।।

dhṛtarāṣṭreṇa rātrau vidurānayanam || 1 || cintayā prajāgaraṃgatena dhṛtarāṣṭreṇa duryodhanādisukhopāyapraśne vidureṇa nītikathana pūrvakaṃ pāṇḍavebhyo rājyadānasya tadupāyatvakathanam || 2 || vaiśaṃpānaya uvāca| dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ | viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya mā ciram ||

Verse 2

प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमब्रवीत् । ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति ।।

prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt | īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati ||

Verse 3

एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् । अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थं मां प्रतिवेदय ।।

evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam | abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥsthaṃ māṃ prativedaya ||

Verse 4

द्वाःस्थ उवाच। विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात्। द्रुष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम् ।।

dvāḥstha uvāca| viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt| druṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām ||

Verse 5

धृतराष्ट्र उवाच। प्रवेशय महाप्रज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् । अहं हि विदुरस्यास्य नाकल्पो जातु दर्शने ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| praveśaya mahāprajñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam | ahaṃ hi vidurasyāsya nākalpo jātu darśane || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 6

द्वाःस्थ उवाच। प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर्महारादजस्य धीमतः। न हि ते दर्शनेऽकल्पो जातु राजाऽब्रवीद्धि माम् ।।

dvāḥstha uvāca| praviśāntaḥpuraṃ kṣattarmahārādajasya dhīmataḥ| na hi te darśane'kalpo jātu rājā'bravīddhi mām ||

Verse 7

वैशंपायन उवाच। ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam | abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam ||

Verse 8

विदुरोऽहं महाप्राज्ञ संप्राप्तस्तव शासनात्। यदि किंचन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम् ।।

viduro'haṃ mahāprājña saṃprāptastava śāsanāt| yadi kiṃcana kartavyamayamasmi praśādhi mām ||

Verse 9

धृतराष्ट्र उवाच। सञ्जयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः। अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ| ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati ||

Verse 10

तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया। तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम् ।। अकल्पो न किंतु कल्पः समर्थ एव । सर्वदा विदुरसंदर्शनं मय अप्रत्याख्येयमित्यर्थः ।।

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā| tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || akalpo na kiṃtu kalpaḥ samartha eva | sarvadā vidurasaṃdarśanaṃ maya apratyākhyeyamityarthaḥ ||

Verse 11

आग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदनुपश्यसि। तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि ।। न ........इति । खo पाठः। मात्रार्थे अल्पार्थे इति ......।।

āgrato dahyamānasya śreyo yadanupaśyasi| tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || na ........iti | khao pāṭhaḥ| mātrārthe alpārthe iti ......||

Verse 12

यतः प्राप्तः सञ्जयः पाण्डवेभ्यो न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः । सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि किं वक्ष्यतीत्येव मेऽद्य प्रचिन्ता ।। प्रजागरं निद्राया अभावम् ।।

yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ | sarvendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni kiṃ vakṣyatītyeva me'dya pracintā || prajāgaraṃ nidrāyā abhāvam ||

Verse 13

तन्मे ब्रूहि विदुर त्वं यथाव- न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः । यथा न नस्तात हितं भवेच्च प्रजाश्च सर्वाः सुखिता भवेयुः ।।

tanme brūhi vidura tvaṃ yathāva- nmanīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ | yathā na nastāta hitaṃ bhavecca prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||

Verse 14

विदुर उवाच। अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् । हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः ।। यतः यदा प्राप्तः सञ्जयस्तदारभ्येत्यर्थः। प्रचिन्ता प्रकृष्टा चिन्ता ।।

vidura uvāca| abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam | hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || yataḥ yadā prāptaḥ sañjayastadārabhyetyarthaḥ| pracintā prakṛṣṭā cintā ||

Verse 15

कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप। कच्चिच्च परवित्तेषु गृद्ध्यन्न परितप्यसे ।। अभियुक्तमित्यर्धोपात् एकः त्रयोऽन्ये च प्रदागरावेशभाजनानि ।।

kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa| kaccicca paravitteṣu gṛddhyanna paritapyase || abhiyuktamityardhopāt ekaḥ trayo'nye ca pradāgarāveśabhājanāni ||

Verse 16

धृतराष्ट्र उवाच। श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैश्रेयसं वचः। अस्मिन्रादर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसंमतः ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiśreyasaṃ vacaḥ| asminrādarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasaṃmataḥ ||

Verse 17

विदुर उवाच। राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्याधिपो भवेत्। प्रेष्यस्ते प्रेषितश्चैव धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः।। गृद्ध्यन् लिप्सावान् ।।

vidura uvāca| rājā lakṣaṇasaṃpannastrailokyasyādhipo bhavet| preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ|| gṛddhyan lipsāvān ||

Verse 18

विपरीततरश्च त्वं भागधेये न संमतः। अर्चिषां प्रक्षयाच्चैव धर्मात्मा धर्मकोविदः ।। प्रेष्यः प्रकर्षेण एषणीयः प्रार्थ्य इतियावत् । ते त्वया प्रेषितो वनमिति शेषः ।।

viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na saṃmataḥ| arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ || preṣyaḥ prakarṣeṇa eṣaṇīyaḥ prārthya itiyāvat | te tvayā preṣito vanamiti śeṣaḥ ||

Verse 19

आनृशंस्यादनुक्रोशाद्धर्मात्सत्यात्पराक्रमात्। गुरुत्वात्त्वयि संप्रेक्ष्य बहून्क्लेशांस्तितिक्षते ।। विपरीतः राजलक्षणहीनः सर्वेषां द्वेष्यः । भागधेये राज्यांशे । अर्चिषां नेत्ररश्मीनां प्रक्षयात्। न संमतस्त्वं धर्मात्मापि सन्निति उपहासः ।।

ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt| gurutvāttvayi saṃprekṣya bahūnkleśāṃstitikṣate || viparītaḥ rājalakṣaṇahīnaḥ sarveṣāṃ dveṣyaḥ | bhāgadheye rājyāṃśe | arciṣāṃ netraraśmīnāṃ prakṣayāt| na saṃmatastvaṃ dharmātmāpi sanniti upahāsaḥ ||

Verse 20

दुर्योधने सौबले च कर्णे दुःशासने तथा। एतेष्वैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि ।। आनृशंस्यात् क्रूरत्वाभावात्। अनुक्रोशात् दयालुत्वात्। तितिक्षते युधिष्ठिर इति शेषः ।।

duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā| eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi || ānṛśaṃsyāt krūratvābhāvāt| anukrośāt dayālutvāt| titikṣate yudhiṣṭhira iti śeṣaḥ ||

Verse 21

आत्मज्ञानं समारम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता। यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ।। एतेष्विति। एतेषामधीनो भूत्वेत्यर्थः ।।

ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā| yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || eteṣviti| eteṣāmadhīno bhūtvetyarthaḥ ||

Verse 22

एकस्माद्वृक्षाद्यज्ञपात्राणि राज- न्स्रुक्व द्रोणी पेठनीपीडने च। एतस्माद्राजन्ब्रुवतो मे निबोध एकस्माद्वै जायतेऽसच्च सच्च ।।

ekasmādvṛkṣādyajñapātrāṇi rāja- nsrukva droṇī peṭhanīpīḍane ca| etasmādrājanbruvato me nibodha ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||

Verse 23

निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते। अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डितलक्षणम् ।। एतेषु पाण्डित्यं नास्तीति वक्तुं पाण्डितलक्षणान्याह आत्मज्ञानमित्यादिना। आत्मज्ञानं शास्त्रीयापेक्षम्। समारम्भः शक्त्यपेक्षः । तितिक्षा वैराग्यापेक्षा। धर्मनित्यता श्रद्धापेक्षा। एतानि अयथाभूतानि मूढान् पुरुषार्थात् भ्रंशयन्ति नतु पण्डितानित्यर्थः ।।

niṣevate praśastāni ninditāni na sevate| anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍitalakṣaṇam || eteṣu pāṇḍityaṃ nāstīti vaktuṃ pāṇḍitalakṣaṇānyāha ātmajñānamityādinā| ātmajñānaṃ śāstrīyāpekṣam| samārambhaḥ śaktyapekṣaḥ | titikṣā vairāgyāpekṣā| dharmanityatā śraddhāpekṣā| etāni ayathābhūtāni mūḍhān puruṣārthāt bhraṃśayanti natu paṇḍitānityarthaḥ ||

Verse 24

क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीः स्तम्भो मान्यमानिता। यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ।। अनास्तिकः परलोकाद्यस्तीति जानन्। श्रद्दधानः श्रद्धा गुरुवेदवाक्यादिषु फलावश्यंभावनिश्चयस्तद्वान् ।।

krodho harṣaśca darpaśca hrīḥ stambho mānyamānitā| yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || anāstikaḥ paralokādyastīti jānan| śraddadhānaḥ śraddhā guruvedavākyādiṣu phalāvaśyaṃbhāvaniścayastadvān ||

Verse 25

यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे। कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ।।

yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare| kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate ||

Verse 26

यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः। समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते।।

yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ| samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate||

Verse 27

यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते। कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ।। दर्पः परावज्ञानम्। स्तम्भः असन्नतिः। मान्यमानिता मान्यं मानार्हं आत्मानं मन्यत इति मान्यमानी तस्य भावस्तत्ता ।।

yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate| kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || darpaḥ parāvajñānam| stambhaḥ asannatiḥ| mānyamānitā mānyaṃ mānārhaṃ ātmānaṃ manyata iti mānyamānī tasya bhāvastattā ||

Verse 28

यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते। किंचिदवमन्यन्ते नराः पण्डितबुद्धयः ।।

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate| kiṃcidavamanyante narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ ||

Verse 29

क्षिप्रं विजानाति चिरं श्रृणोति विज्ञाय चार्थं भजते न कामात्। नासंपृष्टो ह्युपयुङ्क्ते परार्थे तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ।। संसारिणी स्वभावतोऽनवस्तितापि कामात् ऐहिक सुखात् उभयलोकसुखावहं धर्ममर्थं वृणीते स पण्डितः। कामो धर्मार्थापेक्षया निकृष्ट इत्यर्थः। कामादिति। यस्तु कामं त्यक्त्वा अर्थं वृणीते सः अर्थार्थी मोक्षादेव सर्वं अर्थं विन्दति ज्ञानफले मोक्षे कृत्स्नस्यार्थस्यान्तर्भावात् स जनकादितुल्यः अतः पण्डित उच्यते ।।

kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śrṛṇoti vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt| nāsaṃpṛṣṭo hyupayuṅkte parārthe tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || saṃsāriṇī svabhāvato'navastitāpi kāmāt aihika sukhāt ubhayalokasukhāvahaṃ dharmamarthaṃ vṛṇīte sa paṇḍitaḥ| kāmo dharmārthāpekṣayā nikṛṣṭa ityarthaḥ| kāmāditi| yastu kāmaṃ tyaktvā arthaṃ vṛṇīte saḥ arthārthī mokṣādeva sarvaṃ arthaṃ vindati jñānaphale mokṣe kṛtsnasyārthasyāntarbhāvāt sa janakāditulyaḥ ataḥ paṇḍita ucyate ||

Verse 30

नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम्। आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ।।

nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum| āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ ||

Verse 31

निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः। अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते चिरं शृणोति ज्ञानदार्ढ्याय असंपृष्टः यथावदपृष्टः। व्युपयुङ्क्ते वाग्व्ययं करोति। परार्थे विषये प्रज्ञानं चिह्नम् ।।

niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ| avandhyakālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate ciraṃ śṛṇoti jñānadārḍhyāya asaṃpṛṣṭaḥ yathāvadapṛṣṭaḥ| vyupayuṅkte vāgvyayaṃ karoti| parārthe viṣaye prajñānaṃ cihnam ||

Verse 32

आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ।। निश्चित्य स्वयत्नमाध्यत्वम्। कर्मणः अन्तर्मध्ये न वसति नोपरमते किंतु समापयत्येव । अवन्ध्यकालः सर्वदा सप्रयोजनमेव कर्माचरन् ।।

āryakarmaṇi rajyante bhūtikarmāṇi kurvate hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || niścitya svayatnamādhyatvam| karmaṇaḥ antarmadhye na vasati noparamate kiṃtu samāpayatyeva | avandhyakālaḥ sarvadā saprayojanameva karmācaran ||

Verse 33

न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते। गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ।।

na hṛṣyatyātmasaṃmāne nāvamānena tapyate| gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate ||

Verse 34

तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम्। उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ।। आर्याः शिष्टाःक तद्योग्यकर्मणि । भूरितैश्वर्यं तत्प्राप्त्यर्थं कर्माणि ।।

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām| upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || āryāḥ śiṣṭāḥka tadyogyakarmaṇi | bhūritaiśvaryaṃ tatprāptyarthaṃ karmāṇi ||

Verse 35

प्रवृत्तवाक् चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान्। आशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते ।। योगो रचनाप्रकारः। उपायस्तदर्थसाग्री। मनुष्याणां मध्ये स नरः पण्डितः ।।

pravṛttavāk citrakatha ūhavānpratibhānavān| āśu granthasya vaktā ca yaḥ sa paṇḍita ucyate || yogo racanāprakāraḥ| upāyastadarthasāgrī| manuṣyāṇāṃ madhye sa naraḥ paṇḍitaḥ ||

Verse 36

श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा । असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः ।। प्रवृत्तवाक् अकुण्ठितवचनः । चित्रकथो लोककथाभिज्ञः । ऊहस्तर्कः। प्रतिभानं तत्कालस्फूर्तिः ।।

śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā | asaṃbhinnāryamaryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || pravṛttavāk akuṇṭhitavacanaḥ | citrakatho lokakathābhijñaḥ | ūhastarkaḥ| pratibhānaṃ tatkālasphūrtiḥ ||

Verse 37

अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामेश्वर्यमेव च। विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते ।।

arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmeśvaryameva ca| vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate ||

Verse 38

अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः । अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ।। प्रज्ञानुगं बुद्धिवश्यम्। श्रुतानुगा शास्त्रानुसारिणी ।।

aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ | arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || prajñānugaṃ buddhivaśyam| śrutānugā śāstrānusāriṇī ||

Verse 39

स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति। मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ।।

svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati| mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate ||

Verse 40

अकामान्कामयति यः कामयानान्परित्यजेत्। बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ।।

akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparityajet| balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||

Verse 41

अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ।।

amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca | karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam ||

Verse 42

संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते। चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ ।। महामनाः अधिकेच्छावान्। अकर्मणा हीनकर्मणा द्यूतादिनेत्यर्थः ।।

saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate| ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || mahāmanāḥ adhikecchāvān| akarmaṇā hīnakarmaṇā dyūtādinetyarthaḥ ||

Verse 43

श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि न चार्चति । सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम् ।।

śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni na cārcati | suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||

Verse 44

अनाहूतः प्रविशति ह्यपृष्टो बहु भाषते। अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः ।।

anāhūtaḥ praviśati hyapṛṣṭo bahu bhāṣate| aviśvaste viśvasiti mūḍhacetā narādhamaḥ ||

Verse 45

परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा। यश्च क्रुध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः ।।

paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā| yaśca krudhyatyanīśānaḥ sa ca mūḍhatamo naraḥ ||

Verse 46

आत्मनो बलमाज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम्। अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते ।। संसारयति भृत्यादिद्वारा प्रवर्तयति ।।

ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam| alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍhabuddhirihocyate || saṃsārayati bhṛtyādidvārā pravartayati ||

Verse 47

अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शिष्यं न शास्ति च । कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम् ।। नैष्कर्म्यात् अयत्नतः।।

aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śiṣyaṃ na śāsti ca | kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || naiṣkarmyāt ayatnataḥ||

Verse 48

एकः संपन्नमाश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् । योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ।।

ekaḥ saṃpannamāśnāti vaste vāsaśca śobhanam | yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ ||

Verse 49

एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः। भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते ।।

ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ| bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate ||

Verse 50

एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता। बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ।।

ekaṃ hanyānna vā hanyādiṣurmukto dhanuṣmatā| buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam ||

Verse 51

एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु। पञ्च जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भवा।। कदर्यं अदातारम् ।।

ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru| pañca jitvā viditvā ṣaṭ sapta hitvā sukhī bhavā|| kadaryaṃ adātāram ||

Verse 52

एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते। सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रपिप्लवः ।।

ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate| sarāṣṭraṃ saprajaṃ hanti rājānaṃ mantrapiplavaḥ ||

Verse 53

एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत्। एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ।।

ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet| eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt ||

Verse 54

एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे। सत्यं स्वगस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ।। एकया बुद्द्या। द्वे कार्याकार्ये विनिश्चित्य सम्यगवधार्य। त्रीन् मित्रोदासीनशत्रून्। चतुर्भिः सामदानभेददण्डैः। मित्रं साम्नैव दानभेदाभ्यामुदासीनम् सर्वैः शत्रुं वशीकुरु । पञ्च इन्द्रियाणि जित्वा। षड्विदित्वा संधिविग्रहादीन् ज्ञात्वा। सप्त हित्वा-स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम्। महच्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव चेति सप्त हेयानि त्यक्त्वा सुखी भव ।।

ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase| satyaṃ svagasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || ekayā buddyā| dve kāryākārye viniścitya samyagavadhārya| trīn mitrodāsīnaśatrūn| caturbhiḥ sāmadānabhedadaṇḍaiḥ| mitraṃ sāmnaiva dānabhedābhyāmudāsīnam sarvaiḥ śatruṃ vaśīkuru | pañca indriyāṇi jitvā| ṣaḍviditvā saṃdhivigrahādīn jñātvā| sapta hitvā-striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam| mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ceti sapta heyāni tyaktvā sukhī bhava ||

Verse 55

एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते। यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ।।

ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopapadyate| yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ ||

Verse 56

सोऽस्य दोषो न मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम्। क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा ।।

so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam| kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ kṣamā ||

Verse 57

क्षमा वशीकृतीर्लोके क्षमया किं न साध्यते। शान्तिखङ्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः ।।

kṣamā vaśīkṛtīrloke kṣamayā kiṃ na sādhyate| śāntikhaṅgaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||

Verse 58

अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति। अक्षमावान्परं दोषैरात्मानं चैव योजयेत् ।।

atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati| akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||

Verse 59

एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा । विद्यैका परमा तृप्तिरहिंसैका सुखावहा ।।

eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā | vidyaikā paramā tṛptirahiṃsaikā sukhāvahā ||

Verse 60

द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बलिशयानिव। राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ।।

dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo baliśayāniva| rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam ||

Verse 61

द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते । अब्रुवन्परुषं किंचिदसतोऽनर्चयंस्तथा ।।

dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate | abruvanparuṣaṃ kiṃcidasato'narcayaṃstathā ||

Verse 62

द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणौ । स्त्रियः कामितकामिन्यो मूर्खाः पूजितपूजकाः ।।

dvāvimau puruṣavyāghra parapratyayakāriṇau | striyaḥ kāmitakāminyo mūrkhāḥ pūjitapūjakāḥ ||

Verse 63

द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ। यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ।।

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣiṇau| yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ ||

Verse 64

द्वावेव न विराजेते विपरीतेन कर्मणा । गृहस्थश्च निरारम्भः कार्यवांश्चैव भिक्षुकः ।।

dvāveva na virājete viparītena karmaṇā | gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||

Verse 65

द्वाविमौ पुरुषौ राजन्स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः। प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् ।।

dvāvimau puruṣau rājansvargasyopari tiṣṭhataḥ| prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān ||

Verse 66

न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ । अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चात्प्रतिपादनम् ।।

nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau | apātre pratipattiśca pātre cātpratipādanam ||

Verse 67

द्वावभ्यसि निवेष्टव्यौ गले बध्वा दृढां शिलाम् । धनवन्तमदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ।।

dvāvabhyasi niveṣṭavyau gale badhvā dṛḍhāṃ śilām | dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||

Verse 68

द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र सूर्यमण्डलभेदिनौ। परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ।।

dvāvimau puruṣavyāghra sūryamaṇḍalabhedinau| parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||

Verse 69

त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ । कनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः ।। सत्यं यथार्थभाषणम्। पारावारस्य समुद्रस्य ।।

trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha | kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || satyaṃ yathārthabhāṣaṇam| pārāvārasya samudrasya ||

Verse 70

त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः । नियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु ।।

trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ | niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu ||

Verse 71

त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः। यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तद्धनम् ।। यद्धं कनीयान्। भेददाने मध्यमः। साम उत्तमः

traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ| yatte samadhigacchanti yasyaite tasya taddhanam || yaddhaṃ kanīyān| bhedadāne madhyamaḥ| sāma uttamaḥ

Verse 72

हरणं च परस्वानां परदाराभिमर्शनम् । सुहृदश्च परित्यागस्त्रयो दोषाः क्षयावहाः ।।

haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam | suhṛdaśca parityāgastrayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ ||

Verse 73

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ।।

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ | kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetatrayaṃ tyajet ||

Verse 74

वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च भारत। शत्रोश्च मोक्षणं कृच्छ्रात्रीणि चैकं च तत्समम् ।।

varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca bhārata| śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrātrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||

Verse 75

भक्तं च भजमानं च तवास्मीति च वादिनम् । त्रीनेताञ्छरणं प्राप्तान्विषमेऽपि कन सन्त्यजेत् ।। त्वयिसति त्वत्पुत्रोऽधनोऽतस्त्वमेव पाण्डवानां राज्यं दातुं प्रभुरसीत्यर्थः ।।

bhaktaṃ ca bhajamānaṃ ca tavāsmīti ca vādinam | trīnetāñcharaṇaṃ prāptānviṣame'pi kana santyajet || tvayisati tvatputro'dhano'tastvameva pāṇḍavānāṃ rājyaṃ dātuṃ prabhurasītyarthaḥ ||

Verse 76

चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन वर्ज्यान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात्। अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्या- न्न दीर्घसूत्रैरलसैश्चारणैश्च ।। शरणं गृहम्। विषमेपि संकटेपि ।।

catvāri rājñā tu mahābalena varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt| alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryā- nna dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || śaraṇaṃ gṛham| viṣamepi saṃkaṭepi ||

Verse 77

चतवारि ते तात गृहे वसन्तु श्रियाऽभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मे। वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीनः सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ।। दीर्घसूत्रैः क्षिप्रसाध्ये कार्ये चिरं कुर्वद्धिः । अलसैः करिष्यामीति कालगमकैः। चारणैः स्तावकैः। अरणैरितिच्छेदो कवा। रणविरोधिभिर्द्यूताद्यासक्तैरित्यर्थः ।।

catavāri te tāta gṛhe vasantu śriyā'bhijuṣṭasya gṛhasthadharme| vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ sakhā daridro bhaginī cānapatyā || dīrghasūtraiḥ kṣiprasādhye kārye ciraṃ kurvaddhiḥ | alasaiḥ kariṣyāmīti kālagamakaiḥ| cāraṇaiḥ stāvakaiḥ| araṇairiticchedo kavā| raṇavirodhibhirdyūtādyāsaktairityarthaḥ ||

Verse 78

चत्वार्याह महाराज साद्यस्कानि बृहस्पतिः। पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे ।। वृद्धः कुलधर्मानुपदिशति। कुलीनः शिशून् आचारं ग्राहयति। सखा हितं वदति। भगिनी धनं रक्षति ।।

catvāryāha mahārāja sādyaskāni bṛhaspatiḥ| pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || vṛddhaḥ kuladharmānupadiśati| kulīnaḥ śiśūn ācāraṃ grāhayati| sakhā hitaṃ vadati| bhaginī dhanaṃ rakṣati ||

Verse 79

देवतानां च सङ्कल्पमनुभावं च धीमताम्। विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम् ।। साद्यस्कानि सद्यःफलानि ।।

devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām| vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || sādyaskāni sadyaḥphalāni ||

Verse 80

चत्वारि कर्माण्यभयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि । मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ।।

catvāri karmāṇyabhayaṃkarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni | mānāgnihotramuta mānamaunaṃ mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||

Verse 81

पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः। पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ ।।

pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ| pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha ||

Verse 82

पञ्चैव पूजयँल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम्। देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपञ्चमान् ।। देवताः स्वर्गभाजः। स्वर्गपदार्थश्च- यन्न दुःखेन संभिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम्। अभिलाषोपनीतं च तत्सुखं स्वःपदास्पदम् इत्येवंरूपः। अतस्ते सत्यसंकल्पाः। धीमतामगस्त्यादीनामनुभावं समुद्रपानादिप्रभावम्। तेपि देवतुल्या इत्यर्थः। विनयोपि गुरुप्रसादकरत्वेन सद्यःफलः। विनाशहेतुः कर्मापि चौर्यादिकं तच्च त्वय्येवास्ति। तव सर्वं कर्म मानार्थमेवेति भाः। पापकर्मणां विनाशनं विनाशयितुः सद्यःफलम् ।।

pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam| devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || devatāḥ svargabhājaḥ| svargapadārthaśca- yanna duḥkhena saṃbhinnaṃ na ca grastamanantaram| abhilāṣopanītaṃ ca tatsukhaṃ svaḥpadāspadam ityevaṃrūpaḥ| ataste satyasaṃkalpāḥ| dhīmatāmagastyādīnāmanubhāvaṃ samudrapānādiprabhāvam| tepi devatulyā ityarthaḥ| vinayopi guruprasādakaratvena sadyaḥphalaḥ| vināśahetuḥ karmāpi cauryādikaṃ tacca tvayyevāsti| tava sarvaṃ karma mānārthameveti bhāḥ| pāpakarmaṇāṃ vināśanaṃ vināśayituḥ sadyaḥphalam ||

Verse 83

पञ्च त्वाऽनुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि। मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः । पितॄन् अग्निष्वात्तादीन् गोत्रप्रवर्तकानृषींश्च । मनुष्यान् पित्रादीन् ।।

pañca tvā'nugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi| mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ | pitṝn agniṣvāttādīn gotrapravartakānṛṣīṃśca | manuṣyān pitrādīn ||

Verse 84

पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम्। ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पात्रादिवोदकम् ।। त्वा त्वाम्। उपजीव्याः गुरवः । इह लोके साधिता मित्रादयाः। इह परलोके जन्मान्तरे वा स्वं स्वं कार्यं कुर्वन्तीत्यर्तः ।।

pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam| tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pātrādivodakam || tvā tvām| upajīvyāḥ guravaḥ | iha loke sādhitā mitrādayāḥ| iha paraloke janmāntare vā svaṃ svaṃ kāryaṃ kurvantītyartaḥ ||

Verse 85

षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता। निद्रा तन्द्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ।

ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā| nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā |

Verse 86

षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे। अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ।।

ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave| apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam ||

Verse 87

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् । ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ।।

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm | grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam ||

Verse 88

षडेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन। सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः ।। दृतेश्चर्ममयाज्जलपात्रात्

ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana| satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || dṛteścarmamayājjalapātrāt

Verse 89

अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च। वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या षड्जीवलोकस्य सुखानि राजन् ।।

arthāgamo nityamarogitā ca priyā ca bhāryā priyavādinī ca| vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā ṣaḍjīvalokasya sukhāni rājan ||

Verse 90

षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति। न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ।। गोपालस्य ग्रामे वासे वनवाससाध्यस्य गोरक्षणस्याभावः। नापितस्य वने वासे ग्रामे तत्कार्याभाव इति भावः ।।

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati| na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || gopālasya grāme vāse vanavāsasādhyasya gorakṣaṇasyābhāvaḥ| nāpitasya vane vāse grāme tatkāryābhāva iti bhāvaḥ ||

Verse 91

षडिमे षट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते। चोराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः ।।

ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate| corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ ||

Verse 92

प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः । राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः ।।

pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ | rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ ||

Verse 93

षडिमानि विनश्यन्ति मुहूर्तमनवेक्षणात्। गावः सेवा कृषिर्भार्या विद्या वृषलसङ्गतिः ।।

ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt| gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||

Verse 94

षडेते ह्यवमन्यन्ते नित्यं पूर्वोपकारिणम् । आचार्यं शिक्षिताः शिष्याः कृतदाराश्च मातरं ।।

ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam | ācāryaṃ śikṣitāḥ śiṣyāḥ kṛtadārāśca mātaraṃ ||

Verse 95

नारीं विगतकामास्तु कृतार्थाश्च प्रयोजकम् । नावं निस्तीर्णकान्तारा नातुराश्च चिकित्सकं ।। षण्णामिति। आत्मनि चित्ते नित्यानां षण्णाम्- कामक्रोधौ शोकमोहौ मदमानौ च षट्पदीत्युक्तानाम्। ऐश्वर्यं वशित्वम् ।।

nārīṃ vigatakāmāstu kṛtārthāśca prayojakam | nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakaṃ || ṣaṇṇāmiti| ātmani citte nityānāṃ ṣaṇṇām- kāmakrodhau śokamohau madamānau ca ṣaṭpadītyuktānām| aiśvaryaṃ vaśitvam ||

Verse 96

आरोग्यमानृण्यमविप्रवासः सद्भिर्मनुष्यैः सह संप्रयोगः। स्वप्रत्यया वृत्तिरभीतवासः षट् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ।। नातुराः अरोगाः ।।

ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ sadbhirmanuṣyaiḥ saha saṃprayogaḥ| svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan || nāturāḥ arogāḥ ||

Verse 97

ईर्षुर्धृणी नसन्तुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः। परभाग्योपजीवी च षडेते नित्यदुःखिताः ।।

īrṣurdhṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ| parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||

Verse 98

सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः। प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूला अपीश्वराः।।

sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ| prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlā apīśvarāḥ||

Verse 99

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम्। महच्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च।।

striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam| mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca||

Verse 100

अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः। ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते।। स्वप्रत्यया स्वनिश्चयपूर्विका वृत्तिवर्तनं नतु गतानुगतिकयेत्यर्थः ।।

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ| brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate|| svapratyayā svaniścayapūrvikā vṛttivartanaṃ natu gatānugatikayetyarthaḥ ||

Verse 101

ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति। रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ।।

brāhmaṇasvāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati| ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati ||

Verse 102

नैनान्स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति। एतान्दोषान्नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुध्वा विसर्जयेत् ।।

nainānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati| etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā budhvā visarjayet ||

Verse 103

अष्टाविमानि हर्षस्य नवनीतानि भारत। वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव स्वसुखान्यपि ।।

aṣṭāvimāni harṣasya navanītāni bhārata| vartamānāni dṛśyante tānyeva svasukhānyapi ||

Verse 104

समागमश्च सखिभिर्महांश्चैव धनागमः । पुत्रेण च परिष्वङ्गः सन्निपातश्च मैथुने ।। द्वेष्टि मनसानिष्टं चिन्तयति। विरुध्यते कर्मणा ।।

samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ | putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || dveṣṭi manasāniṣṭaṃ cintayati| virudhyate karmaṇā ||

Verse 105

समये च प्रियालापः स्वयूथ्येषु समुन्नतिः । अभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि ।।

samaye ca priyālāpaḥ svayūthyeṣu samunnatiḥ | abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi ||

Verse 106

अष्टौ गुमाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च। पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ।।

aṣṭau gumāḥ puruṣaṃ dīpayanti prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca| parākramaścābahubhāṣitā ca dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||

Verse 107

नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम्। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स परः कविः ।। सन्निपातः समरतं (न्नगर्भः) ।।

navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañcasākṣikam| kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || sannipātaḥ samarataṃ (nnagarbhaḥ) ||

Verse 108

दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान्। मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः।। त्रिस्थूणं वातपित्तश्लेष्माणः स्थूणायरू...। पञ्च साक्षिवदुदासीनाः शब्दादयो ग्राह्या यस्मिन्। क्षेत्रज्ञाधि ....... वीवाधिष्ठितम् ।। 107 ।।

daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān| mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ|| tristhūṇaṃ vātapittaśleṣmāṇaḥ sthūṇāyarū...| pañca sākṣivadudāsīnāḥ śabdādayo grāhyā yasmin| kṣetrajñādhi ....... vīvādhiṣṭhitam || 107 ||

Verse 109

त्वरमाणश्च लुब्धश्च भीतः कामी च ते दश। तस्मादेतेषु भावेषु न प्रसञ्जेत पण्डितः।।

tvaramāṇaśca lubdhaśca bhītaḥ kāmī ca te daśa| tasmādeteṣu bhāveṣu na prasañjeta paṇḍitaḥ||

Verse 110

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। पुत्रार्थमसुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना ।।

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam| putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā ||

Verse 111

यः काममन्यू प्रजहाति राजा पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च। विशेषविच्छ्रुतवान्क्षिप्रकारी तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम् ।।

yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca| viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam ||

Verse 112

जानाति विश्वासयितुं मनुष्यान् विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम्। जानाति मात्रां च तथा क्षमां च तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा ।। मत्ते मद्यादिना। प्रमत्तो विषयान्तरासक्तयाऽनवहितः। उन्मत्ते धातुदोषात् ।।

jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān vijñātadoṣeṣu dadhāti daṇḍam| jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || matte madyādinā| pramatto viṣayāntarāsaktayā'navahitaḥ| unmatte dhātudoṣāt ||

Verse 113

सुदुर्बलं नावजानाति कंचि- द्युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम्। न विग्रहं रोचयते बलस्थैः काले च यो विक्रमते स धीरः ।। मात्रा उपराधानुसारेण दण्डप्रमाणम् । ब्राह्मणादौ अपराधस्य क्षगां च ज...ति ।।

sudurbalaṃ nāvajānāti kaṃci- dyukto ripuṃ sevate buddhipūrvam| na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || mātrā uparādhānusāreṇa daṇḍapramāṇam | brāhmaṇādau aparādhasya kṣagāṃ ca ja...ti ||

Verse 114

प्राप्याप.. न व्यथते कदाचि- दुद्योगमान्वच्छति चाप्रमत्तः । दुःखं च काले सहते महात्मा धुरन्धरस्तस्य जिताः सपत्नाः ।। युक्तः छि...पेक्षणि हितः ।। 113 ।।

prāpyāpa.. na vyathate kadāci- dudyogamānvacchati cāpramattaḥ | duḥkhaṃ ca kāle sahate mahātmā dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || yuktaḥ chi...pekṣaṇi hitaḥ || 113 ||

Verse 115

अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः पापैः सन्धिं परदाराभिमर्शम्। दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्यमानं न सेवते यः स सुखी सदैव ।।

anarthakaṃ vipravāsaṃ gṛhebhyaḥ pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam| dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madyamānaṃ na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva ||

Verse 116

न संरम्भेणारभते त्रिवर्ग- माकारितः शंसति तत्त्वमेव। न मित्रार्थे रोचयते विवादं नापूजितः कुप्यति चाप्यमूढः ।। संभ्य...क्रोध न च स्त्रियोऽर्थे यतते विवादं इति कo पाठः।

na saṃrambheṇārabhate trivarga- mākāritaḥ śaṃsati tattvameva| na mitrārthe rocayate vivādaṃ nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || saṃbhya...krodha na ca striyo'rthe yatate vivādaṃ iti kao pāṭhaḥ|

Verse 117

न योऽभ्यसूयत्सयनुकम्पते च न दुर्बलः प्रातिभाव्यं करोति। नात्याह किंचित्क्षमते विवादं सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसाम्।।

na yo'bhyasūyatsayanukampate ca na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti| nātyāha kiṃcitkṣamate vivādaṃ sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām||

Verse 118

यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान्। न मूर्च्छितः कटुकान्याह किंचि- त्प्रियं सदा तं कुरुते जनो हि ।।

yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān| na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃci- tpriyaṃ sadā taṃ kurute jano hi ||

Verse 119

न वैरमुद्दिपयति प्रशान्तं न दर्पमारोहति शान्तिमेति। न दुर्गतोऽस्मीति करोत्यकार्यं तमार्यशीलं परमाहुरार्याः ।।

na vairamuddipayati praśāntaṃ na darpamārohati śāntimeti| na durgato'smīti karotyakāryaṃ tamāryaśīlaṃ paramāhurāryāḥ ||

Verse 120

न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं नान्यस्य दुःखे भवति प्रहृष्टः। दत्त्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं स कथ्यते सत्पुरुषार्यशीलः ।।

na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ nānyasya duḥkhe bhavati prahṛṣṭaḥ| dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ sa kathyate satpuruṣāryaśīlaḥ ||

Verse 121

देशाचारान्समयाञ्जातिधर्मान् बुभूषते यः स परावरज्ञः। स यत्र तत्राभिगतः सदैव महाजनस्याधिपत्यं करोति ।।

deśācārānsamayāñjātidharmān bubhūṣate yaḥ sa parāvarajñaḥ| sa yatra tatrābhigataḥ sadaiva mahājanasyādhipatyaṃ karoti ||

Verse 122

दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम्। मत्तोन्मत्तैर्दुर्जनैश्चापि वादं यः प्रज्ञावान्वर्जयेत्स प्रधानः ।। . प्रातिभाव्यं प्रतिकूलो भावः चित्ताभिप्राया ......... प्रातिभाव्यं विरोधम्। अत्याह अतिकम्य ब्रवीति ।।

dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam| mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || . prātibhāvyaṃ pratikūlo bhāvaḥ cittābhiprāyā ......... prātibhāvyaṃ virodham| atyāha atikamya bravīti ||

Verse 123

दमं शौचं दैविकं मङ्गलानि प्रायश्चित्तान्विविधाँल्लोकवादान्। एतानि यः कुरुते नैत्यकानि तस्योत्थानं देवता राधयन्ति ।।

damaṃ śaucaṃ daivikaṃ maṅgalāni prāyaścittānvividhā~llokavādān| etāni yaḥ kurute naityakāni tasyotthānaṃ devatā rādhayanti ||

Verse 124

समैर्विवाहं कुरुते न हीनैः समैः सख्यं व्यवहारं कथां च। गुणैर्विशिष्टांश्च पुरो दधाति विपश्चितस्तस्य नयाः सुनीताः ।।

samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāṃ ca| guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ ||

Verse 125

मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा। ददात्यमित्रेष्वपि याचितः सं- स्तमात्मवन्तं प्रजहत्यनर्थाः ।।

mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo mitaṃ svapityamitaṃ karma kṛtvā| dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ- stamātmavantaṃ prajahatyanarthāḥ ||

Verse 126

चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित्। मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च नाल्पोऽप्यस्य च्यवते कश्चिदर्थः ।।

cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya nānye janāḥ karma jānanti kiṃcit| mantre gupte samyaganuṣṭhite ca nālpo'pyasya cyavate kaścidarthaḥ ||

Verse 127

यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः सत्यो मृदुर्मानकृच्छुद्धभावः अतीव स ज्ञायते ज्ञातिमध्ये महामणिर्जात्य इव सप्रन्नः ।। दम्भं परवच्चनेच्छया धर्मानुष्ठानम् ।।

yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ satyo mṛdurmānakṛcchuddhabhāvaḥ atīva sa jñāyate jñātimadhye mahāmaṇirjātya iva saprannaḥ || dambhaṃ paravaccanecchayā dharmānuṣṭhānam ||

Verse 128

य आत्मनाऽपत्रपते भृशं नरः स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत अनन्तजेजाः सुमनाः समाहितः स तेजसा सूर्य इवावभासते ।। जात्य अभिजातः उत्तमे आकरे जातः ।।

ya ātmanā'patrapate bhṛśaṃ naraḥ sa sarvalokasya gururbhavatyuta anantajejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ sa tejasā sūrya ivāvabhāsate || jātya abhijātaḥ uttame ākare jātaḥ ||

Verse 129

वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः पाण्डोः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पाः । त्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश्च तवादेशं पालयन्त्याम्बिकेय ।।

vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendrakalpāḥ | tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya ||

Verse 130

प्रदायैषामुचितं तातराज्यं सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः । न देवानां नापि च मानुषाणां भविष्यसि त्वं गर्हणीयो नरेन्द्र ।।

pradāyaiṣāmucitaṃ tātarājyaṃ sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ | na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ bhaviṣyasi tvaṃ garhaṇīyo narendra ||