Adhyaya 27

Verse 1

सञ्जयेन युधिष्ठिरंप्रति युद्धे दोषोद्भावनपूर्वकं परैभोगाप्रदानेपि शमाश्रयगम्यैव .....कथनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। धर्मनित्या पाण्डव ते विचेष्टा लोके श्रुता दृश्यते चापि पार्थ । महाश्रावं जीवित चाप्यनित्यं संपश्य त्वं पाण्डव मा व्यनीनशः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि सप्तविंशोऽध्यायः ।।

sañjayena yudhiṣṭhiraṃprati yuddhe doṣodbhāvanapūrvakaṃ paraibhogāpradānepi śamāśrayagamyaiva .....kathanam || 1 || sañjaya uvāca| dharmanityā pāṇḍava te viceṣṭā loke śrutā dṛśyate cāpi pārtha | mahāśrāvaṃ jīvita cāpyanityaṃ saṃpaśya tvaṃ pāṇḍava mā vyanīnaśaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sañjayayānaparvaṇi saptaviṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

नचेद्भागं कुरवोऽन्यत्र युद्धा- त्प्रयच्छेरंस्तुभ्यमजातशत्रो। भैक्षचर्यामन्धकवृष्णिराज्ये श्रेयो मन्ये न तु युद्धेन राज्यम् ।।

nacedbhāgaṃ kuravo'nyatra yuddhā- tprayaccheraṃstubhyamajātaśatro| bhaikṣacaryāmandhakavṛṣṇirājye śreyo manye na tu yuddhena rājyam ||

Verse 3

अल्पकालं जीवितं यन्मनुष्ये महास्रावं नित्यदुःखं चलं च। भूयश्च तद्यशसो नानुरूपं तस्मात्पापं पाण्डव मा कृथास्त्वम् ।।

alpakālaṃ jīvitaṃ yanmanuṣye mahāsrāvaṃ nityaduḥkhaṃ calaṃ ca| bhūyaśca tadyaśaso nānurūpaṃ tasmātpāpaṃ pāṇḍava mā kṛthāstvam ||

Verse 4

कामा मनुष्यं प्रसजन्त एते धर्मस्य ये विघ्नमूलं नरेन्द्र । पूर्वं नरस्तान्मतिमान्प्रणिघ्नन् लोके प्रशंसां लभतेऽनवद्याम् ।। महान् श्रावः श्रवणं यण महाकीर्तीत्यर्थः। मा व्यनीनशः क्रोधेन धार्तराष्ट्रन् मा नाशय ।। 1 ।।

kāmā manuṣyaṃ prasajanta ete dharmasya ye vighnamūlaṃ narendra | pūrvaṃ narastānmatimānpraṇighnan loke praśaṃsāṃ labhate'navadyām || mahān śrāvaḥ śravaṇaṃ yaṇa mahākīrtītyarthaḥ| mā vyanīnaśaḥ krodhena dhārtarāṣṭran mā nāśaya || 1 ||

Verse 5

निबन्धनी ह्यर्थतृष्णेह पार्थ तामिच्छतां बाध्यते धर्म एव। धर्मं तु यः प्रणृणीते स बुद्धः कामे गृध्नो हीयतेऽर्थानुरोधात् ।। प्रसजन्ते स्पृशन्ति ।। 4 ।।

nibandhanī hyarthatṛṣṇeha pārtha tāmicchatāṃ bādhyate dharma eva| dharmaṃ tu yaḥ praṇṛṇīte sa buddhaḥ kāme gṛdhno hīyate'rthānurodhāt || prasajante spṛśanti || 4 ||

Verse 6

धर्मं कृत्वा कर्मणां तात मुख्यं महाप्रतापः सवितेव भाति। हीनो हि धर्मेण महीमपीमां लब्ध्वा नरः सीदति पापबुद्धिः ।। गृघ्नः स्पृहावान् ।। 5 ।।

dharmaṃ kṛtvā karmaṇāṃ tāta mukhyaṃ mahāpratāpaḥ saviteva bhāti| hīno hi dharmeṇa mahīmapīmāṃ labdhvā naraḥ sīdati pāpabuddhiḥ || gṛghnaḥ spṛhāvān || 5 ||

Verse 7

वेदोऽधीतश्चरितं ब्रह्मचर्यं यज्ञैरिष्टं ब्राह्मणेभ्यश्च दत्तम् । परं स्थानं मन्यमानेन भूय आत्मा दत्तो वर्षपूगं सुखेभ्यः ।। कर्मणां अर्थकामाद्यर्थानां मध्ये ।। 6 ।।

vedo'dhītaścaritaṃ brahmacaryaṃ yajñairiṣṭaṃ brāhmaṇebhyaśca dattam | paraṃ sthānaṃ manyamānena bhūya ātmā datto varṣapūgaṃ sukhebhyaḥ || karmaṇāṃ arthakāmādyarthānāṃ madhye || 6 ||

Verse 8

सुखप्रिये सेवमानोऽतिवेलं योगाभ्यासे यो न करोति कर्म। वित्तक्षये हीनसुखोऽतिवेलं दुःखं शेते कामवेगप्रणुन्नः ।। परं स्थानं परलोकं मन्यमानेन मानयता। पर्षपूगं वर्षगणम्। तत्रत्यसुखेभ्यस्तदर्थं त्वया आत्मापि दत्तः ।। 7 ।।

sukhapriye sevamāno'tivelaṃ yogābhyāse yo na karoti karma| vittakṣaye hīnasukho'tivelaṃ duḥkhaṃ śete kāmavegapraṇunnaḥ || paraṃ sthānaṃ paralokaṃ manyamānena mānayatā| parṣapūgaṃ varṣagaṇam| tatratyasukhebhyastadarthaṃ tvayā ātmāpi dattaḥ || 7 ||

Verse 9

एवं पुनर्ब्रह्मचर्याऽप्रसक्तो हित्वा धर्मं यः प्रकरोत्यधर्मम्। अश्रद्दधत्परलोकाय मूढो हित्वा देहं तप्यते प्रेत्य मन्दः ।। सुखप्रिये भोगान् पुत्रादींश्च सेवमानः । योगाभ्यासे चित्तवृत्तिनिरोधमभ्यसितुं कर्म आसनप्राणायामादिकं न करोति ।। 8 ।।

evaṃ punarbrahmacaryā'prasakto hitvā dharmaṃ yaḥ prakarotyadharmam| aśraddadhatparalokāya mūḍho hitvā dehaṃ tapyate pretya mandaḥ || sukhapriye bhogān putrādīṃśca sevamānaḥ | yogābhyāse cittavṛttinirodhamabhyasituṃ karma āsanaprāṇāyāmādikaṃ na karoti || 8 ||

Verse 10

न कर्मणां विप्रणाशोऽस्त्यमुत्र पुण्यानां वाऽप्यथवा पापकानाम् । पूर्वं कर्तुर्गच्छति पुण्यपापं पश्चात्त्वेनमनुयात्येव कर्ता ।। धर्मं च यज्ञादिरूपं हित्वा यः अधर्ममेव प्रकरोति संचिनोति ।। 9 ।।

na karmaṇāṃ vipraṇāśo'styamutra puṇyānāṃ vā'pyathavā pāpakānām | pūrvaṃ karturgacchati puṇyapāpaṃ paścāttvenamanuyātyeva kartā || dharmaṃ ca yajñādirūpaṃ hitvā yaḥ adharmameva prakaroti saṃcinoti || 9 ||

Verse 11

न्यायोपेतं ब्राह्मणेभ्योऽथ दत्तं श्रद्धापूतं गन्धरसोपपन्नम् । अन्वाहार्येषूत्तमदक्षिणेषु तथारूपं कर्म विख्यायते ते ।। कृतं कर्म भोगं विना आत्मज्ञानं विना वा न नश्यतीत्यर्थः ।। 10 ।।

nyāyopetaṃ brāhmaṇebhyo'tha dattaṃ śraddhāpūtaṃ gandharasopapannam | anvāhāryeṣūttamadakṣiṇeṣu tathārūpaṃ karma vikhyāyate te || kṛtaṃ karma bhogaṃ vinā ātmajñānaṃ vinā vā na naśyatītyarthaḥ || 10 ||

Verse 12

इह क्षेत्रे क्रियते पार्थ कार्यं न वै किंचित्क्रियते प्रेत्य कार्यम् । कृतं त्वया पारलोक्यं च कर्म पुण्यं महत्सद्भिरतिप्रशस्तम् ।। अन्वाहार्येष्वित्यनेन श्रौतमिष्ट्यादिकं लक्ष्यते। तत्रहि अन्वाहार्यो दक्षिणात्वेन दीयते ।। 11 ।।

iha kṣetre kriyate pārtha kāryaṃ na vai kiṃcitkriyate pretya kāryam | kṛtaṃ tvayā pāralokyaṃ ca karma puṇyaṃ mahatsadbhiratipraśastam || anvāhāryeṣvityanena śrautamiṣṭyādikaṃ lakṣyate| tatrahi anvāhāryo dakṣiṇātvena dīyate || 11 ||

Verse 13

जहाति मृत्युं च जरां भयं च न क्षुत्पिपासे मनसोऽप्रियाणि। न कर्तव्यं विद्यते तत्र किंचि- दन्यत्र वै चेन्द्रियप्रीणनाद्धि ।। कार्यं धर्मः । प्रेत्य मृत्वा ।। 12 ।।

jahāti mṛtyuṃ ca jarāṃ bhayaṃ ca na kṣutpipāse manaso'priyāṇi| na kartavyaṃ vidyate tatra kiṃci- danyatra vai cendriyaprīṇanāddhi || kāryaṃ dharmaḥ | pretya mṛtvā || 12 ||

Verse 14

एवंरूपं कर्मफलं नरेन्द्र मातापित्रोर्हृदयस्याप्रियेण। त्यज क्रोधं पाण्डव हर्षजं च लोकावुभौ मा प्रहासीश्चिराया ।। परलोके कर्म नास्तीत्याह जहातीति ।। 13 ।।

evaṃrūpaṃ karmaphalaṃ narendra mātāpitrorhṛdayasyāpriyeṇa| tyaja krodhaṃ pāṇḍava harṣajaṃ ca lokāvubhau mā prahāsīścirāyā || paraloke karma nāstītyāha jahātīti || 13 ||

Verse 15

अन्तं गत्वा कर्मणां या प्रशंसा सत्यं दमं चार्जवमानृशंस्यम् । अश्वमेधं राजसूयं तथेष्ट्वा पापस्यान्तं कर्मणो मा पुनर्गाः ।।

antaṃ gatvā karmaṇāṃ yā praśaṃsā satyaṃ damaṃ cārjavamānṛśaṃsyam | aśvamedhaṃ rājasūyaṃ tatheṣṭvā pāpasyāntaṃ karmaṇo mā punargāḥ ||

Verse 16

तच्चेदेवं द्वेषरूपेण पार्थाः करिष्यध्वं कर्म पापं चिराय। निवसध्वं वर्षपूगान्वनेषु दुःखं वासं पाण्डवा धर्म एव ।। अत्र कर्म कुर्वन् कामवशादमुत्र फलं न प्रार्थयेतेत्यर्थः । कर्मजं फलं त्यक्त्वा परेण वैराग्येण संपन्नो मोक्षार्थं योगाभ्यासमेव कुरुष्व किं राज्येन बन्धुनाशलभ्येनेत्यर्थः ।। 14 ।।

taccedevaṃ dveṣarūpeṇa pārthāḥ kariṣyadhvaṃ karma pāpaṃ cirāya| nivasadhvaṃ varṣapūgānvaneṣu duḥkhaṃ vāsaṃ pāṇḍavā dharma eva || atra karma kurvan kāmavaśādamutra phalaṃ na prārthayetetyarthaḥ | karmajaṃ phalaṃ tyaktvā pareṇa vairāgyeṇa saṃpanno mokṣārthaṃ yogābhyāsameva kuruṣva kiṃ rājyena bandhunāśalabhyenetyarthaḥ || 14 ||

Verse 17

प्रव्रज्यया यातयित्वा पुरस्ता- दात्माधीनं यद्बलं ते तदाऽसीत्। नित्यं च वश्याः सचिवास्तवेमे जनार्दनो युयुधाश्च वीरः ।। तच्चेदिति। भो पार्थाः भो पाण्डवाः तत्पापं कर्म गोत्रवधरूपं द्वेषरूपेण चिराय प्रागेव चेत्करिष्यध्वं तर्हि यद्वने वर्षपूगान् दुःखं वासं निवसध्वं तद्धर्म एवेति यत्तत्पदाध्याहारेण योज्यम्। राज्यार्थं सर्वलोकनाशमिच्छतां भवतां दुर्योधनेन यो वनवासः कारितः स धर्म एवेत्यर्थः ।। 16 ।।

pravrajyayā yātayitvā purastā- dātmādhīnaṃ yadbalaṃ te tadā'sīt| nityaṃ ca vaśyāḥ sacivāstaveme janārdano yuyudhāśca vīraḥ || taccediti| bho pārthāḥ bho pāṇḍavāḥ tatpāpaṃ karma gotravadharūpaṃ dveṣarūpeṇa cirāya prāgeva cetkariṣyadhvaṃ tarhi yadvane varṣapūgān duḥkhaṃ vāsaṃ nivasadhvaṃ taddharma eveti yattatpadādhyāhāreṇa yojyam| rājyārthaṃ sarvalokanāśamicchatāṃ bhavatāṃ duryodhanena yo vanavāsaḥ kāritaḥ sa dharma evetyarthaḥ || 16 ||

Verse 18

मत्स्यो राजा रुक्मरथः सपुत्रः प्रहारिभिः सहपुत्रैर्विराटः। राजानस्ते ये विजिताः पुरस्ता- त्त्वामेव ते संश्रयेयुः समस्ताः ।।

matsyo rājā rukmarathaḥ saputraḥ prahāribhiḥ sahaputrairvirāṭaḥ| rājānaste ye vijitāḥ purastā- ttvāmeva te saṃśrayeyuḥ samastāḥ ||

Verse 19

महासहायः प्रतपन्बलस्थः पुरस्कृतो वासुदेवार्जुनाभ्याम्। वरान्हनिष्यन्द्विषतो रङ्गमध्ये व्यनेष्यथा धार्तराष्ट्रस्य दर्पम् ।।

mahāsahāyaḥ pratapanbalasthaḥ puraskṛto vāsudevārjunābhyām| varānhaniṣyandviṣato raṅgamadhye vyaneṣyathā dhārtarāṣṭrasya darpam ||

Verse 20

बलं कस्माद्वर्धयित्वा परस्य निजान्कस्मात्कर्शयित्वा सहायान्। निरुष्य कस्माद्वर्षपूगान्वनेषु युयुत्ससे पाण्डव हीनकाले।। पुरस्तात् प्रव्रजनकाले एव यत् यतः पुरस्तादपि एतद्बलं आत्माधीनमेवासीत्। ज्ञातिवधेनापि राज्यसुखमावश्यकं चेत्तर्हि पूर्वमेव सहायसत्वात्कुतो न युद्धं कृतमिति एतदादिश्लोकचतुष्टयर्थः ।। 17 ।।

balaṃ kasmādvardhayitvā parasya nijānkasmātkarśayitvā sahāyān| niruṣya kasmādvarṣapūgānvaneṣu yuyutsase pāṇḍava hīnakāle|| purastāt pravrajanakāle eva yat yataḥ purastādapi etadbalaṃ ātmādhīnamevāsīt| jñātivadhenāpi rājyasukhamāvaśyakaṃ cettarhi pūrvameva sahāyasatvātkuto na yuddhaṃ kṛtamiti etadādiślokacatuṣṭayarthaḥ || 17 ||

Verse 21

अप्राज्ञो वा पाण्डव युद्ध्यमानो- ऽधर्मज्ञो वा भूतिमथोऽभ्युपैति। प्रज्ञावान्वा बुद्ध्यमानोऽपि धर्मं संस्तम्भाद्वा सोऽपि भूतेरपैति ।। हीनकाले गते काले इत्यर्थः ।। 20 ।।

aprājño vā pāṇḍava yuddhyamāno- 'dharmajño vā bhūtimatho'bhyupaiti| prajñāvānvā buddhyamāno'pi dharmaṃ saṃstambhādvā so'pi bhūterapaiti || hīnakāle gate kāle ityarthaḥ || 20 ||

Verse 22

नाधर्मे ते धीयते पार्थ बुद्धि- र्न संरम्भात्कर्म चकर्थ पापम् । आत्थ किं तत्कारणं यस्य हेतोः प्रज्ञाविरुद्धं कर्म चिकीर्षसीदम् ।।

nādharme te dhīyate pārtha buddhi- rna saṃrambhātkarma cakartha pāpam | āttha kiṃ tatkāraṇaṃ yasya hetoḥ prajñāviruddhaṃ karma cikīrṣasīdam ||

Verse 23

अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगि यशोमुषं पापफलोदयं वा। सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ।। सर्वथापि युद्धं न कर्तव्यं जयपराजययोरव्यवस्थितत्वादित्याह अप्राह इति। भूतेरपैति दैवादिति शेषः ।। 21 ।।

avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣarogi yaśomuṣaṃ pāpaphalodayaṃ vā| satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto manyuṃ mahārāja piba praśāmya || sarvathāpi yuddhaṃ na kartavyaṃ jayaparājayayoravyavasthitatvādityāha aprāha iti| bhūterapaiti daivāditi śeṣaḥ || 21 ||

Verse 24

पापानुबन्धं को नु तं कामयेत क्षमैव ते ज्यायसी नोत भोगाः । यत्र भीष्मः शान्तनवो हतः स्या- द्यत्र द्रोणः सहपुत्रो हतः स्यात् ।।

pāpānubandhaṃ ko nu taṃ kāmayeta kṣamaiva te jyāyasī nota bhogāḥ | yatra bhīṣmaḥ śāntanavo hataḥ syā- dyatra droṇaḥ sahaputro hataḥ syāt ||

Verse 25

कृपः शल्यः सौमदत्तिर्विकर्णो विविंशतिः कर्णदुर्योधनौ च। एतान्हत्वा कीदृशं तत्सुखं स्या- द्यद्विन्देथास्तदनुब्रूहि पार्थ ।।

kṛpaḥ śalyaḥ saumadattirvikarṇo viviṃśatiḥ karṇaduryodhanau ca| etānhatvā kīdṛśaṃ tatsukhaṃ syā- dyadvindethāstadanubrūhi pārtha ||

Verse 26

लब्ध्वाऽपीमां पृथिवीं सागरान्तां जरामृत्यू नैव हि त्वं प्रजह्याः। प्रियाप्रिये सुखदुःखे च राज- न्नैवं विद्वान्नैव युद्धं कुरु त्वम् ।।

labdhvā'pīmāṃ pṛthivīṃ sāgarāntāṃ jarāmṛtyū naiva hi tvaṃ prajahyāḥ| priyāpriye sukhaduḥkhe ca rāja- nnaivaṃ vidvānnaiva yuddhaṃ kuru tvam ||

Verse 27

अमात्यानां यदि कामस्य हेतो- रेवं युक्तं कर्म चिकीर्षसि त्वम्। अपक्रमेः स्वं प्रदायैव तेषां मागास्त्वं वै देवयानात्पथोऽद्य ।। अव्याधिजं कटुकं पित्तादिकं विनाप्यरोचकम् । यशोमुषं यशोहरम्। पेयं गिलनीयम्। मन्युं क्रोधम्। प्रशाम्य शान्तो भव ।। 23 ।।

amātyānāṃ yadi kāmasya heto- revaṃ yuktaṃ karma cikīrṣasi tvam| apakrameḥ svaṃ pradāyaiva teṣāṃ māgāstvaṃ vai devayānātpatho'dya || avyādhijaṃ kaṭukaṃ pittādikaṃ vināpyarocakam | yaśomuṣaṃ yaśoharam| peyaṃ gilanīyam| manyuṃ krodham| praśāmya śānto bhava || 23 ||