Adhyaya 26

Verse 1

युधिष्ठिरेण स्वपरयोः शुभाशुभाभिसन्धिकथनपूर्वकं स्वस्याजय्यत्वमभिधाय इन्द्रप्रस्थे राज्यदाने शान्तिकथनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। कां नु वाचं सञ्जय मे शृणोषि। युद्धैषिणीं येन युद्धाद्बिभेषि । अयुद्धं वै तात युद्धाद्गरीयः कस्तल्लब्ध्वा जातु युद्ध्येत सूत ।।

yudhiṣṭhireṇa svaparayoḥ śubhāśubhābhisandhikathanapūrvakaṃ svasyājayyatvamabhidhāya indraprasthe rājyadāne śāntikathanam || 1 || yudhiṣṭhira uvāca| kāṃ nu vācaṃ sañjaya me śṛṇoṣi| yuddhaiṣiṇīṃ yena yuddhādbibheṣi | ayuddhaṃ vai tāta yuddhādgarīyaḥ kastallabdhvā jātu yuddhyeta sūta ||

Verse 2

अकुर्वतश्चेत्पुरुषस्य सञ्जय सिद्ध्येत्सङ्कल्पो मनसा यं यमिच्छेत्। न कर्म कुर्याद्विदितं ममैत- दन्यत्र युद्धाद्बहु यल्लघीयः ।।

akurvataścetpuruṣasya sañjaya siddhyetsaṅkalpo manasā yaṃ yamicchet| na karma kuryādviditaṃ mamaita- danyatra yuddhādbahu yallaghīyaḥ ||

Verse 3

कुतो युद्धं जातु नरोऽवगच्छे- त्को देवशप्तो हि वृणीत युद्धम्। सुखैषिणः कर्म कुर्वन्ति पार्था धर्मादहीनं यच्च लोकस्य पथ्यम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि षड्विंशोऽध्यायः ।।

kuto yuddhaṃ jātu naro'vagacche- tko devaśapto hi vṛṇīta yuddham| sukhaiṣiṇaḥ karma kurvanti pārthā dharmādahīnaṃ yacca lokasya pathyam || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sañjayayānaparvaṇi ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

धर्मोदयं सुखमाशंसमानाः कृच्छ्रोपायं तत्त्वतः कर्म दुःखम्। सुखं प्रेप्सुर्विजिघांसुश्च दुःखं कर्मारभेद्यच्च धर्मानपेतम् ।।

dharmodayaṃ sukhamāśaṃsamānāḥ kṛcchropāyaṃ tattvataḥ karma duḥkham| sukhaṃ prepsurvijighāṃsuśca duḥkhaṃ karmārabhedyacca dharmānapetam ||

Verse 5

क इन्द्रियाणां प्रीतिवशानुरानां कर्माभिज्ञः स्वशरीरं दुनोति। यया प्रमुक्तो न करोति दुःखं तृष्णां त्यजेत्सर्वधर्मादपेताम् ।। भूतपूर्वं भीमबन्धनजतुगृहदाहादि ।। 28 ।।

ka indriyāṇāṃ prītivaśānurānāṃ karmābhijñaḥ svaśarīraṃ dunoti| yayā pramukto na karoti duḥkhaṃ tṛṣṇāṃ tyajetsarvadharmādapetām || bhūtapūrvaṃ bhīmabandhanajatugṛhadāhādi || 28 ||

Verse 6

सहास्माभिर्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः ।। अहीनं अनपगतम् ।। 3 ।।

sahāsmābhirdhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ || ahīnaṃ anapagatam || 3 ||

Verse 7

कथं त्वस्मान्संप्रणुदेत्कुरुभ्यः ।। उक्तमर्थं प्रकृते योजयति संपश्येति। अस्माभिरित्यत्र धार्तराष्ट्रान् अन्तर्भाव्याह । पञ्चाधिकेन पुत्रशतेन सह धृतराष्ट्रस्य भोगं महान्तं पश्य। अथापि कृत्स्नं स्वस्यैव भवत्विति बुद्ध्याऽस्मान् राज्याद्दूरीकृत्य ततो भोगात् तृप्तिं न लभत इति भावः ।। 6 ।।

kathaṃ tvasmānsaṃpraṇudetkurubhyaḥ || uktamarthaṃ prakṛte yojayati saṃpaśyeti| asmābhirityatra dhārtarāṣṭrān antarbhāvyāha | pañcādhikena putraśatena saha dhṛtarāṣṭrasya bhogaṃ mahāntaṃ paśya| athāpi kṛtsnaṃ svasyaiva bhavatviti buddhyā'smān rājyāddūrīkṛtya tato bhogāt tṛptiṃ na labhata iti bhāvaḥ || 6 ||

Verse 8

अत्रैव स्यादवुधस्यैव कामः। प्रायः शरीरे हृदयं दुनोति ।। पितृव्यनिन्दादोषाद्भीतः पुनराह नाश्रेयानिति। यः पुण्यवत्तरः स विग्रहाणामीश्वरो भवति परैः सह विरोधं कृत्वा स्वोत्कर्षं करोति। अन्यस्तु तेनैव नश्यति। अतः स पुण्यवत्तर एव। अस्मद्दोषात्तु वयं वने दुःखमनुभवामो नतु परापराधेनेति भावः । प्रावारान् दिव्यवासांसि संविवस्ते परिधत्ते। अन्यधा अश्रेयांश्चेद्राजा तर्हि अस्मान् कुरुभ्यः कथं संप्रणुदेत् दूरीकुर्यात्। शत्रूणां राज्याद्भ्रंशनं हि पुण्यवतामेव कर्म नाश्रेयसामिति भावः ।। 7 ।।

atraiva syādavudhasyaiva kāmaḥ| prāyaḥ śarīre hṛdayaṃ dunoti || pitṛvyanindādoṣādbhītaḥ punarāha nāśreyāniti| yaḥ puṇyavattaraḥ sa vigrahāṇāmīśvaro bhavati paraiḥ saha virodhaṃ kṛtvā svotkarṣaṃ karoti| anyastu tenaiva naśyati| ataḥ sa puṇyavattara eva| asmaddoṣāttu vayaṃ vane duḥkhamanubhavāmo natu parāparādheneti bhāvaḥ | prāvārān divyavāsāṃsi saṃvivaste paridhatte| anyadhā aśreyāṃścedrājā tarhi asmān kurubhyaḥ kathaṃ saṃpraṇudet dūrīkuryāt| śatrūṇāṃ rājyādbhraṃśanaṃ hi puṇyavatāmeva karma nāśreyasāmiti bhāvaḥ || 7 ||

Verse 9

स्वयं राजा विषमस्थः परेषु सामर्थ्यमन्विच्छति तन्न साधु। यथाऽऽत्मनः पश्यति वृत्तमेव तथा परेतामपि सोऽभ्युपैति ।। अत्रेति यद्यप्येवं तथापि अन्तर्दाहकरोऽयं कामः अबुधस्य दुर्योधनादेरेव उचितो न बुधस्यास्मदादेरित्यर्थः। शरीरे शरीरमध्ये स्थितं हृदयं दुनोति खेदयति ।। 8 ।।

svayaṃ rājā viṣamasthaḥ pareṣu sāmarthyamanvicchati tanna sādhu| yathā''tmanaḥ paśyati vṛttameva tathā paretāmapi so'bhyupaiti || atreti yadyapyevaṃ tathāpi antardāhakaro'yaṃ kāmaḥ abudhasya duryodhanādereva ucito na budhasyāsmadāderityarthaḥ| śarīre śarīramadhye sthitaṃ hṛdayaṃ dunoti khedayati || 8 ||

Verse 10

आसन्नमग्निं तु निदाघकाले गम्भीरकक्षे गहने विसृज्य। यथा विवृद्धं वायुवशेन शोचे- त्क्षेमं मुमुक्षुः शिशिरव्यपाये ।। अबुधत्वमेवाह स्वयमिति। विषमस्थः संकटस्थः सन् परेषु कर्णादिषु आत्मनो वृत्तं अशक्तत्वं तथा परेषां कर्णादीनामपि स दुर्योधनोऽभ्युपैति ।। 9 ।।

āsannamagniṃ tu nidāghakāle gambhīrakakṣe gahane visṛjya| yathā vivṛddhaṃ vāyuvaśena śoce- tkṣemaṃ mumukṣuḥ śiśiravyapāye || abudhatvamevāha svayamiti| viṣamasthaḥ saṃkaṭasthaḥ san pareṣu karṇādiṣu ātmano vṛttaṃ aśaktatvaṃ tathā pareṣāṃ karṇādīnāmapi sa duryodhano'bhyupaiti || 9 ||

Verse 11

प्राप्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रोऽद्य राजा लालप्यते सञ्जय कस्य हेतोः । प्रगृह्य दुर्बुद्धिमनार्जवे रतं पुत्रं मन्दं मूढममन्त्रिणं तु ।। गम्भीरकक्षे बहुतृणे गहने वने। क्षेमं शोचेत् मम सुखं नास्तीति शोकं कुर्यात्। मुमुक्षुः तस्माद्दाहादात्मानं मोचयितुमिच्छुः । शिशिरव्यापाये वसन्ते। तत्रापि निदाघकाले दाहकाले मध्याह्ने ।। 10 ।।

prāptaiśvaryo dhṛtarāṣṭro'dya rājā lālapyate sañjaya kasya hetoḥ | pragṛhya durbuddhimanārjave rataṃ putraṃ mandaṃ mūḍhamamantriṇaṃ tu || gambhīrakakṣe bahutṛṇe gahane vane| kṣemaṃ śocet mama sukhaṃ nāstīti śokaṃ kuryāt| mumukṣuḥ tasmāddāhādātmānaṃ mocayitumicchuḥ | śiśiravyāpāye vasante| tatrāpi nidāghakāle dāhakāle madhyāhne || 10 ||

Verse 12

अनाप्तवच्चाप्ततमस्य वाचः सुयोधनो विदुरस्यावमत्य। सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी संबुध्यमानो विशतेऽधर्ममेव ।। लालप्यते दीनवद्भाषते। मन्दं अभाग्यम् ।।

anāptavaccāptatamasya vācaḥ suyodhano vidurasyāvamatya| sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī saṃbudhyamāno viśate'dharmameva || lālapyate dīnavadbhāṣate| mandaṃ abhāgyam ||

Verse 13

मेधाविनं ह्यर्थकामं कुरूणां बहुश्रुतं वाग्मिनं शीलवन्तम् । स तं राजा धृतराष्ट्रः कुरुभ्यो न सस्मार विदुरं पुत्रकाम्यात् ।। विदुरस्य वाचोऽवमत्य सुतस्य प्रियैषी अधर्ममेव संविशते आश्रयते ।।

medhāvinaṃ hyarthakāmaṃ kurūṇāṃ bahuśrutaṃ vāgminaṃ śīlavantam | sa taṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ kurubhyo na sasmāra viduraṃ putrakāmyāt || vidurasya vāco'vamatya sutasya priyaiṣī adharmameva saṃviśate āśrayate ||

Verse 14

मानघ्नस्यासौ मानकामस्य चेर्षोः संरम्भिणश्चार्थधर्मातिगस्य। दुर्भाषिणो मन्युवशानुगस्य कामात्मनो दौर्हृदैर्भावितस्य ।। कुरुभ्यः कुरूणां हितार्थम्। न सस्मार नादृतवान्। पुत्रकाम्यात् पुत्रलोभात् ।।13 ।।

mānaghnasyāsau mānakāmasya cerṣoḥ saṃrambhiṇaścārthadharmātigasya| durbhāṣiṇo manyuvaśānugasya kāmātmano daurhṛdairbhāvitasya || kurubhyaḥ kurūṇāṃ hitārtham| na sasmāra nādṛtavān| putrakāmyāt putralobhāt ||13 ||

Verse 15

अनेयस्याश्रेयसो दीर्घमन्यो- र्मित्रद्रुहः सञ्जय पापबुद्धेः। सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी प्रपश्यमानः प्राजहाद्धर्मकामौ ।। असौ राजा सुतस्य प्रियैषी धर्मकामौ प्राजहात् त्यक्तवानिति द्वयोः संबन्धः । ईर्षोः परोत्कर्षासहिष्णोः । संरम्भिणः क्रोधिनः मन्युवशानुगस्य दैन्यभाजां कर्णादीनामनुगस्य। दौर्हृदैः पापैः भावितस्य पूजितस्य ।। 14 ।।

aneyasyāśreyaso dīrghamanyo- rmitradruhaḥ sañjaya pāpabuddheḥ| sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī prapaśyamānaḥ prājahāddharmakāmau || asau rājā sutasya priyaiṣī dharmakāmau prājahāt tyaktavāniti dvayoḥ saṃbandhaḥ | īrṣoḥ parotkarṣāsahiṣṇoḥ | saṃrambhiṇaḥ krodhinaḥ manyuvaśānugasya dainyabhājāṃ karṇādīnāmanugasya| daurhṛdaiḥ pāpaiḥ bhāvitasya pūjitasya || 14 ||

Verse 16

तदैव मे सञ्जय दीव्यतोऽभू- न्मतिः कुरूणामागतः स्यादभावः । काव्यां वाचं विदुरो भाषमाणो न विन्दते यद्धार्तराष्ट्रात्प्रशंसाम् ।।

tadaiva me sañjaya dīvyato'bhū- nmatiḥ kurūṇāmāgataḥ syādabhāvaḥ | kāvyāṃ vācaṃ viduro bhāṣamāṇo na vindate yaddhārtarāṣṭrātpraśaṃsām ||

Verse 17

क्षत्तुर्यदा नान्ववर्तन्त बुद्धिं कृच्छ्रं कुरून्सूत तदाऽभ्याजगाम। यावत्प्रज्ञामन्ववर्तन्त तस्य तावत्तेषां राष्ट्रवृद्धिर्बभूव ।।

kṣatturyadā nānvavartanta buddhiṃ kṛcchraṃ kurūnsūta tadā'bhyājagāma| yāvatprajñāmanvavartanta tasya tāvatteṣāṃ rāṣṭravṛddhirbabhūva ||

Verse 18

तदर्थलुब्धस्य निबोध मेऽद्य ये मन्त्रिणो धार्तराष्ट्रस्य सूत। दुःशासनः शकुनिः सूतपुत्रो गावल्गणे पश्य संमोहमस्य ।।

tadarthalubdhasya nibodha me'dya ye mantriṇo dhārtarāṣṭrasya sūta| duḥśāsanaḥ śakuniḥ sūtaputro gāvalgaṇe paśya saṃmohamasya ||

Verse 19

सोऽहं न पश्यामि परीक्षमाणः कथं स्वस्ति स्यात्कुरुसृञ्जयानाम् । आत्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रः परेभ्यः प्रव्राजिते विदुरे दीर्घदृष्टौ ।।

so'haṃ na paśyāmi parīkṣamāṇaḥ kathaṃ svasti syātkurusṛñjayānām | āttaiśvaryo dhṛtarāṣṭraḥ parebhyaḥ pravrājite vidure dīrghadṛṣṭau ||

Verse 20

आशंसते वै धृतराष्ट्रः सपुत्रो महाराज्यमसपत्नं पृथिव्याम्। तस्मिञ्शमः केवलं नोपलभ्यः सर्वं स्वकं मद्गते मन्यतेऽर्थम् ।। अनेयस्य अशिक्षणीयस्य। अश्रेय सः अभाग्यस्य प्रपश्यमानः पश्यन्नपि ।। 15 ।।

āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭraḥ saputro mahārājyamasapatnaṃ pṛthivyām| tasmiñśamaḥ kevalaṃ nopalabhyaḥ sarvaṃ svakaṃ madgate manyate'rtham || aneyasya aśikṣaṇīyasya| aśreya saḥ abhāgyasya prapaśyamānaḥ paśyannapi || 15 ||

Verse 21

यत्तत्कर्णो मन्यते पारणीयं युद्धे गृहीतायुधमर्जुनं वै । आसंश्च युद्धानि पुरा महान्ति कथं कर्णो नाभवद्द्वीप एषाम् ।। तस्मिन् लुब्धे शमः न उपलभ्यः यः मद्गते मम वनंप्रति गमने सति सर्वं स्वकमेवार्थं मन्यते इति योज्यम् ।। 20 ।।

yattatkarṇo manyate pāraṇīyaṃ yuddhe gṛhītāyudhamarjunaṃ vai | āsaṃśca yuddhāni purā mahānti kathaṃ karṇo nābhavaddvīpa eṣām || tasmin lubdhe śamaḥ na upalabhyaḥ yaḥ madgate mama vanaṃprati gamane sati sarvaṃ svakamevārthaṃ manyate iti yojyam || 20 ||

Verse 22

कर्णश्च जानाति सुयोधनश्च द्रोणश्च जानाति पितामहश्च। अन्ये च ये कुग्वस्तत्र सन्ति यथाऽर्जुनान्नाम्त्यपरो धनुर्धरः ।।

karṇaśca jānāti suyodhanaśca droṇaśca jānāti pitāmahaśca| anye ca ye kugvastatra santi yathā'rjunānnāmtyaparo dhanurdharaḥ ||

Verse 23

जानन्त्येतन्कुरवः सर्व एव ये चाप्यन्ये भूमिपालाः समेताः। दुर्योधने राज्यमिहाभवद्यथा अरिन्दमे फाल्गुनेऽविद्यमाने ।।

jānantyetankuravaḥ sarva eva ye cāpyanye bhūmipālāḥ sametāḥ| duryodhane rājyamihābhavadyathā arindame phālgune'vidyamāne ||

Verse 24

तेनानुबन्धं मन्यते धार्तराष्ट्रः शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वम् । किरीटिना तालमात्रायुधेन तद्वेदिना संयुगं तत्र गत्वा ।। पारणीयं जेतुं शक्यम्। युद्धानि गोग्रहृदौ आसन्। द्वीपो द्वीपवत् युद्धप्रवाहेण उह्यमानस्याश्रयः ।। 21 ।।

tenānubandhaṃ manyate dhārtarāṣṭraḥ śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvam | kirīṭinā tālamātrāyudhena tadvedinā saṃyugaṃ tatra gatvā || pāraṇīyaṃ jetuṃ śakyam| yuddhāni gograhṛdau āsan| dvīpo dvīpavat yuddhapravāheṇa uhyamānasyāśrayaḥ || 21 ||

Verse 25

गाण्डीवविष्फारितशब्दमात्रं श्रुत्वैव ते धार्तराष्ट्रा म्रियन्ते। क्रुद्धं न चेदीक्षते भीमसेनं सुयोधनो मन्यते सिद्धमर्थम् ।।

gāṇḍīvaviṣphāritaśabdamātraṃ śrutvaiva te dhārtarāṣṭrā mriyante| kruddhaṃ na cedīkṣate bhīmasenaṃ suyodhano manyate siddhamartham ||

Verse 26

इन्द्रोऽप्येतन्नोत्सहेत्तात हर्तु- मैश्वर्यं नो जीवति भीमसेने। धनञ्जये नकुले चैव सूत तथा वीरे सहदेवेऽसहिष्णौ ।।

indro'pyetannotsahettāta hartu- maiśvaryaṃ no jīvati bhīmasene| dhanañjaye nakule caiva sūta tathā vīre sahadeve'sahiṣṇau ||

Verse 27

सचेदेतां प्रतिपद्येत बुद्धिं वृद्धो राजा सह पुत्रेण सूत। एवं रणे पाण्डवकोपदग्धा न नश्येयुः सञ्जय धार्तराष्ट्राः ।। अनुबन्धं बध्नातीति बन्धो राज्यादिः तमनुमूल्य वर्तमानं पाण्डवानां ममत्वं धार्तराष्ट्रो हर्तुं शक्यमन्यते। किंकृत्वा । तेन किरीटिना सह तत्र राज्ये निमित्ते सति संयुगं संग्रामं गत्वा प्राप्य । तालो हस्तचतुष्टयं तद्वेदिना धनुर्विद्यावेदिना ।। 24 ।।

sacedetāṃ pratipadyeta buddhiṃ vṛddho rājā saha putreṇa sūta| evaṃ raṇe pāṇḍavakopadagdhā na naśyeyuḥ sañjaya dhārtarāṣṭrāḥ || anubandhaṃ badhnātīti bandho rājyādiḥ tamanumūlya vartamānaṃ pāṇḍavānāṃ mamatvaṃ dhārtarāṣṭro hartuṃ śakyamanyate| kiṃkṛtvā | tena kirīṭinā saha tatra rājye nimitte sati saṃyugaṃ saṃgrāmaṃ gatvā prāpya | tālo hastacatuṣṭayaṃ tadvedinā dhanurvidyāvedinā || 24 ||

Verse 28

जानामि त्वं क्लेशमस्मासु वृत्तं त्वां पूजयन्मञ्जयाहं क्षमेयम्। वच्चास्माकं कौरवैर्भृतपूर्वं या नो वृत्तिधार्तराष्ट्रे तदाऽऽसीत् ।। एतां बुद्धिं राज्यस्य अप्रदाने नाशोऽस्तीत्येवंरूपाम् ।। 27 ।।

jānāmi tvaṃ kleśamasmāsu vṛttaṃ tvāṃ pūjayanmañjayāhaṃ kṣameyam| vaccāsmākaṃ kauravairbhṛtapūrvaṃ yā no vṛttidhārtarāṣṭre tadā''sīt || etāṃ buddhiṃ rājyasya apradāne nāśo'stītyevaṃrūpām || 27 ||

Verse 29

अद्यापि सा तत्र तथैव वर्ततां यान्ति गमिष्यामि यथा न्वमात्थ । द्वन्द्राप्रव्ये भवतु ममैव राज्यं सूयोधनो यच्छतु भाग्नाग्र्यः ।।

adyāpi sā tatra tathaiva vartatāṃ yānti gamiṣyāmi yathā nvamāttha | dvandrāpravye bhavatu mamaiva rājyaṃ sūyodhano yacchatu bhāgnāgryaḥ ||