Adhyaya 20

Verse 1

हस्तिनपुरंगतेन द्रुपदपुरोहितेन राज्ञां सभामध्ये द्रुपदवचनकथनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। स च कौरव्यमासाद्य द्रुपदस्य पुरोहितः। सत्कृतो धृतराष्ट्रेण भीष्मेण विदुरेण च ।।

hastinapuraṃgatena drupadapurohitena rājñāṃ sabhāmadhye drupadavacanakathanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| sa ca kauravyamāsādya drupadasya purohitaḥ| satkṛto dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmeṇa vidureṇa ca ||

Verse 2

सर्वकौशल्यमुक्त्वाऽऽदौ पृष्ट्वा चैवमनामयम्। सर्वसेनाप्रणेतॄणां मध्ये वाक्यमुवाच ह ।।

sarvakauśalyamuktvā''dau pṛṣṭvā caivamanāmayam| sarvasenāpraṇetṝṇāṃ madhye vākyamuvāca ha ||

Verse 3

सर्वैर्भवद्भिर्विदितो राजधर्मः सनातनः। वाक्योपादानहेतोस्तु वक्ष्यामि विदिते सति ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि विंशोऽध्यायः ।।

sarvairbhavadbhirvidito rājadharmaḥ sanātanaḥ| vākyopādānahetostu vakṣyāmi vidite sati || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sañjayayānaparvaṇi viṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च सुतावेकस्य विश्रुतौ । तयोः समानं द्रविणं पैतृकं नात्र संशयः ।।

dhṛtarāṣṭraśca pāṇḍuśca sutāvekasya viśrutau | tayoḥ samānaṃ draviṇaṃ paitṛkaṃ nātra saṃśayaḥ ||

Verse 5

धृतराष्ट्रस्य ये पुत्राः प्राप्तं तैः पैतृकं वसु। पाण्डुपुत्राः कथं नाम न प्राप्ताः पैतृकं वसु ।।

dhṛtarāṣṭrasya ye putrāḥ prāptaṃ taiḥ paitṛkaṃ vasu| pāṇḍuputrāḥ kathaṃ nāma na prāptāḥ paitṛkaṃ vasu ||

Verse 6

वनं गतैः पाण्डवेयैर्विदितं वः पुरा यथा। न प्राप्तं पैतृकं द्रव्यं धृतराष्ट्रेण यद्धृतम्।।

vanaṃ gataiḥ pāṇḍaveyairviditaṃ vaḥ purā yathā| na prāptaṃ paitṛkaṃ dravyaṃ dhṛtarāṣṭreṇa yaddhṛtam||

Verse 7

प्राणान्तिकैरप्युपायैः प्रयतद्भिरनेकशः । शेषवन्तो न शकिता नेतुं वै यमसादनम् ।। वाक्येति। भवद्भिः किंचिद्वक्तव्यमतो हेतोरित्यर्थः ।।

prāṇāntikairapyupāyaiḥ prayatadbhiranekaśaḥ | śeṣavanto na śakitā netuṃ vai yamasādanam || vākyeti| bhavadbhiḥ kiṃcidvaktavyamato hetorityarthaḥ ||

Verse 8

पुनश्च वर्धितं राज्यं स्वबलेन महात्मभिः । छद्मनाऽपहृतं क्षुद्रैर्धार्तराष्ट्रैः ससौबलैः ।।

punaśca vardhitaṃ rājyaṃ svabalena mahātmabhiḥ | chadmanā'pahṛtaṃ kṣudrairdhārtarāṣṭraiḥ sasaubalaiḥ ||

Verse 9

तदप्यनुमतं कर्म यथा युक्तमनेन वै। वासिताश्च महारण्ये वर्षाणीह त्रयोदश ।।

tadapyanumataṃ karma yathā yuktamanena vai| vāsitāśca mahāraṇye varṣāṇīha trayodaśa ||

Verse 10

सभायां क्लेशितैर्वीरैः सहभार्यैस्तथा भृशम् । अरण्ये विविधाः क्लेशाः संप्राप्तास्तैः सुदारुणाः ।।

sabhāyāṃ kleśitairvīraiḥ sahabhāryaistathā bhṛśam | araṇye vividhāḥ kleśāḥ saṃprāptāstaiḥ sudāruṇāḥ ||

Verse 11

तथा विराटनगरे योन्यन्तरगतैरिव। प्राप्तः परमसंक्लेशो यथा पापैर्महात्मभिः ।।

tathā virāṭanagare yonyantaragatairiva| prāptaḥ paramasaṃkleśo yathā pāpairmahātmabhiḥ ||

Verse 12

ते सर्वं पृष्ठतः कृत्वा तत्पूर्वं कर्म किल्विषम् । साम्नैव कुरुभिः सन्धिमिच्छन्ति कुरुपुङ्गवाः ।।

te sarvaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tatpūrvaṃ karma kilviṣam | sāmnaiva kurubhiḥ sandhimicchanti kurupuṅgavāḥ ||

Verse 13

तेषां च वृत्तमाज्ञाय वृत्तं दुर्योधनस्य च। अनुनेतुमिहार्हन्ति धार्तराष्ट्रं सुहृज्जनाः ।।

teṣāṃ ca vṛttamājñāya vṛttaṃ duryodhanasya ca| anunetumihārhanti dhārtarāṣṭraṃ suhṛjjanāḥ ||

Verse 14

न हि ते विग्रहं वीराः कुर्वन्ति कुरुभिः सह। अविनाशेन लोकस्य काङ्क्षन्ते पाण्डवाः स्वकम् ।।

na hi te vigrahaṃ vīrāḥ kurvanti kurubhiḥ saha| avināśena lokasya kāṅkṣante pāṇḍavāḥ svakam ||

Verse 15

यश्चापि धार्तराष्ट्रस्य हेतुः स्याद्विग्रहं प्रति। स च हेतुर्न मन्तव्यो बलीयांसस्तथा हि ते ।।

yaścāpi dhārtarāṣṭrasya hetuḥ syādvigrahaṃ prati| sa ca heturna mantavyo balīyāṃsastathā hi te ||

Verse 16

अक्षौहिण्यश्च सप्तैव धर्मपुत्रस्य सङ्गताः। युयुत्समानाः कुरुभिः प्रतीक्षन्तेऽस्य शासनम् ।।

akṣauhiṇyaśca saptaiva dharmaputrasya saṅgatāḥ| yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pratīkṣante'sya śāsanam ||

Verse 17

अपरे पुरुषव्याघ्राः सहस्राक्षौहिणीसमाः । सात्यकिर्भीमसेनश्च यमौ च सुमहाबलौ ।।

apare puruṣavyāghrāḥ sahasrākṣauhiṇīsamāḥ | sātyakirbhīmasenaśca yamau ca sumahābalau ||

Verse 18

एकादशैताः पृतना एकतश्च समागताः । एकतश्च महाबाहुर्बहुरूपी धनञ्जयः ।।

ekādaśaitāḥ pṛtanā ekataśca samāgatāḥ | ekataśca mahābāhurbahurūpī dhanañjayaḥ ||

Verse 19

यथा किरीटी सर्वाभ्यः सेनाभ्यो व्यतिरिच्यते। एवमेव महाबाहुर्वासुदेवो महाद्युतिः ।।

yathā kirīṭī sarvābhyaḥ senābhyo vyatiricyate| evameva mahābāhurvāsudevo mahādyutiḥ ||

Verse 20

बहुलत्वं च सेनानां विक्रमं च किरीटिनः। बुद्धिमत्त्वं च कृष्णस्य बुद्ध्वा युध्येत को नरः ।।

bahulatvaṃ ca senānāṃ vikramaṃ ca kirīṭinaḥ| buddhimattvaṃ ca kṛṣṇasya buddhvā yudhyeta ko naraḥ ||

Verse 21

ते भवन्तो यथाधर्मं यथासमयमेव च। प्रयच्छन्तु प्रदातव्यं मा वः कालोऽत्यगादयम् ।।

te bhavanto yathādharmaṃ yathāsamayameva ca| prayacchantu pradātavyaṃ mā vaḥ kālo'tyagādayam ||