Adhyaya 19

Verse 1

सात्यकिप्रमुखानां राज्ञां स्वस्वसेनाऽऽनयनपूर्वकं युधिष्ठिरं प्रत्यागमनम् ।। 1 ।। भगदत्तादीनां राज्ञां दुर्योधनसाहाय्यकरणाय आगमनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। युयुधानस्ततो वीरः सात्वतानां महारथः। महता चतुरङ्गेण बलेनागाद्युधिष्ठिरम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सेनोद्योगपर्वणि एकोनविंशोऽध्यायः ।।

sātyakipramukhānāṃ rājñāṃ svasvasenā''nayanapūrvakaṃ yudhiṣṭhiraṃ pratyāgamanam || 1 || bhagadattādīnāṃ rājñāṃ duryodhanasāhāyyakaraṇāya āgamanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| yuyudhānastato vīraḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ| mahatā caturaṅgeṇa balenāgādyudhiṣṭhiram || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi senodyogaparvaṇi ekonaviṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

तस्य योधा महावीर्या नानादेशसमागताः। नानाप्रहरणा वीराः शोभयांचक्रिरे बलम् ।।

tasya yodhā mahāvīryā nānādeśasamāgatāḥ| nānāpraharaṇā vīrāḥ śobhayāṃcakrire balam ||

Verse 3

परश्वथैर्भिण्डिपालैः शूलतोमरमुद्गरैः । परिघैर्यष्टिभिः पाशैः करवालैश्च निर्मलैः ।।

paraśvathairbhiṇḍipālaiḥ śūlatomaramudgaraiḥ | parighairyaṣṭibhiḥ pāśaiḥ karavālaiśca nirmalaiḥ ||

Verse 4

खङ्गकार्मुकनिर्यूहैः शरैश्च विविधैरपि । तैलधौतैः प्रकाशद्भिस्तदशोभत वै बलम् ।।

khaṅgakārmukaniryūhaiḥ śaraiśca vividhairapi | tailadhautaiḥ prakāśadbhistadaśobhata vai balam ||

Verse 5

तस्य मेघप्रकाशस्य सौवर्णौः शोभितस्य च। बभूव रूपं सैन्यस्य मेघस्येव सविद्युतः ।।

tasya meghaprakāśasya sauvarṇauḥ śobhitasya ca| babhūva rūpaṃ sainyasya meghasyeva savidyutaḥ ||

Verse 6

अक्षौहिणी तु सा सेना तदा यौधिष्ठिरं बलम्। प्रविश्यान्तर्दधे राजन्सागरं कुनदी यथा ।।

akṣauhiṇī tu sā senā tadā yaudhiṣṭhiraṃ balam| praviśyāntardadhe rājansāgaraṃ kunadī yathā ||

Verse 7

तथैवाक्षौहिणीं गृह्य चेदीनामृषभो बली । धृष्टकेतुरुपागच्चत्पाण्डवानमितौजसः ।।

tathaivākṣauhiṇīṃ gṛhya cedīnāmṛṣabho balī | dhṛṣṭaketurupāgaccatpāṇḍavānamitaujasaḥ ||

Verse 8

मागधश्च जयत्सेनो जारासन्धिर्महाबलः । अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य धर्मराजमुपागमत् ।।

māgadhaśca jayatseno jārāsandhirmahābalaḥ | akṣauhiṇyaiva sainyasya dharmarājamupāgamat ||

Verse 9

तथैव पाण्ड्यो राजेन्द्र सागरानूपवासिभिः। वृतो बहुविधैर्योधैर्युधिष्ठिरमुपागमत्।।

tathaiva pāṇḍyo rājendra sāgarānūpavāsibhiḥ| vṛto bahuvidhairyodhairyudhiṣṭhiramupāgamat||

Verse 10

तस्य सैन्यमतीवासीत्तस्मिन्बलसमागमे। प्रेक्षणीयतरं राजन्सुवेषं बलवत्तदा ।।

tasya sainyamatīvāsīttasminbalasamāgame| prekṣaṇīyataraṃ rājansuveṣaṃ balavattadā ||

Verse 11

केकयाश्च नरव्याघ्राः सोदराः पञ्च पार्थिवाः । संहर्षयन्तः कौन्तेयोनक्षौहिण्या समागताः ।।

kekayāśca naravyāghrāḥ sodarāḥ pañca pārthivāḥ | saṃharṣayantaḥ kaunteyonakṣauhiṇyā samāgatāḥ ||

Verse 12

द्रुपदस्याप्यभूत्सेना नानादेशसमागतैः। शोभिता पुरुषैः शूरैः पुत्रैश्चास्य महारथैः ।।

drupadasyāpyabhūtsenā nānādeśasamāgataiḥ| śobhitā puruṣaiḥ śūraiḥ putraiścāsya mahārathaiḥ ||

Verse 13

तथैव राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः । पार्वतीयैर्महीपालैः सहितः पाण्डवानयात् ।।

tathaiva rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ | pārvatīyairmahīpālaiḥ sahitaḥ pāṇḍavānayāt ||

Verse 14

इतश्चेतश्च पाण्डूनां समाजग्मुर्महात्मनाम् । अक्षौहिण्यस्तु सप्तैव विविधध्वजसङ्कुलाः ।।

itaścetaśca pāṇḍūnāṃ samājagmurmahātmanām | akṣauhiṇyastu saptaiva vividhadhvajasaṅkulāḥ ||

Verse 15

युयुत्समानाः कुरुभिः पाण्डवान्समहर्षयन् । तथैव धार्तराष्ट्रस्य हर्षं समभिर्धयन् ।।

yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavānsamaharṣayan | tathaiva dhārtarāṣṭrasya harṣaṃ samabhirdhayan ||

Verse 16

भगदत्तो महीपालः सेनामक्षौहिणीं ददौ। तस्य चीनैः किरातैश्च काञ्चनैरिव संवृतम् ।।

bhagadatto mahīpālaḥ senāmakṣauhiṇīṃ dadau| tasya cīnaiḥ kirātaiśca kāñcanairiva saṃvṛtam ||

Verse 17

बभौ बलमनाधृष्यं कर्णिकारवनं यथा। तथा भूरिश्रवाः शूरः शल्यश्च कुरुनन्दन ।।

babhau balamanādhṛṣyaṃ karṇikāravanaṃ yathā| tathā bhūriśravāḥ śūraḥ śalyaśca kurunandana ||

Verse 18

दुर्योधनमुपायातावक्षौहिण्या पृथक्पृथक् । कृतवर्मा च हार्दिक्यो भोजान्धकुकुरैः सह ।।

duryodhanamupāyātāvakṣauhiṇyā pṛthakpṛthak | kṛtavarmā ca hārdikyo bhojāndhakukuraiḥ saha ||

Verse 19

अक्षौहिण्यैव सेनाया दुर्योधनमुपागमत्। तस्य तैः पुरुषव्याघ्रैर्वनमालाधरैर्बलम् ।। युयुधानः सात्यकिः ।।

akṣauhiṇyaiva senāyā duryodhanamupāgamat| tasya taiḥ puruṣavyāghrairvanamālādharairbalam || yuyudhānaḥ sātyakiḥ ||

Verse 20

अशोभत यथा मत्तैर्वनं प्रक्रीडितैर्गजैः । जयद्रथमुखाश्चान्ये सिन्धुसौवीरवासिनः ।।

aśobhata yathā mattairvanaṃ prakrīḍitairgajaiḥ | jayadrathamukhāścānye sindhusauvīravāsinaḥ ||

Verse 21

आजग्मुः पृथिवीपालाः कम्पयन्त इवाचलान्। तेषामक्षौहिणी सेना बहुला विबभौ तदा।।

ājagmuḥ pṛthivīpālāḥ kampayanta ivācalān| teṣāmakṣauhiṇī senā bahulā vibabhau tadā||

Verse 22

विधूयमानो वातेन बहुरूप इवाम्बुदः। सुदक्षिणश्च काम्भोजो यवनैश्च शकैस्तथा ।।

vidhūyamāno vātena bahurūpa ivāmbudaḥ| sudakṣiṇaśca kāmbhojo yavanaiśca śakaistathā ||

Verse 23

उपाजगाम कौरव्यमक्षौहिण्या विशांपते । तस्य सेनासमावायः शलभानामिवाबभौ ।। वनमाला आपादलम्बिनी माला

upājagāma kauravyamakṣauhiṇyā viśāṃpate | tasya senāsamāvāyaḥ śalabhānāmivābabhau || vanamālā āpādalambinī mālā

Verse 24

स च संप्राप्य कौरव्यं तत्रैवान्तर्दधे तदा। तथा महिष्मतीवासी नीलो नीलायुधैः सह ।।

sa ca saṃprāpya kauravyaṃ tatraivāntardadhe tadā| tathā mahiṣmatīvāsī nīlo nīlāyudhaiḥ saha ||

Verse 25

महीपालो महावीर्यैर्दक्षिणापथवासिभिः । आवन्त्यौ च महीपालौ महाबलसुसंवृतौ ।।

mahīpālo mahāvīryairdakṣiṇāpathavāsibhiḥ | āvantyau ca mahīpālau mahābalasusaṃvṛtau ||

Verse 26

पृथगक्षौहिणीभ्यां तावभियातौ सुयोधनम् । ततस्ततस्तु सर्वेषां भूमिपानां महात्मनाम् ।।

pṛthagakṣauhiṇībhyāṃ tāvabhiyātau suyodhanam | tatastatastu sarveṣāṃ bhūmipānāṃ mahātmanām ||

Verse 27

तिस्रोऽन्याः समवर्तन्त वाहिन्यो भरतर्षभ । एवमेकादशावृत्ताः सेना दुर्योधनस्य ताः ।।

tisro'nyāḥ samavartanta vāhinyo bharatarṣabha | evamekādaśāvṛttāḥ senā duryodhanasya tāḥ ||

Verse 28

युयुत्समानाः कौन्तेयान्नानाध्वजसमाकुलाः । न हास्तिनपुरे राजन्नवकाशोऽभवत्तदा ।।

yuyutsamānāḥ kaunteyānnānādhvajasamākulāḥ | na hāstinapure rājannavakāśo'bhavattadā ||

Verse 29

राज्ञां स्वबलमुख्यानां प्राधान्येनापि भारत । ततः प़ञ्चनदं चैव कृत्स्नं च कुरुजाङ्गलम् ।।

rājñāṃ svabalamukhyānāṃ prādhānyenāpi bhārata | tataḥ pa़ñcanadaṃ caiva kṛtsnaṃ ca kurujāṅgalam ||

Verse 30

तथा रोहितकारण्यं मरुभूमिश्च केवला। अहिच्छत्रं कालकूटं गङ्गाकूलं च भारत ।। समावायः समूहः ।।

tathā rohitakāraṇyaṃ marubhūmiśca kevalā| ahicchatraṃ kālakūṭaṃ gaṅgākūlaṃ ca bhārata || samāvāyaḥ samūhaḥ ||

Verse 31

वारणं वाटधानं च यामुनश्चैव पर्वतः। एष देशः सुविस्तीर्णः प्रभूतधनधान्यवान् ।।

vāraṇaṃ vāṭadhānaṃ ca yāmunaścaiva parvataḥ| eṣa deśaḥ suvistīrṇaḥ prabhūtadhanadhānyavān ||

Verse 32

बभूव कौरवेयाणां बलेनातीव संवृतः। तत्र सैन्यं तथा युक्तं ददर्श स पुरोहितः ।।

babhūva kauraveyāṇāṃ balenātīva saṃvṛtaḥ| tatra sainyaṃ tathā yuktaṃ dadarśa sa purohitaḥ ||

Verse 33

यः स पाञ्चालराजेन प्रेषितः कौरवान्प्रति ।।

yaḥ sa pāñcālarājena preṣitaḥ kauravānprati ||