Adhyaya 21

Verse 1

भीष्मेण पुरोहितवाक्येऽनुमोदिते कर्णेन तदाक्षेपपूर्वकं सङ्केतकालस्य सशेषतया पुनर्वनवासादिना तत्समापने राज्यदानोक्तिः ।। 1 ।। भीष्मेण कर्णाधिक्षेपः ।। 2 ।। धृतराष्ट्रेण पाण्डवान्प्रति स्वेन सञ्जयप्रेषणकथनपूर्वकं पुरोहितस्य प्रतियापनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रज्ञावृद्धो महाद्युतिः। संपूज्यैनं यथाकालं भीष्मो वचनमब्रवीत् ।।

bhīṣmeṇa purohitavākye'numodite karṇena tadākṣepapūrvakaṃ saṅketakālasya saśeṣatayā punarvanavāsādinā tatsamāpane rājyadānoktiḥ || 1 || bhīṣmeṇa karṇādhikṣepaḥ || 2 || dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍavānprati svena sañjayapreṣaṇakathanapūrvakaṃ purohitasya pratiyāpanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tasya tadvacanaṃ śrutvā prajñāvṛddho mahādyutiḥ| saṃpūjyainaṃ yathākālaṃ bhīṣmo vacanamabravīt ||

Verse 2

दिष्ट्या कुशलिनः सर्वे सह दामोदरेण ते। दिष्ट्या सहायवन्तश्च दिष्ट्या धर्मे च ते रताः ।।

diṣṭyā kuśalinaḥ sarve saha dāmodareṇa te| diṣṭyā sahāyavantaśca diṣṭyā dharme ca te ratāḥ ||

Verse 3

दिष्ट्या च सन्धिकामास्ते भ्रातरः कुरुनन्दनाः । दिष्टा न युद्धमनसः पाण्डवाः सह बान्धवैः ।।

diṣṭyā ca sandhikāmāste bhrātaraḥ kurunandanāḥ | diṣṭā na yuddhamanasaḥ pāṇḍavāḥ saha bāndhavaiḥ ||

Verse 4

भवता सत्यमुक्तं तु सर्वमेतन्न संशयः। अतितीक्ष्णं तु ते वाक्यं ब्राह्मण्यादिति मे मतिः ।।

bhavatā satyamuktaṃ tu sarvametanna saṃśayaḥ| atitīkṣṇaṃ tu te vākyaṃ brāhmaṇyāditi me matiḥ ||

Verse 5

असंशयं क्सेशितास्ते वने चेह च पाण्डवाः। प्राप्ताश्च धर्मतः सर्वं पितुर्धनमसंशयम् ।।

asaṃśayaṃ kseśitāste vane ceha ca pāṇḍavāḥ| prāptāśca dharmataḥ sarvaṃ piturdhanamasaṃśayam ||

Verse 6

किरीटि बलवान्पार्थः कृतास्त्रश्च महारथः । को हि पाण्डुसुतं युद्धे विषहेत धनञ्जयम् ।।

kirīṭi balavānpārthaḥ kṛtāstraśca mahārathaḥ | ko hi pāṇḍusutaṃ yuddhe viṣaheta dhanañjayam ||

Verse 7

अपि वज्रधरः साक्षात्किमुतान्ये धनुर्भृतः । त्रयाणामपि लोकानां समर्थ इति मे मतिः ।।

api vajradharaḥ sākṣātkimutānye dhanurbhṛtaḥ | trayāṇāmapi lokānāṃ samartha iti me matiḥ ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। भीष्मे ब्रुवति तद्वाक्यं धृष्टमाक्षिप्य मन्युना। दुर्योधनं समालोक्य कर्णो वचनमब्रवीत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि एकविंशोऽध्यायः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bhīṣme bruvati tadvākyaṃ dhṛṣṭamākṣipya manyunā| duryodhanaṃ samālokya karṇo vacanamabravīt || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sañjayayānaparvaṇi ekaviṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 9

न तत्राविदितं ब्रह्मँल्लोके भूतेन केनचित् । पुनरुक्तेन किं तेन भाषितेन पुनः पुनः ।।

na tatrāviditaṃ brahma~lloke bhūtena kenacit | punaruktena kiṃ tena bhāṣitena punaḥ punaḥ ||

Verse 10

दुर्योधनार्थे शकुनिर्द्यूते निर्जितवान्पुरा । समयेन गतोऽरण्यं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।।

duryodhanārthe śakunirdyūte nirjitavānpurā | samayena gato'raṇyaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 11

स तं समयमाश्रित्य राज्यं नेच्छति पैतृकम्। बलमाश्रित्य मत्स्यानां पाञ्चालानां च मूर्खवत् ।।

sa taṃ samayamāśritya rājyaṃ necchati paitṛkam| balamāśritya matsyānāṃ pāñcālānāṃ ca mūrkhavat ||

Verse 12

दुर्योधनो भयाद्विद्वन्न दद्यात्पादमन्ततः। धर्मतस्तु महीं कृत्स्नां प्रदद्याच्छत्रवेऽपि च ।।

duryodhano bhayādvidvanna dadyātpādamantataḥ| dharmatastu mahīṃ kṛtsnāṃ pradadyācchatrave'pi ca ||

Verse 13

यदि काङ्क्षन्ति ते राज्यं पितृपैतामहं पुनः । यथाप्रतिज्ञं कालं तं चरन्तु वनमाश्रिताः ।।

yadi kāṅkṣanti te rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ punaḥ | yathāpratijñaṃ kālaṃ taṃ carantu vanamāśritāḥ ||

Verse 14

ततो दुर्योधनस्याङ्के वर्तन्तामकुतोभयाः । अधार्मिकीं तु मा बुद्धिं मौर्ख्यात्कुर्वन्तु केवलात् ।।

tato duryodhanasyāṅke vartantāmakutobhayāḥ | adhārmikīṃ tu mā buddhiṃ maurkhyātkurvantu kevalāt ||

Verse 15

अथ ते धर्ममुत्सृत्य युद्धमिच्छन्ति पाण्डवाः। आसाद्येमान्कुरुश्रेष्ठान्स्मरिष्यन्ति वचो मम ।।

atha te dharmamutsṛtya yuddhamicchanti pāṇḍavāḥ| āsādyemānkuruśreṣṭhānsmariṣyanti vaco mama ||

Verse 16

भीष्म उवाच। किं नु राधेय वाचा ते कर्म तत्स्मर्तुमर्हसि। एक एव यदा पार्थः षड्रथाञ्जितवान्युधि ।।

bhīṣma uvāca| kiṃ nu rādheya vācā te karma tatsmartumarhasi| eka eva yadā pārthaḥ ṣaḍrathāñjitavānyudhi ||

Verse 17

विराटनगरे धीरः किं त्वं तत्रैव नागतः। बहुशो जीयमानस्य कर्म दृष्टं तदैव ते ।।

virāṭanagare dhīraḥ kiṃ tvaṃ tatraiva nāgataḥ| bahuśo jīyamānasya karma dṛṣṭaṃ tadaiva te ||

Verse 18

न चेदेवं करिष्यामो यदयं ब्राह्मणोऽब्रवीत्। ध्रुवं युधि हतास्तेन भक्षयिष्याम पांसुकान्।

na cedevaṃ kariṣyāmo yadayaṃ brāhmaṇo'bravīt| dhruvaṃ yudhi hatāstena bhakṣayiṣyāma pāṃsukān|

Verse 19

दुर्योधनः सहामात्यो विनङ्क्ष्यति न संशयः ।। वैशंपायन उवाच। धृतराष्ट्रस्ततो भीष्ममनुमान्य प्रसाद्य च। अवभर्त्स्य च राधेयमिदं वचनमब्रवीत् ।।

duryodhanaḥ sahāmātyo vinaṅkṣyati na saṃśayaḥ || vaiśaṃpāyana uvāca| dhṛtarāṣṭrastato bhīṣmamanumānya prasādya ca| avabhartsya ca rādheyamidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 20

अस्मद्धितं वाक्यमिदं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्। पाण्डवानां हितं चैव सर्वस्य जगतस्तथा ।।

asmaddhitaṃ vākyamidaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt| pāṇḍavānāṃ hitaṃ caiva sarvasya jagatastathā ||

Verse 21

चिन्तयित्वा तु पार्थेभ्यः प्रेषयिष्यामि सञ्जयम् । स भवान्प्रतियात्वद्य पाण्डवानेव माचिरम् ।।

cintayitvā tu pārthebhyaḥ preṣayiṣyāmi sañjayam | sa bhavānpratiyātvadya pāṇḍavāneva māciram ||

Verse 22

स तं सत्कृत्य कौरव्यः प्रेषयामास पाण्डवान् । सभामध्ये समाहूय सञ्जयं वाक्यमब्रवीत् ।।

sa taṃ satkṛtya kauravyaḥ preṣayāmāsa pāṇḍavān | sabhāmadhye samāhūya sañjayaṃ vākyamabravīt ||