Adhyaya 25

Verse 1

सञ्जयेन युद्धनिन्दापूर्वकं पाण्डवैः शमस्वीकारस्य भीष्मधृतराष्ट्राद्यभिमतत्वकथनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। समागताः पाण्डवाः सृञ्जयाश्च जनार्दनो युयुधानो विराटः। यत्ते वाक्यं धृतराष्ट्रानुशिष्टं गावल्गणे ब्रूहि तत्सूतपुत्र ।।

sañjayena yuddhanindāpūrvakaṃ pāṇḍavaiḥ śamasvīkārasya bhīṣmadhṛtarāṣṭrādyabhimatatvakathanam || 1 || yudhiṣṭhira uvāca| samāgatāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāśca janārdano yuyudhāno virāṭaḥ| yatte vākyaṃ dhṛtarāṣṭrānuśiṣṭaṃ gāvalgaṇe brūhi tatsūtaputra ||

Verse 2

संजय उवाच। 5-22-2x अजातशत्रुं च वृकोदरं च धनञ्जयं माद्रवतीसुतौ च। आमन्त्रये वासुदेवं च शौरिं युयुधानं चेकितानं विराटम् ।।

saṃjaya uvāca| 5-22-2x ajātaśatruṃ ca vṛkodaraṃ ca dhanañjayaṃ mādravatīsutau ca| āmantraye vāsudevaṃ ca śauriṃ yuyudhānaṃ cekitānaṃ virāṭam ||

Verse 3

पञ्चालानामधिपं चैव वृद्धं धृष्टद्युम्नं पार्षतं याज्ञसेनिम् । सर्वे वाचं शृणुतेमां मदीयां वक्ष्यामि यां भूतिमिच्छन्कुरूणाम् ।।

pañcālānāmadhipaṃ caiva vṛddhaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ pārṣataṃ yājñasenim | sarve vācaṃ śṛṇutemāṃ madīyāṃ vakṣyāmi yāṃ bhūtimicchankurūṇām ||

Verse 4

शमं राजा धृतराष्ट्रोऽभिनन्द- न्नयोजयत्त्वरमाणो रथं मे। सभ्रातृपुत्रस्वजनस्य राज्ञ- स्तद्रोचतां पाण्डवानां शमोऽस्तु ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि पञ्चविंशोऽध्यायः ।।

śamaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'bhinanda- nnayojayattvaramāṇo rathaṃ me| sabhrātṛputrasvajanasya rājña- stadrocatāṃ pāṇḍavānāṃ śamo'stu || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sañjayayānaparvaṇi pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 5

सर्वैर्धर्मैः समुपेतास्तु पार्थाः संस्थानेन मार्दनेवार्जवेन। जाताः कुले ह्यनृशंसा वदान्या हीनिषेवाः कर्मणां निश्चयज्ञाः ।। रथमयोजयत्। इह आगन्तुम्। राज्ञः तत् वचनं पाण्डवानां रोचतां ततश्च शमोऽस्तु ।। 4 ।।

sarvairdharmaiḥ samupetāstu pārthāḥ saṃsthānena mārdanevārjavena| jātāḥ kule hyanṛśaṃsā vadānyā hīniṣevāḥ karmaṇāṃ niścayajñāḥ || rathamayojayat| iha āgantum| rājñaḥ tat vacanaṃ pāṇḍavānāṃ rocatāṃ tataśca śamo'stu || 4 ||

Verse 6

न युज्यते कर्म युष्मासु हीनं सत्वं हि वस्तादृशं भीमसेनाः । उद्भासते ह्यञ्जनबिन्दुवत्त- च्छुभ्रे वस्त्रे यद्भवेत्किल्बिषं वः ।। संस्थानेनाकारेण। मार्दवेन कृपया। आर्जवेन अकौटिल्येन। अनृशंसाः अनुग्राः । ह्रीनिषेवाः लज्जापरायणाः ।। 5 ।।

na yujyate karma yuṣmāsu hīnaṃ satvaṃ hi vastādṛśaṃ bhīmasenāḥ | udbhāsate hyañjanabinduvatta- cchubhre vastre yadbhavetkilbiṣaṃ vaḥ || saṃsthānenākāreṇa| mārdavena kṛpayā| ārjavena akauṭilyena| anṛśaṃsāḥ anugrāḥ | hrīniṣevāḥ lajjāparāyaṇāḥ || 5 ||

Verse 7

सर्वक्षयो दृश्यते यत्र कृत्स्नः पापोदयो भावसंस्थः कुरूणाम्। कस्तत्र कुर्याञ्जातु कर्म प्रजानन् पराजयो यत्र समो जयश्च ।। हीनं हिंस्रं सत्त्वं बुद्धिसत्वं साधुत्वं वा। भीमसेनाः भीषणसैन्याः ।। 6 ।।

sarvakṣayo dṛśyate yatra kṛtsnaḥ pāpodayo bhāvasaṃsthaḥ kurūṇām| kastatra kuryāñjātu karma prajānan parājayo yatra samo jayaśca || hīnaṃ hiṃsraṃ sattvaṃ buddhisatvaṃ sādhutvaṃ vā| bhīmasenāḥ bhīṣaṇasainyāḥ || 6 ||

Verse 8

ते वै धन्या यैः कृतं ज्ञातिकार्यं ते वै पुत्राः सुहृदो बान्धवाश्च। उपक्रुष्टं जीवितं सन्त्यजेयु- र्यतः कुरूणां नियतो वै भवः स्यात् ।। यत्र सङ्ग्रामे भावसंस्थः स इति शेषः ।। 7 ।।

te vai dhanyā yaiḥ kṛtaṃ jñātikāryaṃ te vai putrāḥ suhṛdo bāndhavāśca| upakruṣṭaṃ jīvitaṃ santyajeyu- ryataḥ kurūṇāṃ niyato vai bhavaḥ syāt || yatra saṅgrāme bhāvasaṃsthaḥ sa iti śeṣaḥ || 7 ||

Verse 9

ते चेत्कुरूननुशिष्याथ पार्था निर्णीय सर्वान्द्विषतो निगृह्य। समं वस्तज्जीवितं मृत्युन स्या- द्यज्जीवध्वं ज्ञातिवधेन साधु ।। ज्ञातीनां दुर्योधनादीनां कार्यं घोषयात्रायां गन्धर्वेभ्यो मोचनादिकं उपक्रुष्टं निन्दितम् ।। 8 ।।

te cetkurūnanuśiṣyātha pārthā nirṇīya sarvāndviṣato nigṛhya| samaṃ vastajjīvitaṃ mṛtyuna syā- dyajjīvadhvaṃ jñātivadhena sādhu || jñātīnāṃ duryodhanādīnāṃ kāryaṃ ghoṣayātrāyāṃ gandharvebhyo mocanādikaṃ upakruṣṭaṃ ninditam || 8 ||

Verse 10

को ह्येव युष्मान्सह केशवेन सचेकितानान्पार्षतबाहुगुप्तान्। ससात्यकीन्विषहेत प्रजेतुं लब्ध्वाऽपि देवान्सचिवान्सहेन्द्रान् ।।

ko hyeva yuṣmānsaha keśavena sacekitānānpārṣatabāhuguptān| sasātyakīnviṣaheta prajetuṃ labdhvā'pi devānsacivānsahendrān ||

Verse 11

को वा कुरून्द्रोणभीष्माभिगुप्ता- नश्वत्थाम्ना शल्यकृपादिभिश्च। रणे विजेतुं विषहेत राजन् राधेयगुप्तान्सह भूमिपालैः ।।

ko vā kurūndroṇabhīṣmābhiguptā- naśvatthāmnā śalyakṛpādibhiśca| raṇe vijetuṃ viṣaheta rājan rādheyaguptānsaha bhūmipālaiḥ ||

Verse 12

महद्बलं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञः को वै शक्तो हन्तुमक्षीयमाणः । सोऽहं जये चैव पराजये च निःश्रेयसं नाधिगच्छामि किंचित् ।। निर्णीय निश्चयं कृत्वा। निगृह्य हत्वेत्यर्थः ।। 9 ।।

mahadbalaṃ dhārtarāṣṭrasya rājñaḥ ko vai śakto hantumakṣīyamāṇaḥ | so'haṃ jaye caiva parājaye ca niḥśreyasaṃ nādhigacchāmi kiṃcit || nirṇīya niścayaṃ kṛtvā| nigṛhya hatvetyarthaḥ || 9 ||

Verse 13

कथं हि नीचा इव दौष्कुलेया निर्धर्मार्थं कर्म कुर्युश्च पार्थाः । सोऽहं प्रसाद्य प्रणतो वासुदेवं पञ्चालानामधिपं चैव वृद्धम् ।। निःश्रेयसं निश्चयम् ।। 12 ।।

kathaṃ hi nīcā iva dauṣkuleyā nirdharmārthaṃ karma kuryuśca pārthāḥ | so'haṃ prasādya praṇato vāsudevaṃ pañcālānāmadhipaṃ caiva vṛddham || niḥśreyasaṃ niścayam || 12 ||

Verse 14

कृताञ्जलिः शरणं वः प्रपद्ये कथं स्वस्ति स्यात्कुरुसृञ्जयानाम्। न ह्येवमेवं वचनं वासुदेवो धनञ्जयो वा जातु किंचिन्न कुर्यात् ।। निर्धर्मार्थं धर्मार्थयोर्विरुद्धं कम कथं कुर्युः । प्रणतः अस्मीति शेषः ।। 13 ।।

kṛtāñjaliḥ śaraṇaṃ vaḥ prapadye kathaṃ svasti syātkurusṛñjayānām| na hyevamevaṃ vacanaṃ vāsudevo dhanañjayo vā jātu kiṃcinna kuryāt || nirdharmārthaṃ dharmārthayorviruddhaṃ kama kathaṃ kuryuḥ | praṇataḥ asmīti śeṣaḥ || 13 ||

Verse 15

प्रणान्दद्याद्याचमानः कुतोऽन्य- देतद्विद्वन्साधनार्थं ब्रवीमि । एतद्राज्ञो भीष्मपुरोगमस्य मतं यद्वः शान्तिरिहोत्तमा स्यात् ।।

praṇāndadyādyācamānaḥ kuto'nya- detadvidvansādhanārthaṃ bravīmi | etadrājño bhīṣmapurogamasya mataṃ yadvaḥ śāntirihottamā syāt ||