Adhyaya 31

Verse 1

युधिष्ठिरेण सञ्जयंप्रति धृतराष्ट्रभीष्मयोरभिवादनपूर्वकं सन्धिकरणविज्ञापननिवेदनचोदनम् ।। 1 ।। तथा दुर्योधनंप्रति तत्कृतानयोपेक्षणकथनपूर्वकं ग्रामपञ्चकदानेन सन्धिकरणसन्देशः ।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। उत सन्तमसन्तं वा बालं वृद्धं च सञ्जय। उताबलं बलीयांसं धाता प्रकुरुते वशे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः ।।

yudhiṣṭhireṇa sañjayaṃprati dhṛtarāṣṭrabhīṣmayorabhivādanapūrvakaṃ sandhikaraṇavijñāpananivedanacodanam || 1 || tathā duryodhanaṃprati tatkṛtānayopekṣaṇakathanapūrvakaṃ grāmapañcakadānena sandhikaraṇasandeśaḥ || 2 || yudhiṣṭhira uvāca| uta santamasantaṃ vā bālaṃ vṛddhaṃ ca sañjaya| utābalaṃ balīyāṃsaṃ dhātā prakurute vaśe || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sañjayayānaparvaṇi ekatriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

उत बालाय पाण्डित्यं पण्डितायोत बालताम्। ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन् ।। सन्तं साधुम्। असन्तं दुष्टम् । धाता ईश्वरः ।। 1 ।।

uta bālāya pāṇḍityaṃ paṇḍitāyota bālatām| dadāti sarvamīśānaḥ purastācchukramuccaran || santaṃ sādhum| asantaṃ duṣṭam | dhātā īśvaraḥ || 1 ||

Verse 3

बलं जिज्ञासमानस्य आचक्षीथा यथातथम्। अथ मन्त्र मन्त्रयित्वा याथातथ्येन हृष्टवत् ।।

balaṃ jijñāsamānasya ācakṣīthā yathātatham| atha mantra mantrayitvā yāthātathyena hṛṣṭavat ||

Verse 4

गावल्गणे कुरून्गत्वा धृतराष्ट्रं महाबलम् । अभिवाद्योपसंगृह्य ततः पृच्छेरनामयम् ।।

gāvalgaṇe kurūngatvā dhṛtarāṣṭraṃ mahābalam | abhivādyopasaṃgṛhya tataḥ pṛccheranāmayam ||

Verse 5

ब्रूयाश्चैनं त्वमासीनं कुरुभिः परिवारितम् । तवैव राजन्वीर्येण सुखं जीवन्ति पाण्डवाः ।।

brūyāścainaṃ tvamāsīnaṃ kurubhiḥ parivāritam | tavaiva rājanvīryeṇa sukhaṃ jīvanti pāṇḍavāḥ ||

Verse 6

तव प्रसादाद्बालास्ते प्राप्ता राज्यमरिन्दम। राज्ये तान्स्थापयित्वाऽग्रे नोपेक्षस्व विनश्यतः ।।

tava prasādādbālāste prāptā rājyamarindama| rājye tānsthāpayitvā'gre nopekṣasva vinaśyataḥ ||

Verse 7

सर्वमप्येतदेकस्य नालं सञ्जय कस्यचित् । तात संहत्य जीवामो द्विषतां मा वशं गमः ।। शुक्रं बीजभूतं प्राचीनं कर्म उच्चरन् उद्दीपयन् ।। 2 ।।

sarvamapyetadekasya nālaṃ sañjaya kasyacit | tāta saṃhatya jīvāmo dviṣatāṃ mā vaśaṃ gamaḥ || śukraṃ bījabhūtaṃ prācīnaṃ karma uccaran uddīpayan || 2 ||

Verse 8

तथा भीष्मं शान्तनवं भारतानां पितामहम्। शिरसाऽभिवदेथास्त्वं मम नाम प्रकीर्तयन् ।।

tathā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ bhāratānāṃ pitāmaham| śirasā'bhivadethāstvaṃ mama nāma prakīrtayan ||

Verse 9

अभिवाद्य च वक्तव्यस्ततोऽस्माकं पितामहः । भवता शन्तनोर्वंशो निमग्नः पुनरुद्धृतः ।।

abhivādya ca vaktavyastato'smākaṃ pitāmahaḥ | bhavatā śantanorvaṃśo nimagnaḥ punaruddhṛtaḥ ||

Verse 10

स त्वं कुरु तथा तात स्वमतेन पितामह । यथा जीवन्ति ते पौत्राः प्रीतिमन्तः परस्परम् ।।

sa tvaṃ kuru tathā tāta svamatena pitāmaha | yathā jīvanti te pautrāḥ prītimantaḥ parasparam ||

Verse 11

तथैव विदुरं ब्रूयाः कुरूणां मन्त्रधारिणम्। अयुद्धं सौम्य भाषस्व हितकामो युधिष्ठिरे ।।

tathaiva viduraṃ brūyāḥ kurūṇāṃ mantradhāriṇam| ayuddhaṃ saumya bhāṣasva hitakāmo yudhiṣṭhire ||

Verse 12

अथ दुर्योधनं ब्रूया राजपुत्रममर्षणम्। मध्ये कुरूणामासीनमनुनीय पुनः पुनः ।।

atha duryodhanaṃ brūyā rājaputramamarṣaṇam| madhye kurūṇāmāsīnamanunīya punaḥ punaḥ ||

Verse 13

अपापां यदुपैक्षस्त्वं कृष्णामेतां सभागताम् । तद्दुःखमतितिक्षाम मा वधीष्म कुरूनिति ।। सर्वं ब्रह्माण्डम्। संहत्य एकीभूय ।। 7 ।।

apāpāṃ yadupaikṣastvaṃ kṛṣṇāmetāṃ sabhāgatām | tadduḥkhamatitikṣāma mā vadhīṣma kurūniti || sarvaṃ brahmāṇḍam| saṃhatya ekībhūya || 7 ||

Verse 14

एवं पूर्वापरान्क्लेशानतितिक्षन्त पाण्डवाः। बलीयांसोऽपि सन्तो यत्तत्सर्वं कुरवो विदुः ।।

evaṃ pūrvāparānkleśānatitikṣanta pāṇḍavāḥ| balīyāṃso'pi santo yattatsarvaṃ kuravo viduḥ ||

Verse 15

यन्नः प्रव्राजयेः सौम्य अजिनैः प्रतिवासितान्। तद्दुःखमतितिक्षाम मा वधीषय कुरूनिति ।।

yannaḥ pravrājayeḥ saumya ajinaiḥ prativāsitān| tadduḥkhamatitikṣāma mā vadhīṣaya kurūniti ||

Verse 16

यत्कुन्तीं समतिक्रम्य कृष्णां केशेष्वधर्षयत्। दुःशासनस्तेऽनुमते तच्चास्माभिरुपेक्षितम् ।।

yatkuntīṃ samatikramya kṛṣṇāṃ keśeṣvadharṣayat| duḥśāsanaste'numate taccāsmābhirupekṣitam ||

Verse 17

अथोचितं स्वकं भागं लभेमहि परन्तप। निवर्तय परद्रव्याद्बुद्धिं गृद्धां नरर्षभ ।। अतितिक्षाम क्षान्तवन्तो वयम् तत्र हेतुः मां वधीष्मेति ।। 13 ।।

athocitaṃ svakaṃ bhāgaṃ labhemahi parantapa| nivartaya paradravyādbuddhiṃ gṛddhāṃ nararṣabha || atitikṣāma kṣāntavanto vayam tatra hetuḥ māṃ vadhīṣmeti || 13 ||

Verse 18

शान्तिरेवं भवेद्राजन्प्रीतिश्चैव परस्परम् । राज्यैकदेशमपि नः प्रयच्छ शममिच्छताम् ।। गृद्धां लुब्धाम् ।। 17 ।।

śāntirevaṃ bhavedrājanprītiścaiva parasparam | rājyaikadeśamapi naḥ prayaccha śamamicchatām || gṛddhāṃ lubdhām || 17 ||

Verse 19

अविस्थलं वृकस्थलं माकन्दीं वारणावतम्। अवसानं भवत्वत्र किंचिदेकं च पञ्चमम् ।।

avisthalaṃ vṛkasthalaṃ mākandīṃ vāraṇāvatam| avasānaṃ bhavatvatra kiṃcidekaṃ ca pañcamam ||

Verse 20

भ्रातॄणां देहि पञ्चानां पञ्च ग्रामान्सुयोधन। शान्तिर्नोस्तु महाप्राज्ञ ज्ञातिभिः सह सञ्जय।।

bhrātṝṇāṃ dehi pañcānāṃ pañca grāmānsuyodhana| śāntirnostu mahāprājña jñātibhiḥ saha sañjaya||

Verse 21

भ्राता भ्रातरमन्वेतु पिता पुत्रेण युज्यताम्। स्मयमानाः समायान्तु पाञ्चालाः कुरुभिः सह ।।

bhrātā bhrātaramanvetu pitā putreṇa yujyatām| smayamānāḥ samāyāntu pāñcālāḥ kurubhiḥ saha ||

Verse 22

अक्षतान्कुरु पाञ्चालान्पश्येयमिति कामये। सर्वे सुमनसस्तात शाम्याय भरतर्षभ ।।

akṣatānkuru pāñcālānpaśyeyamiti kāmaye| sarve sumanasastāta śāmyāya bharatarṣabha ||

Verse 23

अलमेव शमायास्मि तथा युद्धाय सञ्जय। धर्मार्थयोरलं चाहं मृदवे दारुणाय च ।।

alameva śamāyāsmi tathā yuddhāya sañjaya| dharmārthayoralaṃ cāhaṃ mṛdave dāruṇāya ca ||